Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 58.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 58.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२३. त्रयोविंशोऽध्यायः ।पूजाविधान व्याख्यानवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः ।शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु॥ 58.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.23. trayoviṃśo'dhyāyaḥ | pūjāvidhāna vyākhyānavarṇanam | upamanyuruvāca | vyākhyāṃ pūjāvidhānasya pravadāmi samāsataḥ | śivaśāstre śivenaiva śivāyai kathitasya tu

अङ्गमभ्यन्तरं यागमग्निकार्यावसानकम् ।विधाय वा न वा पश्चाद् बहिर्यागं समाचरेत्॥ 58.2 ॥

aṅgamabhyantaraṃ yāgamagnikāryāvasānakam | vidhāya vā na vā paścād bahiryāgaṃ samācaret

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च ।ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः॥ 58.3 ॥

tatra dravyāṇi manasā kalpayitvā viśodhya ca | dhyātvā vināyakaṃ devaṃ pūjayitvā vidhānataḥ

दक्षिणे चोत्तरे चैव नन्दीशं सुयशां तथा ।आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः॥ 58.4 ॥

dakṣiṇe cottare caiva nandīśaṃ suyaśāṃ tathā | ārādhya manasā samyagāsanaṃ kalpayedbudhaḥ

आराधनादिकैर्युक्तः सिंहयोगासनादिकम् ।पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्॥ 58.5 ॥

ārādhanādikairyuktaḥ siṃhayogāsanādikam | padmāsanaṃ vā vimalaṃ tattvatrayasamanvitam

तस्योपरि शिवं ध्यायेत् साम्बं सर्वमनोहरम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वावयवशोभनम्॥ 58.6 ॥

tasyopari śivaṃ dhyāyet sāmbaṃ sarvamanoharam | sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvāvayavaśobhanam

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।रक्तास्यपाणिचरणं कुन्दचन्द्रस्मिताननम्॥ 58.7 ॥

sarvātiśayasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | raktāsyapāṇicaraṇaṃ kundacandrasmitānanam

शुद्धस्फटिकसङ्काशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् ।चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचन्द्रकलाधरम्॥ 58.8 ॥

śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ phullapadmatrilocanam | caturbhujamudārāṅgaṃ cārucandrakalādharam

वरदाभयहस्तं च मृगटङ्कधरं हरम् ।भुजङ्गहारवलयं चारुनीलगलान्तरम्॥ 58.9 ॥

varadābhayahastaṃ ca mṛgaṭaṅkadharaṃ haram | bhujaṅgahāravalayaṃ cārunīlagalāntaram

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् ।ततः सञ्चिन्तयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्॥ 58.10 ॥

sarvopamānarahitaṃ sānugaṃ saparicchadam | tataḥ sañcintayettasya vāmabhāge maheśvarīm

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् ।पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्॥ 58.11 ॥

praphullotpalapatrābhāṃ vistīrṇāyatalocanām | pūrṇacandrābhavadanāṃ nīlakuñcitamūrdhajām

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्द्धकृतशेखराम् ।अतिवृत्तघनोत्तुङ्गस्निग्धपीनपयोधराम्॥ 58.12 ॥

nīlotpaladalaprakhyāṃ candrārddhakṛtaśekharām | ativṛttaghanottuṅgasnigdhapīnapayodharām

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् ।सर्वाभरणसम्पन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्॥ 58.13 ॥

tanumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pītasūkṣmavarāmbarām | sarvābharaṇasampannāṃ lalāṭatilakojjvalām

विचित्रपुष्पसङ्कीर्णकेशपाशोपशोभिताम् ।सर्वतोऽनुगुणाकारां किञ्चिल्लज्जानताननाम्॥ 58.14 ॥

vicitrapuṣpasaṅkīrṇakeśapāśopaśobhitām | sarvato'nuguṇākārāṃ kiñcillajjānatānanām

हेमारविन्दं विलसद्दधानां दक्षिणे करे ।दण्डवच्चापरं हस्तं न्यस्यासीनां महासने॥ 58.15 ॥

hemāravindaṃ vilasaddadhānāṃ dakṣiṇe kare | daṇḍavaccāparaṃ hastaṃ nyasyāsīnāṃ mahāsane

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे॥ 58.16 ॥

pāśavicchedikāṃ sākṣātsaccidānandarūpiṇīm | evaṃ devaṃ ca devīṃ ca dhyātvāsanavare śubhe

सर्वोपचारवद् भक्त्या भावपुष्पैः समर्चयेत् ।अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः॥ 58.17 ॥

sarvopacāravad bhaktyā bhāvapuṣpaiḥ samarcayet | athavā parikalpyaivaṃ mūrtimanyatamāṃ vibhoḥ

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् ।षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकण्ठाख्यामथापि वा॥ 58.18 ॥

śaivīṃ sadāśivākhyāṃ vā tathā māheśvarīṃ parām | ṣaḍviṃśakābhidhānāṃ vā śrīkaṇṭhākhyāmathāpi vā

मन्त्रन्यासादिकांश्चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा ।अस्यां मूर्तौ मूर्तिमन्तं शिवं सदसतः परम्॥ 58.19 ॥

mantranyāsādikāṃścāpi kṛtvā svasyāṃ tanau yathā | asyāṃ mūrtau mūrtimantaṃ śivaṃ sadasataḥ param

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्त्तयेद्धिया ।समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्॥ 58.20 ॥

dhyātvā bāhyakrameṇaiva pūjāṃ nirvarttayeddhiyā | samidājyādibhiḥ paścānnābhau homaṃ ca bhāvayet

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् ।इत्थमङ्गे स्वतन्त्रे वा योगे ध्यानमये शुभे॥ 58.21 ॥

bhrūmadhye ca śivaṃ dhyāyecchuddhadīpaśikhākṛtim | itthamaṅge svatantre vā yoge dhyānamaye śubhe

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः ।अथ चिन्तामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्॥ 58.22 ॥

agnikāryāvasānaṃ ca sarvatraiva samo vidhiḥ | atha cintāmayaṃ sarvaṃ samāpyārādhanakramam

लिङ्गे च पूजयेद्देवं स्थण्डिले वानलेऽपि वा॥ 58.23 ॥

liṅge ca pūjayeddevaṃ sthaṇḍile vānale'pi vā

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 59.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 59.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२४. चतुर्विंशोऽध्यायः ।शास्त्रोक्तशिवपूजनवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।प्रोक्षयेन्मूलमन्त्रेण पूजास्थानं विशुद्धये ।गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्॥ 59.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.24. caturviṃśo'dhyāyaḥ | śāstroktaśivapūjanavarṇanam | upamanyuruvāca | prokṣayenmūlamantreṇa pūjāsthānaṃ viśuddhaye | gandhacandanatoyena puṣpaṃ tatra vinikṣipet

अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा ।अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्॥ 59.2 ॥

astreṇotsārya vai vighnānavaguṇṭhya ca varmaṇā | astraṃ dikṣu pravinyasya kalpayedarcanābhuvam

तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः ।संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्॥ 59.3 ॥

tatra darbhānparistīrya kṣālayetprokṣaṇādibhiḥ | saṃśodhya sarvapātrāṇi dravyaśuddhiṃ samācaret

प्रोक्षणीमर्घ्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् ।तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्॥ 59.4 ॥

prokṣaṇīmarghyapātraṃ ca pādyapātramataḥ param | tathaivācamanīyasya pātraṃ ceti catuṣṭayam

प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् ।पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्॥ 59.5 ॥

prakṣālya prokṣya vīkṣyātha kṣipetteṣu jalaṃ śivam | puṇyadravyāṇi sarvāṇi yathālābhaṃ vinikṣipet

रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः ।फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा॥ 59.6 ॥

ratnāni rajataṃ hema gandhapuṣpākṣatādayaḥ | phalapallavadarbhāṃśca puṇyadravyāṇyanekadhā

स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः ।शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्॥ 59.7 ॥

snānodake sugandhādi pānīye ca viśeṣataḥ | śītalāni manojñānī kusumādīni nikṣipet

उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् ।जातिकङ्कोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्॥ 59.8 ॥

uśīraṃ candanaṃ caiva pādye tu parikalpayet | jātikaṅkolakarpūrabahumūlatamālakān

क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः ।एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा॥ 59.9 ॥

kṣipedācamanīye ca cūrṇayitvā viśeṣataḥ | elāṃ pātreṣu sarveṣu karpūraṃ candanaṃ tathā

कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि ।आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितं चार्घ्यपात्रके॥ 59.10 ॥

kuśāgrāṇyakṣatāṃścaiva yavavrīhitilānapi | ājyasiddhārthapuṣpāṇi bhasitaṃ cārghyapātrake

कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् ।प्रक्षिपेत् प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्॥ 59.11 ॥

kuśapuṣpayavavrīhibahumūlatamālakān | prakṣipet prokṣaṇīpātre bhasitaṃ ca yathākramam

सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः ।पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्॥ 59.12 ॥

sarvatra mantraṃ vinyasya varmaṇāveṣṭya bāhyataḥ | paścādastreṇa saṃrakṣya dhenumudrāṃ pradarśayet

पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा ।सम्प्रोक्ष्य मूलमन्त्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः॥ 59.13 ॥

pūjādravyāṇi sarvāṇi prokṣaṇīpātravāriṇā | samprokṣya mūlamantreṇa śodhayedvidhivattataḥ

पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु ।साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः॥ 59.14 ॥

pātrāṇāṃ prokṣaṇīmekāmalābhe sarvakarmasu | sādhayedarghyamadbhistatsāmānyaṃ sādhakottamaḥ

ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् ।पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वेऽथ दक्षिणे॥ 59.15 ॥

tato vināyakaṃ devaṃ bhakṣyabhojyādibhiḥ kramāt | pūjayitvā vidhānena dvārapārśve'tha dakṣiṇe

अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् ।चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्॥ 59.16 ॥

antaḥpurādhipaṃ sākṣānnandinaṃ samyagarcayet | cāmīkarācalaprakhyaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् ।दीप्तशूलमृगीटङ्कतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्॥ 59.17 ॥

bālendumukuṭaṃ saumyaṃ trinetraṃ ca caturbhujam | dīptaśūlamṛgīṭaṅkatigmavetradharaṃ prabhum

चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा ।उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्॥ 59.18 ॥

candrabimbābhavadanaṃ harivaktramathāpi vā | uttare dvārapārśvasya bhāryāṃ ca marutāṃ sutām

सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् ।पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः॥ 59.19 ॥

suyaśāṃ suvratāmambāṃ pādamaṇḍanatatparām | pūjayitvā praviśyāntarbhavanaṃ parameṣṭhinaḥ

सम्पूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् ।प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये॥ 59.20 ॥

sampūjya liṅgaṃ tairdravyairnirmālyamapanodayet | prakṣālya puṣpaṃ śirasi nyasettasya viśuddhaye

पुष्पहस्तो जपेत् शक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये ।ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्॥ 59.21 ॥

puṣpahasto japet śaktyā mantraṃ mantraviśuddhaye | aiśānyāṃ caṇdamārādhya nirmālyaṃ tasya dāpayet

कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् ।आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदथो भुवि॥ 59.22 ॥

kalpayedāsanaṃ paścādādhārādi yathākramam | ādhāraśaktiṃ kalyāṇīṃ śyāmāṃ dhyāyedatho bhuvi

तस्याः पुरस्तादुत्कण्ठमनन्तं कुण्डलाकृतिम् ।धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्॥ 59.23 ॥

tasyāḥ purastādutkaṇṭhamanantaṃ kuṇḍalākṛtim | dhavalaṃ pañcaphaṇinaṃ lelihānamivāmbaram

तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् ।धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च पदानि वै॥ 59.24 ॥

tasyoparyāsanaṃ bhadraṃ kaṇṭhīravacatuṣpadam | dharmo jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ ca padāni vai

आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः ।अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरान्तान्यनुक्रमात्॥ 59.25 ॥

āgneyādiśvetaraktapītaśyāmāni varṇataḥ | adharmādīni pūrvādīnyuttarāntānyanukramāt

राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् ।अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्॥ 59.26 ॥

rājāvartamaṇiprakhyānnyasya gātrāṇi bhāvayet | asyordhvacchādanaṃ padmamāsanaṃ vimalaṃ sitam

अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् ।केसराणि च वामाद्या रुद्रा वामादिशक्तिभिः॥ 59.27 ॥

aṣṭapatrāṇi tasyāhuraṇimādiguṇāṣṭakam | kesarāṇi ca vāmādyā rudrā vāmādiśaktibhiḥ

बीजान्यपि च ता एव शक्तयोन्तर्मनोन्मनीः ।कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्॥ 59.28 ॥

bījānyapi ca tā eva śaktayontarmanonmanīḥ | karṇikāparavairāgyaṃ nālaṃ jñānaṃ śivātmakam

कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले ।त्रिमण्डलोपर्यात्मादितत्त्वत्रितयमासनम्॥ 59.29 ॥

kandaśca śivadharmātmā karṇikānte trimaṇḍale | trimaṇḍaloparyātmāditattvatritayamāsanam

सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् ।आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्॥ 59.30 ॥

sarvāsanopari sukhaṃ vicitrāstaraṇāstṛtam | āsanaṃ kalpayeddivyaṃ śuddhavidyāsamujjvalam

आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् ।नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्॥ 59.31 ॥

āvāhanaṃ sthāpanaṃ ca sannirodhaṃ nirīkṣaṇam | namaskāraṃ ca kurvīta badhvā mudrāḥ pṛthakpṛthak

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं ततः परम् ।धूपं दीपं च ताम्बूलं दत्त्वाथ स्नापयेत् शिवौ॥ 59.32 ॥

pādyamācamanaṃ cārghyaṃ gandhaṃ puṣpaṃ tataḥ param | dhūpaṃ dīpaṃ ca tāmbūlaṃ dattvātha snāpayet śivau

अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च ।सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्मभिश्चापरैस्तथा॥ 59.33 ॥

athavā parikalpyaivamāsanaṃ mūrtimeva ca | sakalīkṛtya mūlena brahmabhiścāparaistathā

आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं देवं निश्चलमक्षरम्॥ 59.34 ॥

āvāhayettato devyā śivaṃ paramakāraṇam | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ devaṃ niścalamakṣaram

कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् ।अन्तर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम्॥ 59.35 ॥

kāraṇaṃ sarvalokānāṃ sarvalokamayaṃ param | antarbahiḥsthitaṃ vyāpya hyaṇoraṇu mahattaram

भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् ।ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्॥ 59.36 ॥

bhaktānāmaprayatnena dṛśyamīśvaramavyayam | brahmendraviṣṇurudrādyairapi devairagocaram

देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् ।आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्॥ 59.37 ॥

devasāraṃ ca vidvadbhiragocaramiti śrutam | ādimadhyāntarahitaṃ bheṣajaṃ bhavarogiṇām

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् ।पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिङ्गमुत्तमम्॥ 59.38 ॥

śivatattvamiti khyātaṃ śivārthaṃ jagati sthiram | pañcopacāravadbhaktyā pūjayelliṅgamuttamam

लिङ्गमूर्त्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ।स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमङ्गलम्॥ 59.39 ॥

liṅgamūrttirmaheśasya śivasya paramātmanaḥ | snānakāle prakurvīta jayaśabdādimaṅgalam

पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः ।मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः॥ 59.40 ॥

pañcagavyaghṛtakṣīradadhimadhvādipūrvakaiḥ | mūlaiḥ phalānāṃ sāraiśca tilasarṣapasaktubhiḥ

बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसम्भवैः ।संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः॥ 59.41 ॥

bījairyavādibhiśśastaiścūrṇairmāṣādisambhavaiḥ | saṃsnāpyālipya piṣṭādyaiḥ snāpayeduṣṇavāribhiḥ

घर्षयेद्बिल्वपत्राद्यैर्लेपगन्धापनुत्तये ।पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्त्युपचारतः॥ 59.42 ॥

gharṣayedbilvapatrādyairlepagandhāpanuttaye | punaḥ saṃsnāpya salilaiścakravarttyupacārataḥ

सुगन्धामलकं दद्याद् हरिद्रां च यथाक्रमम् ।ततः संशोध्य सलिलैर्लिङ्गं बेरमथापि वा॥ 59.43 ॥

sugandhāmalakaṃ dadyād haridrāṃ ca yathākramam | tataḥ saṃśodhya salilairliṅgaṃ beramathāpi vā

स्नापयेद्गन्धतोयेन कुशपुष्पोदकेन च ।हिरण्यरत्नतोयैश्च मन्त्रसिद्धैर्यथाक्रमम्॥ 59.44 ॥

snāpayedgandhatoyena kuśapuṣpodakena ca | hiraṇyaratnatoyaiśca mantrasiddhairyathākramam

असम्भवे तु द्रव्याणां यथासम्भवसम्भृतैः ।केवलैर्मन्त्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्॥ 59.45 ॥

asambhave tu dravyāṇāṃ yathāsambhavasambhṛtaiḥ | kevalairmantratoyairvā snāpayecchraddhayā śivam

कलशेनाथ शङ्खेन वर्द्धन्या पाणिना तथा ।सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मन्त्रपूर्वकम्॥ 59.46 ॥

kalaśenātha śaṅkhena varddhanyā pāṇinā tathā | sakuśena sapuṣpeṇa snāpayenmantrapūrvakam

पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च ।लिङ्गसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च॥ 59.47 ॥

pavamānena rudreṇa nīlena tvaritena ca | liṅgasūktādisūktaiśca śirasātharvaṇena ca

ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः ।स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च॥ 59.48 ॥

ṛgbhiśca sāmabhiḥ śaivairbrahmabhiścāpi pañcabhiḥ | snāpayeddevadeveśaṃ śivena praṇavena ca

यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा ।न तु कश्चिद्विशेषोऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः॥ 59.49 ॥

yathā devasya devyāśca kuryātsnānādikaṃ tathā | na tu kaścidviśeṣo'sti tatra tau sadṛśau yataḥ

प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः ।देव्यै प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्॥ 59.50 ॥

prathamaṃ devamuddiśya kṛtvā snānādikāḥ kriyāḥ | devyai praścātprakurvīta devadevasya śāsanāt

अर्द्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते ।तत्र तत्रोपचाराणां लिङ्गे वान्यत्र वा क्वचित्॥ 59.51 ॥

arddhanārīśvare pūjye paurvāparyaṃ na vidyate | tatra tatropacārāṇāṃ liṅge vānyatra vā kvacit

कृत्वाऽभिषेकं लिङ्गस्य शुचिना च सुगन्धिना ।सम्मृज्य वाससा दद्यादम्बरं चोपवीतकम्॥ 59.52 ॥

kṛtvā'bhiṣekaṃ liṅgasya śucinā ca sugandhinā | sammṛjya vāsasā dadyādambaraṃ copavītakam

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं च भूषणम् ।धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्॥ 59.53 ॥

pādyamācamanaṃ cārghyaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca bhūṣaṇam | dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ pānīyaṃ mukhaśodhanam

पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् ।मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलङ्कृतम्॥ 59.54 ॥

punaścācamanīyaṃ ca mukhavāsaṃ tataḥ param | mukuṭaṃ ca śubhaṃ bhadraṃ sarvaratnairalaṅkṛtam

भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च ।व्यजने चामरे छत्रं तालवृन्तं च दर्पणम्॥ 59.55 ॥

bhūṣaṇāni pavitrāṇi mālyāni vividhāni ca | vyajane cāmare chatraṃ tālavṛntaṃ ca darpaṇam

दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमङ्गलनिःस्वनैः ।गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः॥ 59.56 ॥

dattvā nīrājanaṃ kuryātsarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ | gītanṛtyādibhiścaiva jayaśabdasamanvitaḥ

हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृण्मये शुभे ।पद्मकैः शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः॥ 59.57 ॥

haime ca rājate tāmre pātre vā mṛṇmaye śubhe | padmakaiḥ śobhitaiḥ puṣpairbījairdadhyakṣatādibhiḥ

त्रिशूलशङ्खयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः ।श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः॥ 59.58 ॥

triśūlaśaṅkhayugmābjanandyāvartaiḥ karīṣajaiḥ | śrīvatsasvastikādarśavajrairvahnyādicihnitaiḥ

अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे ।तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः॥ 59.59 ॥

aṣṭau pradīpānparito vidhāyaikaṃ tu madhyame | teṣu vāmādikāścintyāḥ pūjyāśca nava śaktayaḥ

कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः ।धेनुमुद्रां च सन्दर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्॥ 59.60 ॥

kavacena samācchādya saṃrakṣyāstreṇa sarvataḥ | dhenumudrāṃ ca sandarśya pāṇibhyāṃ pātramuddharet

अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् ।विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा॥ 59.61 ॥

athavāropayetpātre pañcadīpānyathākramam | vidikṣvapi ca madhye ca dīpamekamathāpi vā

ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिङ्गादेरुपरि क्रमात् ।त्रिःप्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया॥ 59.62 ॥

tatastatpātramuddhṛtya liṅgāderupari kramāt | triḥpradakṣiṇayogena bhrāmayenmūlavidyayā

दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगन्धितम् ।कृत्वा पुष्पाञ्जलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्॥ 59.63 ॥

dadyādarghyaṃ tato mūrdhni bhasitaṃ ca sugandhitam | kṛtvā puṣpāñjaliṃ paścādupahārānnivedayet

पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः ।पञ्च सौगन्धिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्॥ 59.64 ॥

pānīyaṃ ca tato dadyāddattvā vācamanaṃ punaḥ | pañca saugandhikopetaṃ tāmbūlaṃ ca nivedayet

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् ।लिङ्गादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्या जपेत् शिवम्॥ 59.65 ॥

prokṣayetprokṣaṇīyāni gānanāṭyāni kārayet | liṅgādau śivayościntāṃ kṛtvā śaktyā japet śivam

प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् ।विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्॥ 59.66 ॥

pradakṣiṇaṃ praṇāmaṃ ca stavaṃ cātmasamarpaṇam | vijñāpanaṃ ca kāryāṇāṃ kuryādvinayapūrvakam

अर्घ्यं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि ।पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिन्तयेत्॥ 59.67 ॥

arghyaṃ puṣpāñjaliṃ dattvā baddhvā mudrāṃ yathāvidhi | paścātkṣamāpayeddevamudvāsyātmani cintayet

पाद्यादिमुखवासान्तमर्घ्याद्यं चातिसङ्कटे ।पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरःसरम्॥ 59.68 ॥

pādyādimukhavāsāntamarghyādyaṃ cātisaṅkaṭe | puṣpavikṣepamātraṃ vā kuryādbhāvapuraḥsaram

तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् ।असम्पूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसञ्चरात्॥ 59.69 ॥

tāvataiva paro dharmo bhāvane sukṛto bhavet | asampūjya na bhuñjīta śivamāprāṇasañcarāt

यदि पापस्तु भुञ्जीत स्वैरं तस्य न निष्कृतिः ।प्रमादेन तु भुङ्क्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः॥ 59.70 ॥

yadi pāpastu bhuñjīta svairaṃ tasya na niṣkṛtiḥ | pramādena tu bhuṅkte cettadudgīrya prayatnataḥ

स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च ।शिवस्यायुतमभ्यस्येद् ब्रह्मचर्यपुरःसरम्॥ 59.71 ॥

snātvā dviguṇamabhyarcya devaṃ devīmupoṣya ca | śivasyāyutamabhyasyed brahmacaryapuraḥsaram

परेद्युः शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च ।शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्॥ 59.72 ॥

paredyuḥ śaktito dattvā suvarṇādyaṃ śivāya ca | śivabhaktāya vā kṛtvā mahāpūjāṃ śucirbhavet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 60.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 60.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२५. पञ्चविंशोऽध्यायः ।शिवशास्त्रोक्तपूजनवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अनुक्तं चात्र पूजायाः क्रमलोपभयादिव ।यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्॥ 60.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.25. pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | śivaśāstroktapūjanavarṇanam | upamanyuruvāca | anuktaṃ cātra pūjāyāḥ kramalopabhayādiva | yattadanyatpravakṣyāmi samāsānna tu vistarāt

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् ।कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजनेऽथवा॥ 60.2 ॥

havirnivedanātpūrvaṃ dīpadānādanantaram | kuryādāvaraṇābhyarcāṃ prāpte nīrājane'thavā

तत्रेशानादिसद्यान्तं रुद्राद्यस्त्रान्तमेव च ।शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे यजेत्॥ 60.3 ॥

tatreśānādisadyāntaṃ rudrādyastrāntameva ca | śivasya vā śivāyāśca prathamāvaraṇe yajet

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा ।पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा॥ 60.4 ॥

aiśānyāṃ pūrvabhāge ca dakṣiṇe cottare tathā | paścime ca tathāgneyyāmaiśānyāṃ nairṛte tathā

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् ।गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसङ्घातमेव वा॥ 60.5 ॥

vāyavyāṃ punaraiśānyāṃ caturdikṣu tataḥ param | garbhāvaraṇamākhyātaṃ mantrasaṅghātameva vā

हृदयाद्यस्त्रपर्यन्तमथवापि समर्चयेत् ।तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्॥ 60.6 ॥

hṛdayādyastraparyantamathavāpi samarcayet | tadbahiḥ pūrvataḥ śakraṃ yamaṃ dakṣiṇato yajet

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः ।ईशमैशेऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्॥ 60.7 ॥

varuṇaṃ vāruṇe bhāge dhanadaṃ cottare budhaḥ | īśamaiśe'nalaṃ svīye nairṛte nirṛtiṃ yajet

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे ।बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्याब्जान्तान्यायुधान्यपि॥ 60.8 ॥

mārute mārutaṃ viṣṇuṃ nairṛte vidhimaiśvare | bahiḥpadmasya vajrādyānyābjāntānyāyudhānyapi

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् ।देवं देवीं च सम्प्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः॥ 60.9 ॥

prasiddharūpāṇyāśāsu lokeśānāṃ kramādyajet | devaṃ devīṃ ca samprekṣya sarvāvaraṇadevatāḥ

बद्धाञ्जलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् ।सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः॥ 60.10 ॥

baddhāñjalipuṭā dhyeyāḥ samāsīnā yathāsukham | sarvāvaraṇadevānāṃ svābhidhānairnamoyutaiḥ

पुष्पैः सम्पूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् ।गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा॥ 60.11 ॥

puṣpaiḥ sampūjanaṃ kuryānnatvā sarvānyathākramam | garbhāvaraṇamevāpi yajetsvāvaraṇena vā

योगे ध्याने जपे होमे बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा ।हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च॥ 60.12 ॥

yoge dhyāne jape home bāhye vābhyantare'pi vā | haviśca ṣaḍvidhaṃ deyaṃ śuddhaṃ mudgānnameva ca

पायसं दधिसम्मिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् ।एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यञ्जनसंयुतम्॥ 60.13 ॥

pāyasaṃ dadhisammiśraṃ gauḍaṃ ca madhunāplutam | eteṣvekamanekaṃ vā nānāvyañjanasaṃyutam

गुडखण्डान्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् ।भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमन्ति फलानि च॥ 60.14 ॥

guḍakhaṇḍānvitaṃ dadyānmathitaṃ dadhi cottamam | bhakṣyāṇyapūpamukhyāni svādumanti phalāni ca

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् ।मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च॥ 60.15 ॥

raktacandanapuṣpāḍhyaṃ pānīyaṃ cātiśītalam | mṛdu elārasāktaṃ ca khaṇḍaṃ pūgaphalasya ca

दलानि नागवल्ल्याश्च युक्तानि खदिरादिभिः ।गौराणि स्वर्णवर्णानि विहितानि शिवानि च ।शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम्॥ 60.16 ॥

dalāni nāgavallyāśca yuktāni khadirādibhiḥ | gaurāṇi svarṇavarṇāni vihitāni śivāni ca | śailameva sitaṃ cūrṇaṃ nātirūkṣaṃ na dūṣitam

कर्पूरं चाथ कङ्कोलं जात्यादि च नवं शुभम् ।आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठं रजोमयम्॥ 60.17 ॥

karpūraṃ cātha kaṅkolaṃ jātyādi ca navaṃ śubham | ālepanaṃ candanaṃ syānmūlakāṣṭhaṃ rajomayam

कस्तूरिका कुङ्कुमं च रसो मृगमदात्मकः ।पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च॥ 60.18 ॥

kastūrikā kuṅkumaṃ ca raso mṛgamadātmakaḥ | puṣpāṇi surabhīṇyeva pavitrāṇi śubhāni ca

निर्गन्धान्युग्रगन्धानि दूषितान्युषितानि च ।स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने॥ 60.19 ॥

nirgandhānyugragandhāni dūṣitānyuṣitāni ca | svayameva viśīrṇāni na deyāni śivārcane

वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च ।विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः॥ 60.20 ॥

vāsāṃsi ca mṛdūnyeva tapanīyamayāni ca | vidyudvalayakalpāni bhūṣaṇāni viśeṣataḥ

सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः ।आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समन्ततः॥ 60.21 ॥

sarvāṇyetāni karpūraniryāsāgurucandanaiḥ | ādhūpitāni puṣpaughairvāsitāni samantataḥ

चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णकैः ।घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते॥ 60.22 ॥

candanāgurukarpūrakāṣṭhaguggulucūrṇakaiḥ | ghṛtena madhunā caiva siddho dhūpaḥ praśasyate

कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना ।नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः॥ 60.23 ॥

kapilāsambhavenaiva ghṛtenātisugandhinā | nityaṃ pradīpitā dīpāḥ śastāḥ karpūrasaṃyutāḥ

पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा ।कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके॥ 60.24 ॥

pañcagavyaṃ ca madhuraṃ payo dadhi ghṛtaṃ tathā | kapilāsambhavaṃ śambhoriṣṭaṃ snāne ca pānake

आसनानि च भद्राणि गजदन्तमयानि च ।सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च॥ 60.25 ॥

āsanāni ca bhadrāṇi gajadantamayāni ca | suvarṇaratnayuktāni citrāṇyāstaraṇāni ca

मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च ।उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च॥ 60.26 ॥

mṛdūpadhānayuktāni sūkṣmatūlamayāni ca | uccāvacāni ramyāṇi śayanāni sukhāni ca

नद्यः समुद्रगामिन्या नदाद्वाम्भः समाहृतम् ।शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः॥ 60.27 ॥

nadyaḥ samudragāminyā nadādvāmbhaḥ samāhṛtam | śītañca vastrapūtaṃ tadviśiṣṭaṃ snānapānayoḥ

छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम् ।नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम्॥ 60.28 ॥

chatraṃ śaśinibhaṃ cāru muktādāmavirājitam | navaratnacitaṃ divyaṃ hemadaṇḍamanoharam

चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते ।राजहंसद्वयाकारे रत्नदण्डोपशोभिते॥ 60.29 ॥

cāmare ca site sūkṣme cāmīkarapariṣkṛte | rājahaṃsadvayākāre ratnadaṇḍopaśobhite

दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।समन्ताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वरैश्चापि भूषितम्॥ 60.30 ॥

darpaṇaṃ cāpi susnigdhaṃ divyagandhānulepanam | samantādratnasañchannaṃ sragvaraiścāpi bhūṣitam

गम्भीरनिनदः शङ्खो हंसकुन्देन्दुसन्निभः ।आस्यपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः॥ 60.31 ॥

gambhīraninadaḥ śaṅkho haṃsakundendusannibhaḥ | āsyapṛṣṭhādideśeṣu ratnacāmīkarācitaḥ

काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च ।सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालङ्कृतानि च॥ 60.32 ॥

kāhalāni ca ramyāṇi nānānādakarāṇi ca | suvarṇanirmitānyeva mauktikālaṅkṛtāni ca

भेरीमृदङ्गमुरजतिमिच्छपटहादयः ।समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः॥ 60.33 ॥

bherīmṛdaṅgamurajatimicchapaṭahādayaḥ | samudrakalpasannādāḥ kalpanīyāḥ prayatnataḥ

भाण्डान्यपि च रम्याणि पात्राण्यपि च कृत्स्नशः ।तदाधाराणि सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत्॥ 60.34 ॥

bhāṇḍānyapi ca ramyāṇi pātrāṇyapi ca kṛtsnaśaḥ | tadādhārāṇi sarvāṇi sauvarṇānyeva sādhayet

आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ।राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम्॥ 60.35 ॥

ālayaṃ ca maheśasya śivasya paramātmanaḥ | rājāvasathavatkalpyaṃ śilpaśāstroktalakṣaṇam

उच्चप्राकारसम्भिन्नं भूधराकारगोपुरम् ।अनेकरत्नसञ्च्छन्नं हेमद्वारकपाटकम्॥ 60.36 ॥

uccaprākārasambhinnaṃ bhūdharākāragopuram | anekaratnasañcchannaṃ hemadvārakapāṭakam

तप्तजाम्बूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम् ।मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम्॥ 60.37 ॥

taptajāmbūnadamayaṃ ratnastambhaśatāvṛtam | muktādāmavitānāḍhyaṃ vidrumadvāratoraṇam

चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः ।अलङ्कृतशिरोभागमस्त्रराजेन चिह्नितम्॥ 60.38 ॥

cāmīkaramayairdivyairmukuṭaiḥ kumbhalakṣaṇaiḥ | alaṅkṛtaśirobhāgamastrarājena cihnitam

राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः ।प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समन्ततः॥ 60.39 ॥

rājanyārhanivāsaiśca rājavīthyādiśobhitaiḥ | procchritaprāṃśuśikharaiḥ prāsādaiśca samantataḥ

आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च ।अत्यन्तालङ्कृतप्रान्तमन्तरावरणैरिव॥ 60.40 ॥

āsthānasthānavaryaiśca sthitairdikṣu vidikṣu ca | atyantālaṅkṛtaprāntamantarāvaraṇairiva

उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः ।वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम्॥ 60.41 ॥

uttamastrīsahasraiśca nṛtyageyaviśāradaiḥ | veṇuvīṇāvidagdhaiśca puruṣairbahubhiryutam

रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः ।अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः॥ 60.42 ॥

rakṣitaṃ rakṣibhirvīrairgajavājirathānvitaiḥ | anekapuṣpavāṭībhiranekaiśca sarovaraiḥ

दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम् ।वेदवेदान्ततत्त्वज्ञैः शिवशास्त्रपरायणैः॥ 60.43 ॥

dīrghikābhiranekābhirdigvidikṣu virājitam | vedavedāntatattvajñaiḥ śivaśāstraparāyaṇaiḥ

शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः ।शान्तैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः॥ 60.44 ॥

śivāśramaratairbhaktaiḥ śivaśāstroktalakṣaṇaiḥ | śāntaiḥ smitamukhaiḥ sphītaiḥ sadācāraparāyaṇaiḥ

शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिः सेवितं द्विजैः ।एवमन्तर्बहिर्वाथ यथाशक्तिविनिर्मितैः॥ 60.45 ॥

śaivairmāheśvaraiścaiva śrīmadbhiḥ sevitaṃ dvijaiḥ | evamantarbahirvātha yathāśaktivinirmitaiḥ

स्थाने शिलामये दान्ते दारवे चेष्टकामये ।केवलं मृण्मये वापि पुण्यारण्येऽथवा गिरौ॥ 60.46 ॥

sthāne śilāmaye dānte dārave ceṣṭakāmaye | kevalaṃ mṛṇmaye vāpi puṇyāraṇye'thavā girau

नद्यां देवालयेऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे ।आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवञ्चयन् ।द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्च्चयेत्॥ 60.47 ॥

nadyāṃ devālaye'nyatra deśe vātha gṛhe śubhe | āḍhyo vātha daridro vā svakāṃ śaktimavañcayan | dravyairnyāyārjitaireva bhaktyā devaṃ samarccayet

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्च्चयेत् ।न तस्य प्रत्यवायोऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः॥ 60.48 ॥

athānyāyārjitaiścāpi bhaktyā cecchivamarccayet | na tasya pratyavāyo'sti bhāvavaśyo yataḥ prabhuḥ

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि ।न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्॥ 60.49 ॥

nyāyārjitairapi dravyairabhaktyā pūjayedyadi | na tatphalamavāpnoti bhaktirevātra kāraṇam

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् ।अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः॥ 60.50 ॥

bhaktyā vittānusāreṇa śivamuddiśya yatkṛtam | alpe mahati vā tulyaṃ phalamāḍhyadaridrayoḥ

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोऽपि मानवः ।महाविभवसारोऽपि न कुर्याद् भक्तिवर्जितः॥ 60.51 ॥

bhaktyā pracoditaḥ kuryādalpavitto'pi mānavaḥ | mahāvibhavasāro'pi na kuryād bhaktivarjitaḥ

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः ।न तेन फलभाक् स स्याद् भक्तिरेवात्र कारणम्॥ 60.52 ॥

sarvasvamapi yo dadyācchive bhaktivivarjitaḥ | na tena phalabhāk sa syād bhaktirevātra kāraṇam

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः ।गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मिकाम्॥ 60.53 ॥

na tattapobhiratyugrairna ca sarvairmahāmakhaiḥ | gacchecchivapuraṃ divyaṃ muktvā bhaktiṃ śivātmikām

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे ।शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते॥ 60.54 ॥

guhyādguhyataraṃ kṛṣṇa sarvatra parameśvare | śive bhaktirna sandehastayā yukto vimucyate

शिवमन्त्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् ।दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः॥ 60.55 ॥

śivamantrajapo dhyānaṃ homo yajñastapaḥśrutam | dānamadhyayanaṃ sarve bhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ

भावहीनो नरः सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते ।भावयुक्तः पुनः सर्वमकृत्वापि विमुच्यते॥ 60.56 ॥

bhāvahīno naraḥ sarvaṃ kṛtvāpi na vimucyate | bhāvayuktaḥ punaḥ sarvamakṛtvāpi vimucyate

चान्द्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा ।मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः॥ 60.57 ॥

cāndrāyaṇasahasraiśca prājāpatyaśataistathā | māsopavāsaiścānyaiśca śivabhaktasya kiṃ punaḥ

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च ।तपन्ति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते॥ 60.58 ॥

abhaktā mānavāścāsmiṃlloke giriguhāsu ca | tapanti cālpabhogārthaṃ bhakto bhāvena mucyate

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः ।राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः॥ 60.59 ॥

sāttvikaṃ muktidaṃ karma sattve vai yoginaḥ sthitāḥ | rājasaṃ siddhidaṃ kuryuḥ karmiṇo rajasāvṛtāḥ

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः ।ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्येऽपि तादृशाः॥ 60.60 ॥

asurā rākṣasāścaiva tamoguṇasamanvitāḥ | aihikārthaṃ yajantīśaṃ narāścānye'pi tādṛśāḥ

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च ।आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन् भद्रं समश्नुते॥ 60.61 ॥

tāmasaṃ rājasaṃ vāpi sāttvikaṃ bhāvameva ca | āśritya bhaktyā pūjādyaṃ kurvan bhadraṃ samaśnute

यतः पापार्णवात् त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता ।तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्॥ 60.62 ॥

yataḥ pāpārṇavāt trātuṃ bhaktirnauriva nirmitā | tasmādbhaktyupapannasya rajasā tamasā ca kim

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितोऽपि वा ।शिवं प्रपन्नश्चेत् कृष्ण पूज्यः सर्वसुरासुरैः॥ 60.63 ॥

antyajo vādhamo vāpi mūrkho vā patito'pi vā | śivaṃ prapannaścet kṛṣṇa pūjyaḥ sarvasurāsuraiḥ

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् ।अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः॥ 60.64 ॥

tasmāt sarvaprayatnena bhaktyaiva śivamarcayet | abhuktānāṃ kvacidapi phalaṃ nāsti yatastataḥ

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम ।वेदैः शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्॥ 60.65 ॥

vakṣyāmyatirahasyaṃ te śṛṇu kṛṣṇa vaco mama | vedaiḥ śāstrairvedavidbhirvicārya suviniścitam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 61.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 61.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१६. षड्विंशोऽध्यायः ।साङ्गोपाङ्गपूजाविधानवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः ।मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा॥ 61.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.16. ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ | sāṅgopāṅgapūjāvidhānavarṇanam | upamanyuruvāca | brahmaghno vā surāpo vā steyī vā gurutalpagaḥ | mātṛhā pitṛhā vāpi vīrahā bhrūṇahāpi vā

सम्पूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् ।तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्॥ 61.2 ॥

sampūjyāmantrakaṃ bhaktyā śivaṃ paramakāraṇam | taistaiḥ pāpaiḥ pramucyeta varṣairdvādaśabhiḥ kramāt

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पतितोऽपि यजेत् शिवम् ।भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेद्रियः॥ 61.3 ॥

tasmāt sarvaprayatnena patito'pi yajet śivam | bhaktaścennāparaḥ kaścidbhikṣāhāro jitedriyaḥ

कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु ।पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते॥ 61.4 ॥

kṛtvāpi sumahatpāpaṃ bhaktyā pañcākṣareṇa tu | pūjayedyadi deveśaṃ tasmātpāpātpramucyate

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ।तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः॥ 61.5 ॥

abbhakṣā vāyubhakṣāśca ye cānye vratakarśitāḥ | teṣāmetairvratairnāsti śivalokasamāgamaḥ

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् ।सोऽपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्॥ 61.6 ॥

bhaktyā pañcākṣareṇaiva yaḥ śivaṃ sakṛdarcayet | so'pi gacchecchivasthānaṃ śivamantrasya gauravāt

तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः ।शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः॥ 61.7 ॥

tasmāttapāṃsi yajñāśca sarve sarvasvadakṣiṇāḥ | śivamūrtyarcanasyaite koṭyaṃśenāpi no samāḥ

बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण चेत् ।पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा॥ 61.8 ॥

baddho vāpyatha mukto vā pāśātpañcākṣareṇa cet | pūjayanmucyate bhakto nātra kāryā vicāraṇā

अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् ।यः सकृत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः॥ 61.9 ॥

arudro vā sarudro vā sūktena śivamarcayet | yaḥ sakṛtpatito vāpi mūḍho vā mucyate naraḥ

षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् ।शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च॥ 61.10 ॥

ṣaḍakṣareṇa vā devaṃ sūktamantreṇa pūjayet | śivabhakto jitakrodho hyalabdho labdha eva ca

अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः ।सब्रह्माङ्गेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते॥ 61.11 ॥

alabdhāllabdha evātra viśiṣṭo nātra saṃśayaḥ | sabrahmāṅgena vā tena sahaṃsena vimucyate

तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् ।एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा॥ 61.12 ॥

tasmānnityaṃ śivaṃ bhaktyā sūktamantreṇa pūjayet | ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ nityameva vā

येऽर्चयन्ति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः ।ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवान् शिवः॥ 61.13 ॥

ye'rcayanti mahādevaṃ vijñeyāste maheśvarāḥ | jñānenātmasahāyena nārcito bhagavān śivaḥ

स चिरं संसरत्यस्मिन् संसारे दुःखसागरे ।दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्॥ 61.14 ॥

sa ciraṃ saṃsaratyasmin saṃsāre duḥkhasāgare | durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ mūḍho nārcayate śivam

निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः ।दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं येऽर्चयन्ति पिनाकिनम्॥ 61.15 ॥

niṣphalaṃ tasya tajjanma mokṣāya na bhavedyataḥ | durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ ye'rcayanti pinākinam

तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः ।भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः॥ 61.16 ॥

teṣāṃ hi saphalaṃ janma kṛtārthāste narottamāḥ | bhavabhaktiparā ye ca bhavapraṇatacetasaḥ

भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः ।भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः॥ 61.17 ॥

bhavasaṃsmaraṇodyuktā na te duḥkhasya bhāginaḥ | bhavanāni manojñāni vibhramābharaṇāḥ striyaḥ

धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् ।ये वाञ्छन्ति महाभोगान् राज्यं च त्रिदशालये॥ 61.18 ॥

dhanaṃ cātṛptiparyantaṃ śivapūjāvidheḥ phalam | ye vāñchanti mahābhogān rājyaṃ ca tridaśālaye

ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् ।सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता॥ 61.19 ॥

te vāñchanti sadākālaṃ harasya caraṇāmbujam | saubhāgyaṃ kāntimadrūpaṃ sattvaṃ tyāgārdrabhāvatā

शौर्यं वै जगति ख्यातिः शिवमर्चयतो भवेत् ।तस्मात् सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः॥ 61.20 ॥

śauryaṃ vai jagati khyātiḥ śivamarcayato bhavet | tasmāt sarvaṃ parityajya śivaikāhitamānasaḥ

शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेत् शिवमात्मनः ।त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्॥ 61.21 ॥

śivapūjāvidhiṃ kuryādyadīcchet śivamātmanaḥ | tvaritaṃ jīvitaṃ yāti tvaritaṃ yāti yauvanam

त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात् पूज्यः पिनाकधृक् ।यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा॥ 61.22 ॥

tvaritaṃ vyādhirabhyeti tasmāt pūjyaḥ pinākadhṛk | yāvannāyāti maraṇaṃ yāvannākramate jarā

यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शङ्करम् ।न शिवार्चनतुल्योऽस्ति धर्मोऽन्यो भुवनत्रये॥ 61.23 ॥

yāvannendriyavaikalyaṃ tāvatpūjaya śaṅkaram | na śivārcanatulyo'sti dharmo'nyo bhuvanatraye

इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयः सदाशिवः ।द्वारयागं ज वनिकां परिवारबलिक्रियाम्॥ 61.24 ॥

iti vijñāya yatnena pūjanīyaḥ sadāśivaḥ | dvārayāgaṃ ja vanikāṃ parivārabalikriyām

नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रासादे यदि पूजयेत् ।हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरोऽपि वा॥ 61.25 ॥

nityotsavaṃ ca kurvīta prāsāde yadi pūjayet | havirnivedanādūrdhvaṃ svayaṃ cānucaro'pi vā

प्रासादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् ।निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः॥ 61.26 ॥

prāsādaparivārebhyo baliṃ dadyādyathākramam | nirgamya saha vāditraistadāśābhimukhaḥ sthitaḥ

पुष्पं धूपं च दीपं च दद्यादन्नं जलैः सह ।ततो दद्यात् महापीठे तिष्ठन् बलिमुदङ्मुखः॥ 61.27 ॥

puṣpaṃ dhūpaṃ ca dīpaṃ ca dadyādannaṃ jalaiḥ saha | tato dadyāt mahāpīṭhe tiṣṭhan balimudaṅmukhaḥ

ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा ।तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्॥ 61.28 ॥

tato niveditaṃ deve yattadannādikaṃ purā | tatsarvaṃ sāvaśeṣaṃ vā caṇḍāya vinivedayet

हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् ।कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः॥ 61.29 ॥

hutvā ca vidhivatpaścātpūjāśeṣaṃ samāpayet | kṛtvā prayogaṃ vidhivadyāvanmantraṃ japaṃ tataḥ

नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने ।विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते॥ 61.30 ॥

nityotsavaṃ prakurvīta yathoktaṃ śivaśāsane | vipule taijase pātre raktapadmopaśobhite

अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् ।शिरस्यारोप्य तत्पात्रं द्विजस्यालङ्कृतस्य च॥ 61.31 ॥

astraṃ pāśupataṃ divyaṃ tatrāvāhya samarcayet | śirasyāropya tatpātraṃ dvijasyālaṅkṛtasya ca

न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च ।प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मङ्गलनिःस्वनैः॥ 61.32 ॥

nyastāstravapuṣā tena dīptayaṣṭidharasya ca | prāsādaparivārebhyo bahirmaṅgalaniḥsvanaiḥ

नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः ।प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्॥ 61.33 ॥

nṛtyageyādibhiścaiva saha dīpadhvajādibhiḥ | pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā na drutaṃ cāvilambitam

महापीठं समावृत्य त्रिःप्रदक्षिणयोगतः ।पुनः प्रविष्टो द्वारस्थो यजमानः कृताञ्जलिः ।आदायाभ्यन्तरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः॥ 61.34 ॥

mahāpīṭhaṃ samāvṛtya triḥpradakṣiṇayogataḥ | punaḥ praviṣṭo dvārastho yajamānaḥ kṛtāñjaliḥ | ādāyābhyantaraṃ nītvā hyastramudvāsayettataḥ

प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात् ।आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्॥ 61.35 ॥

pradakṣiṇādikaṃ kṛtvā yathāpūrvoditaṃ kramāt | ādāya cāṣṭapuṣpāṇi pūjāmatha samāpayet