Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 67.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 67.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३२. द्वात्रिंशोऽध्यायः ।ऐहिकसिद्धिकर्मवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।एतत्ते कथितं कृष्ण कर्मेहामुत्र सिद्धिदम् ।क्रियातपोजपध्यानसमुच्चयमयं परम्॥ 67.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.32. dvātriṃśo'dhyāyaḥ | aihikasiddhikarmavarṇanam | upamanyuruvāca | etatte kathitaṃ kṛṣṇa karmehāmutra siddhidam | kriyātapojapadhyānasamuccayamayaṃ param

अथ वक्ष्यामि शैवानामिहैव फलदं नृणाम् ।पूजाहोमजपध्यानतपोदानमयं महत्॥ 67.2 ॥

atha vakṣyāmi śaivānāmihaiva phaladaṃ nṛṇām | pūjāhomajapadhyānatapodānamayaṃ mahat

तत्र संसाधयेत्पूर्वं मन्त्रं मन्त्रार्थवित्तमः ।दृष्टसिद्धिकरं कर्म नान्यथा फलदं यतः॥ 67.3 ॥

tatra saṃsādhayetpūrvaṃ mantraṃ mantrārthavittamaḥ | dṛṣṭasiddhikaraṃ karma nānyathā phaladaṃ yataḥ

सिद्धमन्त्रोऽप्यदृष्टेन प्रबलेन तु केनचित् ।प्रतिबन्धफलं कर्म न कुर्यात्सहसा बुधः॥ 67.4 ॥

siddhamantro'pyadṛṣṭena prabalena tu kenacit | pratibandhaphalaṃ karma na kuryātsahasā budhaḥ

तस्य तु प्रतिबन्धस्य कर्तुं शक्येह निष्कृतिः ।परीक्ष्य शकुनाद्यैस्तदादौ निष्कृतिमाचरेत्॥ 67.5 ॥

tasya tu pratibandhasya kartuṃ śakyeha niṣkṛtiḥ | parīkṣya śakunādyaistadādau niṣkṛtimācaret

योऽन्यथा कुरुते मोहात्कर्मैहिकफलं नरः ।न तेन फलभाक्स स्यात्प्राप्नुयाच्चोपहास्यताम्॥ 67.6 ॥

yo'nyathā kurute mohātkarmaihikaphalaṃ naraḥ | na tena phalabhāksa syātprāpnuyāccopahāsyatām

अविस्रब्धो न कुर्वीत कर्म दृष्टफलं क्वचित् ।स खल्वश्रद्धधानः स्यान्नाश्रद्धः फलमृच्छति॥ 67.7 ॥

avisrabdho na kurvīta karma dṛṣṭaphalaṃ kvacit | sa khalvaśraddhadhānaḥ syānnāśraddhaḥ phalamṛcchati

नापराधोऽस्ति देवस्य कर्मण्यपि तु निष्फले ।यथोक्तकारिणां पुंसामिहैव फलदर्शनात्॥ 67.8 ॥

nāparādho'sti devasya karmaṇyapi tu niṣphale | yathoktakāriṇāṃ puṃsāmihaiva phaladarśanāt

साधकः सिद्धमन्त्रश्च निरस्तप्रतिबन्धकः ।विश्वस्तः श्रद्धधानश्च कुर्वन्नाप्नोति तत्फलम्॥ 67.9 ॥

sādhakaḥ siddhamantraśca nirastapratibandhakaḥ | viśvastaḥ śraddhadhānaśca kurvannāpnoti tatphalam

अथवा तत्फलावाप्त्यै ब्रह्मचर्यरतो भवेत् ।रात्रौ हविष्यमश्नीयात्पायसं वा फलानि वा॥ 67.10 ॥

athavā tatphalāvāptyai brahmacaryarato bhavet | rātrau haviṣyamaśnīyātpāyasaṃ vā phalāni vā

हिंसादि यन्निषिद्धं स्यान्न कुर्यान्मनसापि तत् ।सदा भस्मानुलिप्ताङ्गः सुवेषश्च शुचिर्भवेत्॥ 67.11 ॥

hiṃsādi yanniṣiddhaṃ syānna kuryānmanasāpi tat | sadā bhasmānuliptāṅgaḥ suveṣaśca śucirbhavet

इत्थमाचारवान्भूत्वा स्वानुकूले शुभेऽहनि ।पूर्वोक्तलक्षणे देशे पुष्पदामाद्यलङ्कृते॥ 67.12 ॥

itthamācāravānbhūtvā svānukūle śubhe'hani | pūrvoktalakṣaṇe deśe puṣpadāmādyalaṅkṛte

आलिप्य शकृता भूमिं हस्तमानावरां यथा ।विलिखेत्कमले भद्रे दीप्यमानं स्वतेजसा॥ 67.13 ॥

ālipya śakṛtā bhūmiṃ hastamānāvarāṃ yathā | vilikhetkamale bhadre dīpyamānaṃ svatejasā

तप्तजाम्बूनदमयमष्टपत्रं सकेसरम् ।मध्ये कर्णिकया युक्तं सर्वरत्नैरलङ्कृतम्॥ 67.14 ॥

taptajāmbūnadamayamaṣṭapatraṃ sakesaram | madhye karṇikayā yuktaṃ sarvaratnairalaṅkṛtam

स्वाकारसदृशेनैव नालेन च समन्वितम् ।तादृशे स्वर्णनिर्माणे कन्दे सम्यग्विधानतः॥ 67.15 ॥

svākārasadṛśenaiva nālena ca samanvitam | tādṛśe svarṇanirmāṇe kande samyagvidhānataḥ

तत्राणिमादिकं सर्वं सङ्कल्प्य मनसा पुनः ।रत्नजं वाथ सौवर्णं स्फटिकं वा सलक्षणम् ।लिङ्गं सवेदिकं चैव स्थापयित्वा विधानतः॥ 67.16 ॥

tatrāṇimādikaṃ sarvaṃ saṅkalpya manasā punaḥ | ratnajaṃ vātha sauvarṇaṃ sphaṭikaṃ vā salakṣaṇam | liṅgaṃ savedikaṃ caiva sthāpayitvā vidhānataḥ

तत्रावाह्य यजेद्देवं साम्बं सगणमव्ययम् ।तत्र माहेश्वरी कल्प्या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः॥ 67.17 ॥

tatrāvāhya yajeddevaṃ sāmbaṃ sagaṇamavyayam | tatra māheśvarī kalpyā mūrtirmūrtimataḥ prabhoḥ

चतुर्भुजा चतुर्वक्त्रा सर्वाभरणभूषिता ।शार्दूलचर्मवसना किञ्चिद्विहसितानना॥ 67.18 ॥

caturbhujā caturvaktrā sarvābharaṇabhūṣitā | śārdūlacarmavasanā kiñcidvihasitānanā

वरदाभयहस्ता च मृगटङ्कधरा तथा ।अथवाष्टभुजा चिन्त्या चिन्तकस्य यथारुचि॥ 67.19 ॥

varadābhayahastā ca mṛgaṭaṅkadharā tathā | athavāṣṭabhujā cintyā cintakasya yathāruci

तदा त्रिशूलपरशुखड्गवज्राणि दक्षिणे ।वामे पाशाङ्कुशौ तद्वत्खेटं नागं च बिभ्रती॥ 67.20 ॥

tadā triśūlaparaśukhaḍgavajrāṇi dakṣiṇe | vāme pāśāṅkuśau tadvatkheṭaṃ nāgaṃ ca bibhratī

बालार्कसदृशप्रख्या प्रतिवक्त्रं त्रिलोचना ।तस्याः पूर्वमुखं सौम्यं स्वाकारसदृशप्रभम्॥ 67.21 ॥

bālārkasadṛśaprakhyā prativaktraṃ trilocanā | tasyāḥ pūrvamukhaṃ saumyaṃ svākārasadṛśaprabham

दक्षिणं नीलजीमूतसदृशं घोरदर्शनम् ।उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम्॥ 67.22 ॥

dakṣiṇaṃ nīlajīmūtasadṛśaṃ ghoradarśanam | uttaraṃ vidrumaprakhyaṃ nīlālakavibhūṣitam

पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं सौम्यमिन्दुकलाधरम् ।तदङ्कमण्डलारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा॥ 67.23 ॥

paścimaṃ pūrṇacandrābhaṃ saumyamindukalādharam | tadaṅkamaṇḍalārūḍhā śaktirmāheśvarī parā

महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा ।मूर्तिं कृत्वैवमाकारां सकलीकृत्य च क्रमात्॥ 67.24 ॥

mahālakṣmīriti khyātā śyāmā sarvamanoharā | mūrtiṃ kṛtvaivamākārāṃ sakalīkṛtya ca kramāt

मूर्तिमन्तमथावाह्य यजेत्परमकारणम् ।स्नानार्थे कल्पयेत्तत्र पञ्चगव्यं तु कापिलम्॥ 67.25 ॥

mūrtimantamathāvāhya yajetparamakāraṇam | snānārthe kalpayettatra pañcagavyaṃ tu kāpilam

पञ्चामृतं च पूर्णानि बीजानि च विशेषतः ।पुरस्तान्मण्डलं कृत्वा रत्नचूर्णाद्यलङ्कृतम्॥ 67.26 ॥

pañcāmṛtaṃ ca pūrṇāni bījāni ca viśeṣataḥ | purastānmaṇḍalaṃ kṛtvā ratnacūrṇādyalaṅkṛtam

कर्णिकायां प्रविन्यस्येदीशानकलशं पुनः ।सद्यादिकलशान्पश्चात्परितस्तस्य कल्पयेत्॥ 67.27 ॥

karṇikāyāṃ pravinyasyedīśānakalaśaṃ punaḥ | sadyādikalaśānpaścātparitastasya kalpayet

ततो विद्येशकलशानष्टौ पूर्वादिवत्क्रमात् ।तीर्थाम्बुपूरितान्कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य पूर्ववत्॥ 67.28 ॥

tato vidyeśakalaśānaṣṭau pūrvādivatkramāt | tīrthāmbupūritānkṛtvā sūtreṇāveṣṭya pūrvavat

पुण्यद्रव्याणि निक्षिप्य समन्त्रं सविधानकम् ।दुकूलाद्येन वस्त्रेण समाच्छाद्य समन्ततः॥ 67.29 ॥

puṇyadravyāṇi nikṣipya samantraṃ savidhānakam | dukūlādyena vastreṇa samācchādya samantataḥ

सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य तत्तन्मन्त्रपुरः सरम् ।स्नानकाले तु सम्प्राप्ते सर्वमङ्गलनिःस्वनैः॥ 67.30 ॥

sarvatra mantraṃ vinyasya tattanmantrapuraḥ saram | snānakāle tu samprāpte sarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ

पञ्चगव्यादिभिश्चैव स्नापयेत्परमेश्वरम् ।ततः कुशोदकाद्यानि स्वर्णरत्नोदकान्यपि॥ 67.31 ॥

pañcagavyādibhiścaiva snāpayetparameśvaram | tataḥ kuśodakādyāni svarṇaratnodakānyapi

गन्धपुष्पादिसिद्धानि मन्त्रसिद्धानि च क्रमात् ।उद्धृत्योद्धृत्य मन्त्रेण तैस्तैः स्नाप्य महेश्वरम्॥ 67.32 ॥

gandhapuṣpādisiddhāni mantrasiddhāni ca kramāt | uddhṛtyoddhṛtya mantreṇa taistaiḥ snāpya maheśvaram

गन्धपुष्पादिदीपांश्च पूजाकर्म समाचरेत् ।पलावरः स्यादालेप एकादशपलोत्तरः॥ 67.33 ॥

gandhapuṣpādidīpāṃśca pūjākarma samācaret | palāvaraḥ syādālepa ekādaśapalottaraḥ

सुवर्णरत्नपुष्पाणि शुभानि सुरभीणि च ।नीलोत्पलाद्युत्पलानि बिल्वपत्राण्यनेकशः॥ 67.34 ॥

suvarṇaratnapuṣpāṇi śubhāni surabhīṇi ca | nīlotpalādyutpalāni bilvapatrāṇyanekaśaḥ

कमलानि च रक्तानि श्वेतान्यपि च शम्भवे ।कृष्णागुरूद्भवो धूपः सकर्पूराज्यगुग्गुलः॥ 67.35 ॥

kamalāni ca raktāni śvetānyapi ca śambhave | kṛṣṇāgurūdbhavo dhūpaḥ sakarpūrājyaguggulaḥ

कपिलाघृतसंसिद्धा दीपाः कर्पूरवर्तिजाः ।पञ्च ब्रह्मषडङ्गानि पूज्यान्यावरणानि च॥ 67.36 ॥

kapilāghṛtasaṃsiddhā dīpāḥ karpūravartijāḥ | pañca brahmaṣaḍaṅgāni pūjyānyāvaraṇāni ca

नैवेद्यः पयसा सिद्धः स गुडाज्यो महाचरुः ।पाटलोत्पलपद्माद्यैः पानीयं च सुगन्धितम्॥ 67.37 ॥

naivedyaḥ payasā siddhaḥ sa guḍājyo mahācaruḥ | pāṭalotpalapadmādyaiḥ pānīyaṃ ca sugandhitam

पञ्चसौगन्धिकोपेतं ताम्बूलं च सुसंस्कृतम् ।सुवर्णरत्नसिद्धानि भूषणानि विशेषतः॥ 67.38 ॥

pañcasaugandhikopetaṃ tāmbūlaṃ ca susaṃskṛtam | suvarṇaratnasiddhāni bhūṣaṇāni viśeṣataḥ

वासांसि च विचित्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च ।दर्शनीयानि देयानि गानवाद्यादिभिः सह॥ 67.39 ॥

vāsāṃsi ca vicitrāṇi sūkṣmāṇi ca navāni ca | darśanīyāni deyāni gānavādyādibhiḥ saha

जपश्च मूलमन्त्रस्य लक्षः परमसङ्ख्यया ।एकावरा त्र्युत्तरा च पूजा फलवशादिह॥ 67.40 ॥

japaśca mūlamantrasya lakṣaḥ paramasaṅkhyayā | ekāvarā tryuttarā ca pūjā phalavaśādiha

दशसङ्ख्यावरो होमः प्रतिद्रव्यं शतोत्तरः ।घोररूपश्शिवश्चिन्त्यो मारणोच्चाटनादिषु॥ 67.41 ॥

daśasaṅkhyāvaro homaḥ pratidravyaṃ śatottaraḥ | ghorarūpaśśivaścintyo māraṇoccāṭanādiṣu

शिवलिङ्गे शिवाग्नौ च ह्यन्यासु प्रतिमासु च ।चिन्त्यः सौम्यतनुः शम्भुः कार्ये शान्तिकपौष्टिके॥ 67.42 ॥

śivaliṅge śivāgnau ca hyanyāsu pratimāsu ca | cintyaḥ saumyatanuḥ śambhuḥ kārye śāntikapauṣṭike

आयसौ स्रुक्स्रुवौ कार्यौ मारणादिसु कर्मसु ।तदन्यत्र तु सौवर्णौ शान्तिकाद्येषु कृत्स्नशः॥ 67.43 ॥

āyasau sruksruvau kāryau māraṇādisu karmasu | tadanyatra tu sauvarṇau śāntikādyeṣu kṛtsnaśaḥ

दूर्वया घृतगोक्षीरमिश्रया मधुना तथा ।चरुणा सघृतेनैव केवलं पयसापि वा॥ 67.44 ॥

dūrvayā ghṛtagokṣīramiśrayā madhunā tathā | caruṇā saghṛtenaiva kevalaṃ payasāpi vā

जुहुयान्मृत्युविजये तिलै रोगोपशान्तये ।घृतेन पयसा चैव कमलैर्वाथ केवलैः॥ 67.45 ॥

juhuyānmṛtyuvijaye tilai rogopaśāntaye | ghṛtena payasā caiva kamalairvātha kevalaiḥ

समृद्धिकामो जुहुयान्महादारिद्र्यशान्तये ।जातीपुष्पेण वश्यार्थी जुहुयात्सघृतेन तु॥ 67.46 ॥

samṛddhikāmo juhuyānmahādāridryaśāntaye | jātīpuṣpeṇa vaśyārthī juhuyātsaghṛtena tu

घृतेन करवीरैश्च कुर्यादाकर्षणं द्विजः ।तैलेनोच्चाटनं कुर्यात्स्तम्भनं मधुना पुनः॥ 67.47 ॥

ghṛtena karavīraiśca kuryādākarṣaṇaṃ dvijaḥ | tailenoccāṭanaṃ kuryātstambhanaṃ madhunā punaḥ

स्तम्भनं सर्षपेणापि लशुनेन तु पातनम् ।ताडनं रुधिरेण स्यात्खरस्योष्ट्रस्य चोभयोः॥ 67.48 ॥

stambhanaṃ sarṣapeṇāpi laśunena tu pātanam | tāḍanaṃ rudhireṇa syātkharasyoṣṭrasya cobhayoḥ

मारणोच्चाटने कुर्याद्रोहिबीजैस्तिलान्वितैः ।विद्वेषणं च तैलेन कुर्याल्लाङ्गलकस्य तु॥ 67.49 ॥

māraṇoccāṭane kuryādrohibījaistilānvitaiḥ | vidveṣaṇaṃ ca tailena kuryāllāṅgalakasya tu

बन्धनं रोहिबीजेन सेनास्तम्भनमेव च ।रक्तसर्षपसम्मिश्रैर्होमद्रव्यैरशेषतः॥ 67.50 ॥

bandhanaṃ rohibījena senāstambhanameva ca | raktasarṣapasammiśrairhomadravyairaśeṣataḥ

हस्तयन्त्रोद्भवैस्तैलैर्जुहुयादाभिचारिके ।कटुकीतुषसंयुक्तैः कार्पासास्थिभिरेव च॥ 67.51 ॥

hastayantrodbhavaistailairjuhuyādābhicārike | kaṭukītuṣasaṃyuktaiḥ kārpāsāsthibhireva ca

सर्षपैस्तैलसम्मिश्रैर्जुहुयादाभिचारिके ।ज्वरोपशान्तिदं क्षीरं सौभाग्यफलदं तथा॥ 67.52 ॥

sarṣapaistailasammiśrairjuhuyādābhicārike | jvaropaśāntidaṃ kṣīraṃ saubhāgyaphaladaṃ tathā

सर्वसिद्धिकरो होमः क्षौद्राज्यदधिभिर्युतैः ।क्षीरेण तन्दुलैश्चैव चरुणा केवलेन वा॥ 67.53 ॥

sarvasiddhikaro homaḥ kṣaudrājyadadhibhiryutaiḥ | kṣīreṇa tandulaiścaiva caruṇā kevalena vā

शान्तिकं पौष्टिकं वापि सप्तभिः समिदादिभिः ।द्रव्यैर्विशेषतो होमे वश्यमाकर्षणं तथा॥ 67.54 ॥

śāntikaṃ pauṣṭikaṃ vāpi saptabhiḥ samidādibhiḥ | dravyairviśeṣato home vaśyamākarṣaṇaṃ tathā

वश्यमाकर्षणं चैव श्रीपदं च विशेषतः ।बिल्वपत्रैस्तु हवनं शत्रोर्विजयदं तथा॥ 67.55 ॥

vaśyamākarṣaṇaṃ caiva śrīpadaṃ ca viśeṣataḥ | bilvapatraistu havanaṃ śatrorvijayadaṃ tathā

समिधः शान्तिकार्येषु पालाशखदिरादिकाः ।करवीरार्कजाः क्रौर्ये कण्टकिन्यश्च विग्रहे॥ 67.56 ॥

samidhaḥ śāntikāryeṣu pālāśakhadirādikāḥ | karavīrārkajāḥ kraurye kaṇṭakinyaśca vigrahe

प्रशान्तः शान्तिकं कुर्यात्पौष्टिकं च विशेषतः ।निर्घृणः क्रुद्धचित्तस्तु प्रकुर्यादाभिचारिकम्॥ 67.57 ॥

praśāntaḥ śāntikaṃ kuryātpauṣṭikaṃ ca viśeṣataḥ | nirghṛṇaḥ kruddhacittastu prakuryādābhicārikam

अतीव दुरवस्थायां प्रतीकारान्तरं न चेत् ।आततायिनमुद्दिश्य प्रकुर्यादाभिचारिकम्॥ 67.58 ॥

atīva duravasthāyāṃ pratīkārāntaraṃ na cet | ātatāyinamuddiśya prakuryādābhicārikam

स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य न कुर्यादाभिचारिकम् ।यद्यास्तिकः सुधर्मिष्ठो मान्यो वा योऽपि कोऽपि वा॥ 67.59 ॥

svarāṣṭrapatimuddiśya na kuryādābhicārikam | yadyāstikaḥ sudharmiṣṭho mānyo vā yo'pi ko'pi vā

तमुद्दिश्यापि नो कुर्यादाततायिनमप्युत ।मनसा कर्मणा वाचा योऽपि कोऽपि शिवाश्रितः॥ 67.60 ॥

tamuddiśyāpi no kuryādātatāyinamapyuta | manasā karmaṇā vācā yo'pi ko'pi śivāśritaḥ

स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य शिवा श्रितमथापि वा ।कृत्वाभिचारिकं कर्म सद्यो विनिपतेन्नरः॥ 67.61 ॥

svarāṣṭrapatimuddiśya śivā śritamathāpi vā | kṛtvābhicārikaṃ karma sadyo vinipatennaraḥ

स्वराष्ट्रपालकं तस्माच्छिवभक्तं च कञ्चन ।न हिंस्यादभिचाराद्यैर्यदीच्छेत्सुखमात्मनः॥ 67.62 ॥

svarāṣṭrapālakaṃ tasmācchivabhaktaṃ ca kañcana | na hiṃsyādabhicārādyairyadīcchetsukhamātmanaḥ

अन्यं कमपि चोद्दिश्य कृत्वा वै मारणादिकम् ।पश्चात्तापेन संयुक्तः प्रायश्चित्तं समाचरेत्॥ 67.63 ॥

anyaṃ kamapi coddiśya kṛtvā vai māraṇādikam | paścāttāpena saṃyuktaḥ prāyaścittaṃ samācaret

बाणलिङ्गेऽपि वा कुर्यान्निर्धनो धनवानपि ।स्वयम्भूतेऽथ वा लिङ्गे आर्षके वैदिकेऽपि वा॥ 67.64 ॥

bāṇaliṅge'pi vā kuryānnirdhano dhanavānapi | svayambhūte'tha vā liṅge ārṣake vaidike'pi vā

अभावे हेमरत्नानामशक्तौ च तदर्जने ।मनसैवाचरेदेतद् द्रव्यैर्वा प्रतिरूपकैः॥ 67.65 ॥

abhāve hemaratnānāmaśaktau ca tadarjane | manasaivācaredetad dravyairvā pratirūpakaiḥ

क्वचिदंशे तु यः शक्तस्त्वशक्तः क्वचिदंशके ।सोऽपि शक्त्यनुसारेण कुर्वंश्चेत्फलमृच्छति॥ 67.66 ॥

kvacidaṃśe tu yaḥ śaktastvaśaktaḥ kvacidaṃśake | so'pi śaktyanusāreṇa kurvaṃścetphalamṛcchati

कर्मण्यनुष्ठितेऽप्यस्मिन्फलं यत्र न दृश्यते ।द्विस्त्रिर्वावर्तयेत्तत्र सर्वथा दृश्यते फलम्॥ 67.67 ॥

karmaṇyanuṣṭhite'pyasminphalaṃ yatra na dṛśyate | dvistrirvāvartayettatra sarvathā dṛśyate phalam

पूजोपयुक्तं यद् द्रव्यं हेमरत्नाद्यनुत्तमम् ।तत्सर्वं गुरवे दद्याद् दक्षिणां च ततः पृथक्॥ 67.68 ॥

pūjopayuktaṃ yad dravyaṃ hemaratnādyanuttamam | tatsarvaṃ gurave dadyād dakṣiṇāṃ ca tataḥ pṛthak

स चेन्नेच्छति तत्सर्वं शिवाय विनिवेदयेत् ।अथवा शिवभक्तेभ्यो नान्येभ्यस्तु प्रदीयते॥ 67.69 ॥

sa cennecchati tatsarvaṃ śivāya vinivedayet | athavā śivabhaktebhyo nānyebhyastu pradīyate

यः स्वयं साधयेच्छक्त्या गुर्वादिनिरपेक्षया ।सोऽप्येवमाचरेदत्र न गृह्णीयात्स्वयं पुनः॥ 67.70 ॥

yaḥ svayaṃ sādhayecchaktyā gurvādinirapekṣayā | so'pyevamācaredatra na gṛhṇīyātsvayaṃ punaḥ

स्वयं गृह्णाति यो लोभात्पूजाङ्गद्रव्यमुत्तमम् ।काङ्क्षितं न लभेन्मूढो नात्र कार्या विचारणा॥ 67.71 ॥

svayaṃ gṛhṇāti yo lobhātpūjāṅgadravyamuttamam | kāṅkṣitaṃ na labhenmūḍho nātra kāryā vicāraṇā

अर्चितं यत्तु तल्लिङ्गं गृह्णीयाद्वा न वा स्वयम् ।गृह्णीयाद्यदि तन्नित्यं स्वयं वान्योऽपि वार्चयेत्॥ 67.72 ॥

arcitaṃ yattu talliṅgaṃ gṛhṇīyādvā na vā svayam | gṛhṇīyādyadi tannityaṃ svayaṃ vānyo'pi vārcayet

यथोक्तमेव कर्मैतदाचरेद्योऽनपायतः ।फलं व्यभिचरेन्नैवमित्यतः किं प्ररोचकम्॥ 67.73 ॥

yathoktameva karmaitadācaredyo'napāyataḥ | phalaṃ vyabhicarennaivamityataḥ kiṃ prarocakam

तथाप्युद्देशतो वक्ष्ये कर्मणः सिद्धिमुत्तमाम् ।अपि शत्रुभिराक्रान्तो व्याधिभिर्वाप्यनेकशः॥ 67.74 ॥

tathāpyuddeśato vakṣye karmaṇaḥ siddhimuttamām | api śatrubhirākrānto vyādhibhirvāpyanekaśaḥ

मृत्योरास्यगतश्चापि मुच्यते निरपायतः ।पूजायतेऽतिकृपणो रिक्तो वैश्रवणायते॥ 67.75 ॥

mṛtyorāsyagataścāpi mucyate nirapāyataḥ | pūjāyate'tikṛpaṇo rikto vaiśravaṇāyate

कामायते विरूपोऽपि वृद्धोऽपि तरुणायते ।शत्रुर्मित्रायते सद्यो विरोधी किङ्करायते॥ 67.76 ॥

kāmāyate virūpo'pi vṛddho'pi taruṇāyate | śatrurmitrāyate sadyo virodhī kiṅkarāyate

विषायते यदमृतं विषमप्यमृतायते ।स्थलायते समुद्रोऽपि स्थलमप्यर्णवायते॥ 67.77 ॥

viṣāyate yadamṛtaṃ viṣamapyamṛtāyate | sthalāyate samudro'pi sthalamapyarṇavāyate

महीधरायते श्वभ्रं स च श्वभ्रायते गिरिः ।पद्माकरायते वह्निः सरो वैश्वानरायते॥ 67.78 ॥

mahīdharāyate śvabhraṃ sa ca śvabhrāyate giriḥ | padmākarāyate vahniḥ saro vaiśvānarāyate

वनायते यदुद्यानं तदुद्यानायते वनम् ।सिंहायते मृगः क्षुद्रः सिंहः क्रीडामृगायते॥ 67.79 ॥

vanāyate yadudyānaṃ tadudyānāyate vanam | siṃhāyate mṛgaḥ kṣudraḥ siṃhaḥ krīḍāmṛgāyate

स्त्रियोऽभिसारिकायन्ते लक्ष्मीः सुचरितायते ।स्वैरप्रेष्यायते वाणी कीर्तिस्तु गणिकायते॥ 67.80 ॥

striyo'bhisārikāyante lakṣmīḥ sucaritāyate | svairapreṣyāyate vāṇī kīrtistu gaṇikāyate

स्वैराचारायते मेधा वज्रसूचीयते मनः ।महावातायते शक्तिर्बलं मत्तगजायते॥ 67.81 ॥

svairācārāyate medhā vajrasūcīyate manaḥ | mahāvātāyate śaktirbalaṃ mattagajāyate

स्तम्भायते समुद्योगैः शत्रुपक्षे स्थिता क्रिया ।शत्रुपक्षायतेऽरीणां सर्व एव सुहृज्जनः॥ 67.82 ॥

stambhāyate samudyogaiḥ śatrupakṣe sthitā kriyā | śatrupakṣāyate'rīṇāṃ sarva eva suhṛjjanaḥ

शत्रवः कुणपायन्ते जीवन्तोऽपि सबान्धवाः ।आपन्नोऽपि गतारिष्टः स्वयं खल्वमृतायते॥ 67.83 ॥

śatravaḥ kuṇapāyante jīvanto'pi sabāndhavāḥ | āpanno'pi gatāriṣṭaḥ svayaṃ khalvamṛtāyate

रसायनायते नित्यमपथ्यमपि सेवितम् ।अनिशं क्रियमाणापि रतिस्त्वभिनवायते॥ 67.84 ॥

rasāyanāyate nityamapathyamapi sevitam | aniśaṃ kriyamāṇāpi ratistvabhinavāyate

अनागतादिकं सर्वं करस्थामलकायते ।यादृच्छिकफलायन्ते सिद्धयोऽप्यणिमादयः॥ 67.85 ॥

anāgatādikaṃ sarvaṃ karasthāmalakāyate | yādṛcchikaphalāyante siddhayo'pyaṇimādayaḥ

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वकामार्थसिद्धिषु ।अस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते त्वनवाप्यं न विद्यते॥ 67.86 ॥

bahunātra kimuktena sarvakāmārthasiddhiṣu | asminkarmaṇi nirvṛtte tvanavāpyaṃ na vidyate

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 68.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 68.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३३. त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।आमुष्मिककर्मविधिवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि केवलामुष्मिकं विधिम् ।नैतेन सदृशं किञ्चित्कर्मास्ति भुवनत्रये॥ 68.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.33. trayastriṃśo'dhyāyaḥ | āmuṣmikakarmavidhivarṇanam | upamanyuruvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kevalāmuṣmikaṃ vidhim | naitena sadṛśaṃ kiñcitkarmāsti bhuvanatraye

पुण्यातिशयसंयुक्तः सर्वैर्देवैरनुष्ठितः ।ब्रह्मणा विष्णुना चैव रुद्रेण च विशेषतः॥ 68.2 ॥

puṇyātiśayasaṃyuktaḥ sarvairdevairanuṣṭhitaḥ | brahmaṇā viṣṇunā caiva rudreṇa ca viśeṣataḥ

इन्द्रादिलोकपारैश्च सूर्याद्यैर्नवभिर्ग्रहैः ।विश्वामित्रवसिष्ठाद्यैर्ब्रह्मविद्भिर्महर्षिभिः॥ 68.3 ॥

indrādilokapāraiśca sūryādyairnavabhirgrahaiḥ | viśvāmitravasiṣṭhādyairbrahmavidbhirmaharṣibhiḥ

श्वेतागस्त्यदधीचाद्यैरस्माभिश्च शिवाश्रितैः ।नन्दीश्वरमहाकालभृङ्गीशाद्यैर्गणेश्वरैः॥ 68.4 ॥

śvetāgastyadadhīcādyairasmābhiśca śivāśritaiḥ | nandīśvaramahākālabhṛṅgīśādyairgaṇeśvaraiḥ

पातालवासिभिर्दैत्यैः शेषाद्यैश्च महोरगैः ।सिद्धैर्यक्षैश्च गन्धर्वै रक्षोभूतपिशाचकैः॥ 68.5 ॥

pātālavāsibhirdaityaiḥ śeṣādyaiśca mahoragaiḥ | siddhairyakṣaiśca gandharvai rakṣobhūtapiśācakaiḥ

स्वं स्वं पदमनुप्राप्तं सर्वैरयमनुष्ठितः ।अनेन विधिना सर्वे देवा देवत्वमागताः॥ 68.6 ॥

svaṃ svaṃ padamanuprāptaṃ sarvairayamanuṣṭhitaḥ | anena vidhinā sarve devā devatvamāgatāḥ

ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नो विष्णुर्विष्णुत्वमागतः ।रुद्रो रुद्रत्वमापन्न इन्द्रश्चेन्द्रत्वमागतः॥ 68.7 ॥

brahmā brahmatvamāpanno viṣṇurviṣṇutvamāgataḥ | rudro rudratvamāpanna indraścendratvamāgataḥ

गणेशश्च गणेशत्वमनेन विधिना गतः ।सितचन्दनतोयेन लिङ्गं स्नाप्य शिवं शिवाम् ।श्वेतैर्विकसितैः पद्मैः सम्पूज्य प्रणिपत्य च॥ 68.8 ॥

gaṇeśaśca gaṇeśatvamanena vidhinā gataḥ | sitacandanatoyena liṅgaṃ snāpya śivaṃ śivām | śvetairvikasitaiḥ padmaiḥ sampūjya praṇipatya ca

तत्र पद्मासनं रम्यं कृत्वा लक्षणसंयुतम् ।विभवे सति हेमाद्यै रत्नाद्यैर्वा स्वशक्तितः॥ 68.9 ॥

tatra padmāsanaṃ ramyaṃ kṛtvā lakṣaṇasaṃyutam | vibhave sati hemādyai ratnādyairvā svaśaktitaḥ

मध्ये केसरजालास्य स्थाप्य लिङ्गं कनीयसम् ।अङ्गुष्ठप्रतिमं रम्यं सर्वगन्धमयं शुभम्॥ 68.10 ॥

madhye kesarajālāsya sthāpya liṅgaṃ kanīyasam | aṅguṣṭhapratimaṃ ramyaṃ sarvagandhamayaṃ śubham

दक्षिणे स्थापयित्वा तु बिल्वपत्रैः समर्चयेत् ।अगुरुं दक्षिणे पार्श्वे पश्चिमे तु मनःशिलाम्॥ 68.11 ॥

dakṣiṇe sthāpayitvā tu bilvapatraiḥ samarcayet | aguruṃ dakṣiṇe pārśve paścime tu manaḥśilām

उत्तरे चन्दनं दद्याद्धरितालं तु पूर्वतः ।सुगन्धैः कुसुमै रम्यैर्विचित्रैश्चापि पूजयेत्॥ 68.12 ॥

uttare candanaṃ dadyāddharitālaṃ tu pūrvataḥ | sugandhaiḥ kusumai ramyairvicitraiścāpi pūjayet

धूपं कृष्णागुरुं दद्यात्सर्वतश्च सगुग्गुलम् ।वासांसि चातिसूक्ष्माणि विकाशानि निवेदयेत्॥ 68.13 ॥

dhūpaṃ kṛṣṇāguruṃ dadyātsarvataśca saguggulam | vāsāṃsi cātisūkṣmāṇi vikāśāni nivedayet

पायसं घृतसम्मिश्रं घृतदीपांश्च दापयेत् ।सर्वं निवेद्य मन्त्रेण ततो गच्छेत्प्रदक्षिणाम्॥ 68.14 ॥

pāyasaṃ ghṛtasammiśraṃ ghṛtadīpāṃśca dāpayet | sarvaṃ nivedya mantreṇa tato gacchetpradakṣiṇām

प्रणम्य भक्त्या देवेशं स्तुत्वा चान्ते क्षमापयेत् ।सर्वोपहारसम्मिश्रं ततो लिङ्गं निवेदयेत्॥ 68.15 ॥

praṇamya bhaktyā deveśaṃ stutvā cānte kṣamāpayet | sarvopahārasammiśraṃ tato liṅgaṃ nivedayet

शिवाय शिवमन्त्रेण दक्षिणामूर्तिमाश्रितः ।एवं योऽर्चयते नित्यं पञ्चगन्धमयं शुभम्॥ 68.16 ॥

śivāya śivamantreṇa dakṣiṇāmūrtimāśritaḥ | evaṃ yo'rcayate nityaṃ pañcagandhamayaṃ śubham

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ।एतद् व्रतोत्तमं गुह्यं शिवलिङ्गमहाव्रतम्॥ 68.17 ॥

sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate | etad vratottamaṃ guhyaṃ śivaliṅgamahāvratam

भक्तस्य ते समाख्यातं न देयं यस्य कस्यचित् ।देयं च शिवभक्तेभ्यः शिवेन कथितं पुरा॥ 68.18 ॥

bhaktasya te samākhyātaṃ na deyaṃ yasya kasyacit | deyaṃ ca śivabhaktebhyaḥ śivena kathitaṃ purā

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 69.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 69.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३४. चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।हरिविधिमोहवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।नित्यनैमित्तिकात्काम्याद्या सिद्धिरिह कीर्तिता ।सा सर्वा लभ्येत सद्यो लिङ्गबेरप्रतिष्ठया॥ 69.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.34. catustriṃśo'dhyāyaḥ | harividhimohavarṇanam | upamanyuruvāca | nityanaimittikātkāmyādyā siddhiriha kīrtitā | sā sarvā labhyeta sadyo liṅgaberapratiṣṭhayā

सर्वो लिङ्गमयो लोकः सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।तस्मात्प्रतिष्ठिते लिङ्गे भवेत्सर्वं पतिष्ठितम्॥ 69.2 ॥

sarvo liṅgamayo lokaḥ sarvaṃ liṅge pratiṣṭhitam | tasmātpratiṣṭhite liṅge bhavetsarvaṃ patiṣṭhitam

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेणान्येन केन वा ।लिङ्गप्रतिष्ठामुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः॥ 69.3 ॥

brahmaṇā viṣṇunā vāpi rudreṇānyena kena vā | liṅgapratiṣṭhāmutsṛjya kriyate svapadasthitiḥ

किमन्यदिह वक्तव्यं प्रतिष्ठां प्रति कारणम् ।पर्तिष्ठितं शिवेनापि लिङ्गं वैश्वेश्वरं यतः॥ 69.4 ॥

kimanyadiha vaktavyaṃ pratiṣṭhāṃ prati kāraṇam | partiṣṭhitaṃ śivenāpi liṅgaṃ vaiśveśvaraṃ yataḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परत्रेह च शर्मणे ।स्थापयेत्परमेशस्य लिङ्गं बेरमथापि वा॥ 69.5 ॥

tasmātsarvaprayatnena paratreha ca śarmaṇe | sthāpayetparameśasya liṅgaṃ beramathāpi vā

श्रीकृष्ण उवाच ।किमिदं लिङ्गमाख्यातं कथं लिङ्गी महेश्वरः ।कथं च लिङ्गभावोऽस्य कस्मादस्मिञ्छिवोऽर्च्यते॥ 69.6 ॥

śrīkṛṣṇa uvāca | kimidaṃ liṅgamākhyātaṃ kathaṃ liṅgī maheśvaraḥ | kathaṃ ca liṅgabhāvo'sya kasmādasmiñchivo'rcyate

उपमन्युरुवाच ।अव्यक्तं लिङ्गमाख्यातं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् ।अनाद्यनन्तं विश्वस्य यदुपादानकारणम्॥ 69.7 ॥

upamanyuruvāca | avyaktaṃ liṅgamākhyātaṃ triguṇaprabhavāpyayam | anādyanantaṃ viśvasya yadupādānakāraṇam

तदेव मूलप्रकृतिर्माया च गगनात्मिका ।तत एव समुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम्॥ 69.8 ॥

tadeva mūlaprakṛtirmāyā ca gaganātmikā | tata eva samutpannaṃ jagadetaccarācaram

अशुद्धं चैव शुद्धं यच्छुद्धाशुद्धं च तत्त्रिधा ।ततः शिवो महेशश्च रुद्रो विष्णुः पितामहः॥ 69.9 ॥

aśuddhaṃ caiva śuddhaṃ yacchuddhāśuddhaṃ ca tattridhā | tataḥ śivo maheśaśca rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ

भूतानि चेन्द्रियैर्जाता लीयन्तेऽत्र शिवाज्ञया ।अत एव शिवो लिङ्गो लिङ्गमाज्ञापयेद्यतः॥ 69.10 ॥

bhūtāni cendriyairjātā līyante'tra śivājñayā | ata eva śivo liṅgo liṅgamājñāpayedyataḥ

यतो न तदनाज्ञातं कार्याय प्रभवेत्स्वतः ।ततो जातस्य विश्वस्य तत्रैव विलयो यतः॥ 69.11 ॥

yato na tadanājñātaṃ kāryāya prabhavetsvataḥ | tato jātasya viśvasya tatraiva vilayo yataḥ

अनेन लिङ्गता तस्य भवेन्नान्येन केनचित् ।लिङ्गं च शिवयोर्देहस्ताभ्यां यस्मादधिष्ठितम्॥ 69.12 ॥

anena liṅgatā tasya bhavennānyena kenacit | liṅgaṃ ca śivayordehastābhyāṃ yasmādadhiṣṭhitam

अतस्तत्र शिवः साम्बो नित्यमेव समर्चयेत् ।लिङ्गवेदी महादेवी लिङ्गं साक्षान्महेश्वरः॥ 69.13 ॥

atastatra śivaḥ sāmbo nityameva samarcayet | liṅgavedī mahādevī liṅgaṃ sākṣānmaheśvaraḥ

तयोः सम्पूजनादेव स च सा च समर्चितौ ।न तयोर्लिङ्गदेहत्वं विद्यते परमार्थतः॥ 69.14 ॥

tayoḥ sampūjanādeva sa ca sā ca samarcitau | na tayorliṅgadehatvaṃ vidyate paramārthataḥ

यतस्त्वेतौ विशुद्धौ तौ देहस्तदुपचारतः ।तदेव परमा शक्तिः शिवस्य परमात्मनः॥ 69.15 ॥

yatastvetau viśuddhau tau dehastadupacārataḥ | tadeva paramā śaktiḥ śivasya paramātmanaḥ

शक्तिराज्ञां यदादत्ते प्रसूते तच्चराचरम् ।न तस्य महिमा शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि॥ 69.16 ॥

śaktirājñāṃ yadādatte prasūte taccarācaram | na tasya mahimā śakyo vaktuṃ varṣaśatairapi

येनादौ मोहितौ स्यातां ब्रह्मनारायणावपि ।पुरा त्रिभुवनस्यास्य प्रलये समुपस्थिते॥ 69.17 ॥

yenādau mohitau syātāṃ brahmanārāyaṇāvapi | purā tribhuvanasyāsya pralaye samupasthite

वारिशय्यागतो विष्णुः सुष्वापानाकुलः सुखम् ।यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः॥ 69.18 ॥

vāriśayyāgato viṣṇuḥ suṣvāpānākulaḥ sukham | yadṛcchayā gatastatra brahmā lokapitāmahaḥ

ददर्श पुण्डरीकाक्षं स्वपन्तं तमनाकुलम् ।मायया मोहितः शम्भोर्विष्णुमाह पितामहः॥ 69.19 ॥

dadarśa puṇḍarīkākṣaṃ svapantaṃ tamanākulam | māyayā mohitaḥ śambhorviṣṇumāha pitāmahaḥ

कस्त्वं वदेत्यमर्षेण प्रहृत्योत्थाप्य माधवम् ।स तु हस्तप्रहारेण तीव्रेणाभिहतः क्षणात्॥ 69.20 ॥

kastvaṃ vadetyamarṣeṇa prahṛtyotthāpya mādhavam | sa tu hastaprahāreṇa tīvreṇābhihataḥ kṣaṇāt

प्रबुद्धोत्थाय शयनाद्ददर्श परमेष्ठिनम् ।तमाह चान्तः सङ्क्रुद्धः स्वयमक्रुद्धवद्धरिः॥ 69.21 ॥

prabuddhotthāya śayanāddadarśa parameṣṭhinam | tamāha cāntaḥ saṅkruddhaḥ svayamakruddhavaddhariḥ

कुतस्त्वमागतो वत्स कस्मात्त्वं व्याकुलो वद ।इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रभुत्वगुणसूचकम्॥ 69.22 ॥

kutastvamāgato vatsa kasmāttvaṃ vyākulo vada | iti viṣṇuvacaḥ śrutvā prabhutvaguṇasūcakam

रजसा बद्धवैरस्तं ब्रह्मा पुनरभाषत ।वत्सेति मां कुतो ब्रूषे गुरुः शिष्यमिवात्मनः॥ 69.23 ॥

rajasā baddhavairastaṃ brahmā punarabhāṣata | vatseti māṃ kuto brūṣe guruḥ śiṣyamivātmanaḥ

मां न जानासि किं नाथं प्रपञ्चो यस्य मे कृतिः ।त्रिधात्मानं विभज्येदं सृष्ट्वाथ परिपाल्यते॥ 69.24 ॥

māṃ na jānāsi kiṃ nāthaṃ prapañco yasya me kṛtiḥ | tridhātmānaṃ vibhajyedaṃ sṛṣṭvātha paripālyate

संहरामि नमे कश्चित्स्रष्टा जगति विद्यते ।इत्युक्ते सति सोऽप्याह ब्रह्माणं विष्णुरव्ययः॥ 69.25 ॥

saṃharāmi name kaścitsraṣṭā jagati vidyate | ityukte sati so'pyāha brahmāṇaṃ viṣṇuravyayaḥ

अहमेवादिकर्तास्य हर्ता च परिपालकः ।भवानपि ममैवाङ्गादवतीर्णः पुराव्ययात्॥ 69.26 ॥

ahamevādikartāsya hartā ca paripālakaḥ | bhavānapi mamaivāṅgādavatīrṇaḥ purāvyayāt

मन्नियोगात्त्वमात्मानं त्रिधा कृत्वा जगत्त्रयम् ।सृजस्यवसि चान्ते तत्पुनः प्रतिसृजस्यपि॥ 69.27 ॥

manniyogāttvamātmānaṃ tridhā kṛtvā jagattrayam | sṛjasyavasi cānte tatpunaḥ pratisṛjasyapi

विस्मृतोऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम् ।तवापि जनकं साक्षान्मामेवमवमन्यसे॥ 69.28 ॥

vismṛto'si jagannāthaṃ nārāyaṇamanāmayam | tavāpi janakaṃ sākṣānmāmevamavamanyase

तवापराधो नास्त्यत्र भ्रान्तोऽसि मम मायया ।मत्प्रसादादियं भ्रान्तिरपैष्यति तवाचिरात्॥ 69.29 ॥

tavāparādho nāstyatra bhrānto'si mama māyayā | matprasādādiyaṃ bhrāntirapaiṣyati tavācirāt

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् ।कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः॥ 69.30 ॥

śṛṇu satyaṃ caturvaktra sarvadeveśvaro hyaham | kartā bhartā ca hartā ca na mayāsti samo vibhuḥ

एवमेव विवादोऽभूद् ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् ।अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्॥ 69.31 ॥

evameva vivādo'bhūd brahmaviṣṇvoḥ parasparam | abhavacca mahāyuddhaṃ bhairavaṃ romaharṣaṇam

मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः ।तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः॥ 69.32 ॥

muṣṭibhirnnighnatostīvraṃ rajasā baddhavairayoḥ | tayordarpāpahārāya prabodhāya ca devayoḥ

मध्ये समाविरभवल्लिङ्गमैश्वरमद्भुतम् ।ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्॥ 69.33 ॥

madhye samāvirabhavalliṅgamaiśvaramadbhutam | jvālāmālāsahasrāḍhyamaprameyamanaupamam

क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यान्तवर्जितम् ।तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ॥ 69.34 ॥

kṣayavṛddhivinirmuktamādimadhyāntavarjitam | tasya jvālāsahasreṇa brahmaviṣṇū vimohitau

विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिन्तयतां तदा ।न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा॥ 69.35 ॥

visṛjya yuddhaṃ kiṃ tvetadityacintayatāṃ tadā | na tayostasya yāthātmyaṃ prabuddhamabhavadyadā

तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यन्तं परीक्षितुम्॥ 69.36 ॥

tadā samudyatau syātāṃ tasyādyantaṃ parīkṣitum

तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः ।मनोऽनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः॥ 69.37 ॥

tatra haṃsākṛtirbrahmā viśvataḥ pakṣasaṃyutaḥ | mano'nilajavo bhūtvā gatastūrdhvaṃ prayatnataḥ

नारायणोऽपि विश्वात्मा नीलाञ्जनचयोपमम् ।वाराहममितं रूपमास्थाय गतवानधः॥ 69.38 ॥

nārāyaṇo'pi viśvātmā nīlāñjanacayopamam | vārāhamamitaṃ rūpamāsthāya gatavānadhaḥ

एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः ।नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिङ्गस्य सूकरः॥ 69.39 ॥

evaṃ varṣasahasraṃ tu tvaran viṣṇuradhogataḥ | nāpaśyadalpamapyasya mūlaṃ liṅgasya sūkaraḥ

तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया ।श्रान्तोऽत्यन्तमदृष्ट्वान्तं पापताधः पितामहः॥ 69.40 ॥

tāvatkālaṃ gataścordhvaṃ tasyāntaṃ jñātumicchayā | śrānto'tyantamadṛṣṭvāntaṃ pāpatādhaḥ pitāmahaḥ

तथैव भगवान् विष्णुः श्रान्तः संविग्नलोचनः ।क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितोऽभवत्॥ 69.41 ॥

tathaiva bhagavān viṣṇuḥ śrāntaḥ saṃvignalocanaḥ | kleśena mahatā tūrṇamadhastādutthito'bhavat

समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ ।मायया मोहितौ शम्भोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः॥ 69.42 ॥

samāgatāvathānyonyaṃ vismayasmeravīkṣaṇau | māyayā mohitau śambhoḥ kṛtyākṛtyaṃ na jagmatuḥ

पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ ।प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिन्तयतां तदा॥ 69.43 ॥

pṛṣṭhataḥ pārśvatastasya cāgrataśca sthitāvubhau | praṇipatya kimātmedamityacintayatāṃ tadā

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 70.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 70.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३५. पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।हरिविधिमोहनिवारणम् ।उपमन्युरुवाच ।अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् ।ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्॥ 70.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.35. pañcatriṃśo'dhyāyaḥ | harividhimohanivāraṇam | upamanyuruvāca | athāvirabhavattatra sanādaṃ śabdalakṣaṇam | omityekākṣaraṃ brahma brahmaṇaḥ pratipādakam

तदप्यविदितं तावद् ब्रह्मणा विष्णुना तथा ।रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्॥ 70.2 ॥

tadapyaviditaṃ tāvad brahmaṇā viṣṇunā tathā | rajasā tamasā cittaṃ tayoryasmāttiraskṛtam

तदा विभक्तमभवच्चतुर्द्धैकं तदक्षरम् ।अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्द्धमात्रया॥ 70.3 ॥

tadā vibhaktamabhavaccaturddhaikaṃ tadakṣaram | a u meti trimātrābhiḥ parastāccārddhamātrayā

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिङ्गस्य दक्षिणे ।उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः॥ 70.4 ॥

tatrākāraḥ śrito bhāge jvalalliṅgasya dakṣiṇe | ukāraścottare tadvanmakārastasya madhyataḥ

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिङ्गमूर्धनि ।विभक्तेऽपि तदा तस्मिन् प्रणवे परमाक्षरे॥ 70.5 ॥

ardhamātrātmako nādaḥ śrūyate liṅgamūrdhani | vibhakte'pi tadā tasmin praṇave paramākṣare

विभावार्थं च तौ देवौ न किञ्चिदवजग्मतुः ।वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः॥ 70.6 ॥

vibhāvārthaṃ ca tau devau na kiñcidavajagmatuḥ | vedātmanā tadāvyaktaḥ praṇavo vikṛtiṃ gataḥ

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः ।मकारः साम सञ्जातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः॥ 70.7 ॥

tatrākāro ṛgabhavadukāro yajuravyayaḥ | makāraḥ sāma sañjāto nādastvātharvaṇī śrutiḥ

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः ।रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि॥ 70.8 ॥

ṛgayaṃ sthāpayāmāsa samāsāttvarthamātmanaḥ | rajoguṇeṣu brahmāṇaṃ mūrtiṣvādyaṃ kriyāsvapi

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् ।कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु॥ 70.9 ॥

sṛṣṭiṃ lokeṣu pṛthivīṃ tattveṣvātmānamavyayam | kalādhvani nivṛttiṃ ca sadyaṃ brahmasu pañcasu

लिङ्गभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये ।चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु॥ 70.10 ॥

liṅgabhāgeṣvadhobhāgaṃ bījākhyaṃ kāraṇatraye | catuḥṣaṣṭiguṇaiśvaryaṃ bauddhaṃ yadaṇimādiṣu

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् ।अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः॥ 70.11 ॥

taditthamarthairdaśabhirvyāptaṃ viśvamṛcā jagat | athopasthāpayāmāsa svārthaṃ daśavidhaṃ yajuḥ

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि ।स्थितिं लोकेष्वन्तरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु॥ 70.12 ॥

sattvaṃ guṇeṣu viṣṇuṃ ca mūrtiṣvādyaṃ kriyāsvapi | sthitiṃ lokeṣvantarikṣaṃ vidyāṃ tattveṣu ca triṣu

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु ।मध्यं तु लिङ्गभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु॥ 70.13 ॥

kalādhvasu pratiṣṭhāṃ ca vāmaṃ brahmasu pañcasu | madhyaṃ tu liṅgabhāgeṣu yoniṃ ca triṣu hetuṣu

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् ।ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः॥ 70.14 ॥

prākṛtaṃ ca yathaiśvaryaṃ tasmādviśvaṃ yajurmayam | tatopasthāpayāmāsa sāmārthaṃ daśadhātmanaḥ

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च ।संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्॥ 70.15 ॥

tamoguṇeṣvatho rudraṃ mūrtiṣvādyaṃ kriyāsu ca | saṃhṛtiṃ triṣu lokeṣu tattveṣu śivamuttamam

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु ।लिङ्गभागेषु पीठोर्द्ध्वं बीजिनं कारणत्रये॥ 70.16 ॥

vidyākalāsvaghoraṃ ca tathā brahmasu pañcasu | liṅgabhāgeṣu pīṭhorddhvaṃ bījinaṃ kāraṇatraye

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् ।अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः॥ 70.17 ॥

pauruṣaṃ ca tathaiśvaryamitthaṃ sāmnā tataṃ jagat | athātharvāha nairguṇyamarthaṃ prathamamātmanaḥ

ततो महेश्वरं साक्षात् मूर्तिष्वपि सदाशिवम् ।क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः॥ 70.18 ॥

tato maheśvaraṃ sākṣāt mūrtiṣvapi sadāśivam | kriyāsu niṣkriyasyāpi śivasya paramātmanaḥ

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यन्ते येन जन्तवः ।लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह॥ 70.19 ॥

bhūtānugrahaṇaṃ caiva mucyante yena jantavaḥ | lokeṣvapi yato vāco nivṛttā manasā saha

तदूर्ध्वमुन्मनालोकात् सोमलोकमलौकिकम् ।सोमः सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः॥ 70.20 ॥

tadūrdhvamunmanālokāt somalokamalaukikam | somaḥ sahomayā yatra nityaṃ nivasatīśvaraḥ

तदूर्ध्वमुन्मनालोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते ।शान्तिं च शान्त्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि॥ 70.21 ॥

tadūrdhvamunmanālokādyaṃ prāpto na nivartate | śāntiṃ ca śāntyatītāṃ ca vyāpikāṃ cai kalāsvapi

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु ।मूर्द्धानमपि लिङ्गस्य नादभागेष्वनुत्तमम्॥ 70.22 ॥

tatpūruṣaṃ tatheśānaṃ brahma brahmasu pañcasu | mūrddhānamapi liṅgasya nādabhāgeṣvanuttamam

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः ।तत्तेष्वपि तदा बिन्दोर्नादात् शक्तेस्ततः परात्॥ 70.23 ॥

yatrāvāhya samārādhyaḥ kevalo niṣkalaḥ śivaḥ | tatteṣvapi tadā bindornādāt śaktestataḥ parāt

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः ।कारणेषु त्रयातीतान् मायाविक्षोभकारणात्॥ 70.24 ॥

tattvādapi paraṃ tattvamatattvaṃ paramārthataḥ | kāraṇeṣu trayātītān māyāvikṣobhakāraṇāt

अनन्तात् शुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् ।सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्॥ 70.25 ॥

anantāt śuddhavidyāyāḥ parastācca maheśvarāt | sarvavidyeśvarādhīśānna parācca sadāśivāt

सर्वमन्त्रतनोर्देवात् शक्तित्रयसमन्वितात् ।पञ्चवक्त्राद्दशभुजात् साक्षात् सकलनिष्कलात्॥ 70.26 ॥

sarvamantratanordevāt śaktitrayasamanvitāt | pañcavaktrāddaśabhujāt sākṣāt sakalaniṣkalāt

तस्मादपि पराद्बिन्दोरर्धेदोश्च ततः परात् ।ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्॥ 70.27 ॥

tasmādapi parādbindorardhedośca tataḥ parāt | tataḥ parānniśādhīśānnādākhyācca tataḥ parāt

ततः परात् सुषुम्नेशाद् ब्रह्मरन्ध्रेश्वरादपि ।ततः परस्मात् शक्तेश्च परस्तात् शिवतत्त्वतः॥ 70.28 ॥

tataḥ parāt suṣumneśād brahmarandhreśvarādapi | tataḥ parasmāt śakteśca parastāt śivatattvataḥ

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् ।कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्॥ 70.29 ॥

paramaṃ kāraṇaṃ sākṣātsvayaṃ niṣkāraṇaṃ śivam | kāraṇānāṃ ca dhātāraṃ dhyātārāṃ dhyeyamavyayam

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितम् ।सर्वैश्वर्येण सम्पन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्॥ 70.30 ॥

paramākāśamadhyasthaṃ paramātmopari sthitam | sarvaiśvaryeṇa sampannaṃ sarveśvaramanīśvaram

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान् मानुषादिकात् ।अपराच्च परात्त्याज्यादविशुद्धाध्वगोचरात्॥ 70.31 ॥

aiśvaryāccāpi māyeyādaśuddhān mānuṣādikāt | aparācca parāttyājyādaviśuddhādhvagocarāt

तत्परात् शुद्धविद्याद्यादुन्मनान्तात्परात्परात् ।परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च॥ 70.32 ॥

tatparāt śuddhavidyādyādunmanāntātparātparāt | paramaṃ paramaiśvaryamunmanādyamanādi ca

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् ।इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः॥ 70.33 ॥

apāramaparādhīnaṃ nirastātiśayaṃ sthiram | itthamarthairdaśavidhairiyamātharvaṇī śrutiḥ

यस्माद् गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणा ।ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते॥ 70.34 ॥

yasmād garīyasī tasmādviśvaṃ vyāptamatharvaṇā | ṛgvedaḥ punarāhedaṃ jāgradrūpaṃ mayocyate

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः ।यजुर्वेदोऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते॥ 70.35 ॥

yenāhamātmatattvasya nityamasmyabhidhāyakaḥ | yajurvedo'vadattadvatsvapnāvasthā mayocyate

भोग्यात्मना परिणता विद्या वेद्या यतो मयि ।साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते॥ 70.36 ॥

bhogyātmanā pariṇatā vidyā vedyā yato mayi | sāma cāha suṣuptyākhyamevaṃ sarvaṃ mayocyate

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते ।अथर्वाह तुरीयाख्यं तुरीयातीतमेव च॥ 70.37 ॥

mamārthena śivenedaṃ tāmasenābhidhīyate | atharvāha turīyākhyaṃ turīyātītameva ca

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोऽस्म्यहम् ।अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्॥ 70.38 ॥

mayābhidhīyate tasmādadhvātītapado'smyaham | adhvātmakaṃ tu tritayaṃ śivavidyātmasaṃjñitam

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा ।अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्॥ 70.39 ॥

tattraiguṇyaṃ trayīsādhyaṃ saṃśodhyaṃ ca padaiṣiṇā | adhvātītaṃ turīyākhyaṃ nirvāṇaṃ paramaṃ padam

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् ।द्वयोः प्रमापको नादो नादान्तश्च मदात्मकः॥ 70.40 ॥

tadatītaṃ ca nairguṇyādadhvanosya viśodhakam | dvayoḥ pramāpako nādo nādāntaśca madātmakaḥ

तस्मात् ममार्थस्वातन्त्र्यात् प्रधानः परमेश्वरः ।यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः॥ 70.41 ॥

tasmāt mamārthasvātantryāt pradhānaḥ parameśvaraḥ | yadasti vastu tatsarvaṃ guṇaprādhānyayogataḥ

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते ।सर्वार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्॥ 70.42 ॥

samastaṃ vyastamapi ca praṇavārthaṃ pracakṣate | sarvārthavācakaṃ tasmādekaṃ brahmaitadakṣaram

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः ।शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः॥ 70.43 ॥

tenomiti jagatkṛtsnaṃ kurute prathamaṃ śivaḥ | śivo hi praṇavo hyeṣa praṇavo hi śivaḥ smṛtaḥ

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः ।चिन्तया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह॥ 70.44 ॥

vācyavācakayorbhedo nātyantaṃ vidyate yataḥ | cintayā rahito rudro vāco yanmanasā saha

अप्राप्य तन्निवर्तन्ते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः ।एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते॥ 70.45 ॥

aprāpya tannivartante vācyastvekākṣareṇa saḥ | ekākṣarādakārākhyādātmā brahmābhidhīyate

एकाक्षरादुकाराख्याद् विद्या विष्णुरुदीर्यते ।एकाक्षरान्मकाराख्यात् शिवो रुद्र उदाहृतः॥ 70.46 ॥

ekākṣarādukārākhyād vidyā viṣṇurudīryate | ekākṣarānmakārākhyāt śivo rudra udāhṛtaḥ

दक्षिणाङ्गान् महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञकः ।वामाङ्गादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः॥ 70.47 ॥

dakṣiṇāṅgān maheśasya jāto brahmātmasaṃjñakaḥ | vāmāṅgādabhavadviṣṇustato vidyeti saṃjñitaḥ

हृदयान्नीलरुद्रोऽभूच्छिवस्य शिवसंज्ञकः ।सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः॥ 70.48 ॥

hṛdayānnīlarudro'bhūcchivasya śivasaṃjñakaḥ | sṛṣṭeḥ pravartako brahmā sthiterviṣṇurvimohakaḥ

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः॥ 70.49 ॥

saṃhārasya tathā rudrastayornityaṃ niyāmakaḥ

तस्मात्त्रयस्ते कथ्यन्ते जगतः कारणानि च ।कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम्॥ 70.50 ॥

tasmāttrayaste kathyante jagataḥ kāraṇāni ca | kāraṇatrayahetuśca śivaḥ paramakāraṇam

अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः ।युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिङ्गमुपस्थितम्॥ 70.51 ॥

arthametamavijñāya rajasā baddhavairayoḥ | yuvayoḥ pratibodhāya madhye liṅgamupasthitam

एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा ।ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः॥ 70.52 ॥

evamomiti māṃ prāhuryadihoktamatharvaṇā | ṛco yajūṃṣi sāmāni śākhāścānyāḥ sahasraśaḥ

वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्थं वदत्स्वपि ।स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते॥ 70.53 ॥

vedeṣvevaṃ svayaṃ vaktrairvyaktamitthaṃ vadatsvapi | svapnānubhūtamiva tattābhyāṃ nādhyavasīyate

तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च ।लिङ्गेऽपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम्॥ 70.54 ॥

tayostatra prabodhāya tamopanayanāya ca | liṅge'pi mudritaṃ sarvaṃ yathā vedairudāhṛtam

तद् दृष्ट्वा मुद्रितं लिङ्गे प्रसादाल्लिङ्गिनस्तदा ।प्रशान्तमनसौ देवौ प्रबुद्धौ सम्बभूवतुः॥ 70.55 ॥

tad dṛṣṭvā mudritaṃ liṅge prasādālliṅginastadā | praśāntamanasau devau prabuddhau sambabhūvatuḥ

उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम् ।ततः परतरं धाम धामवन्तं च पूरुषम्॥ 70.56 ॥

utpattiṃ vilayaṃ caiva yathātmyaṃ ca ṣaḍadhvanām | tataḥ parataraṃ dhāma dhāmavantaṃ ca pūruṣam

निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम् ।पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम्॥ 70.57 ॥

niruttarataraṃ brahma niṣkalaṃ śivamīśvaram | paśupāśamayasyāsya prapañcasya sadā patim

अकुतोभयमत्यन्तमवृद्धिक्षयमव्ययम् ।वाह्यमाभ्यन्तरं व्याप्तं बाह्याभ्यन्तरवर्जितम्॥ 70.58 ॥

akutobhayamatyantamavṛddhikṣayamavyayam | vāhyamābhyantaraṃ vyāptaṃ bāhyābhyantaravarjitam

निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम् ।अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम्॥ 70.59 ॥

nirastātiśayaṃ śaśvadviśvalokavilakṣaṇam | alakṣaṇamanirdeśyamavāṅmanasagocaram

प्रकाशैकरसं शान्तं प्रसन्नं सततोदितम् ।सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम्॥ 70.60 ॥

prakāśaikarasaṃ śāntaṃ prasannaṃ satatoditam | sarvakalyāṇanilayaṃ śaktyā tādṛśayānvitam

ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा ।रचयित्वाञ्जलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः॥ 70.61 ॥

jñātvā devaṃ virūpākṣaṃ brahmanārāyaṇau tadā | racayitvāñjaliṃ mūrdhni bhītau tau vācamūcatuḥ

ब्रह्मोवाच ।अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः ।ईदृशीं भ्रान्तिमापन्न इति कोऽत्रापराध्यति॥ 70.62 ॥

brahmovāca | ajño vāhamabhijño vā tvayādau deva nirmitaḥ | īdṛśīṃ bhrāntimāpanna iti ko'trāparādhyati

आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो ।निर्भयः कोऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा॥ 70.63 ॥

āstāṃ mamedamajñānaṃ tvayi sannihate prabho | nirbhayaḥ ko'bhibhāṣeta kṛtyaṃ svasya parasya vā

आवयोर्देवदेवस्य विवादोऽपि हि शोभनः ।पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः॥ 70.64 ॥

āvayordevadevasya vivādo'pi hi śobhanaḥ | pādapraṇāmaphalado nāthasya bhavato yataḥ

विष्णुरुवाच ।स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव ।प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णीम्भावो व्यतिक्रमः॥ 70.65 ॥

viṣṇuruvāca | stotuṃ deva na vāgasti mahimnaḥ sadṛśī tava | prabhoragre vidheyānāṃ tūṣṇīmbhāvo vyatikramaḥ

किमत्र सङ्घटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम् ।अजानन्नपि यत्किञ्चित् प्रलप्य त्वां नतोऽस्म्यहम्॥ 70.66 ॥

kimatra saṅghaṭetkṛtyamityevāvasarocitam | ajānannapi yatkiñcit pralapya tvāṃ nato'smyaham

कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया ।मोहितोऽहङ्कृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः॥ 70.67 ॥

kāraṇatvaṃ tvayā dattaṃ vismṛtaṃ tava māyayā | mohito'haṅkṛtaścāpi punarevāsmi śāsitaḥ

विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोऽस्मि भृशमीश्वर ।यतोऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः॥ 70.68 ॥

vijñāpitaiḥ kiṃ bahubhirbhīto'smi bhṛśamīśvara | yato'hamaparicchedyaṃ tvāṃ paricchettumudyataḥ

त्वामुशन्ति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम् ।अतो व्यतिक्रमं मेऽद्य क्षन्तुमर्हसि शङ्कर॥ 70.69 ॥

tvāmuśanti mahādevaṃ bhītānāmārtināśanam | ato vyatikramaṃ me'dya kṣantumarhasi śaṅkara

इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः ।प्रीतोऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत॥ 70.70 ॥

iti vijñāpitastābhyāmīśvarābhyāṃ maheśvaraḥ | prīto'nugṛhya tau devau smitapūrvamabhāṣata

ईश्वर उवाच ।वत्स वत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ ।युवां प्रभुत्वेऽहङ्कृत्य बुद्धवैरौ परस्परम्॥ 70.71 ॥

īśvara uvāca | vatsa vatsa vidhe viṣṇo māyayā mama mohitau | yuvāṃ prabhutve'haṅkṛtya buddhavairau parasparam

विवादं युद्धपर्यन्तं कृत्वा नोपरतौ किल ।ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः॥ 70.72 ॥

vivādaṃ yuddhaparyantaṃ kṛtvā noparatau kila | tataścchinnā prajāsṛṣṭirjagatkāraṇabhūtayoḥ

अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि ।तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु॥ 70.73 ॥

ajñānamānaprabhavādvaimatyādyuvayorapi | tannivartayituṃ yuṣmaddarpamohau mayaiva tu

एवं निवारितावद्यलिङ्गाविर्भावलीलया ।तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः॥ 70.74 ॥

evaṃ nivāritāvadyaliṅgāvirbhāvalīlayā | tasmādbhūyo vivādaṃ ca vrīḍāṃ cotsṛjya kṛtsnaśaḥ

यथास्वं कर्म कुर्यातां भवन्तौ वीतमत्सरौ ।पुरा ममाज्ञया सार्द्धं समस्तज्ञानसंहिताः॥ 70.75 ॥

yathāsvaṃ karma kuryātāṃ bhavantau vītamatsarau | purā mamājñayā sārddhaṃ samastajñānasaṃhitāḥ

युवाभ्यां हि मया दत्ताः कारणत्वप्रसिद्धये ।मन्त्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम्॥ 70.76 ॥

yuvābhyāṃ hi mayā dattāḥ kāraṇatvaprasiddhaye | mantraratnaṃ ca sūtrākhyaṃ pañcākṣaramayaṃ param

मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम् ।ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया॥ 70.77 ॥

mayopadiṣṭaṃ sarvaṃ tadyuvayoradya vismṛtam | dadāmi ca punaḥ sarvaṃ yathāpūrvaṃ mamājñayā

यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे ।एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ॥ 70.78 ॥

yato vinā yuvāṃ tena na kṣamau sṛṣṭirakṣaṇe | evamuktvā mahādevo nārāyaṇapitāmahau

मन्त्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह ।तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम्॥ 70.79 ॥

mantrarājaṃ dadau tābhyāṃ jñānasaṃhitayā saha | tau labdhvā mahatīṃ divyāmājñāṃ māheśvarīṃ parām

महार्थं मन्त्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः ।दण्डवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः॥ 70.80 ॥

mahārthaṃ mantraratnaṃ ca tathaiva sakalāḥ kalāḥ | daṇḍavatpraṇatiṃ kṛtvā devadevasya pādayoḥ

अतिष्ठतां वीतभयावानन्दास्तिमितौ तदा ।एतस्मिन्नन्तरे चित्रमिन्द्रजालवदैश्वरम्॥ 70.81 ॥

atiṣṭhatāṃ vītabhayāvānandāstimitau tadā | etasminnantare citramindrajālavadaiśvaram

लिङ्गं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते ।ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभङ्गतः॥ 70.82 ॥

liṅgaṃ kvāpi tirobhūtaṃ na tābhyāmupalabhyate | tato vilapya hāheti sadyaḥpraṇayabhaṅgataḥ

किमद्भुतमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम् ।अचिन्त्यवैभवं शम्भोर्विचिन्त्य च गतव्यथौ॥ 70.83 ॥

kimadbhutamidaṃ vṛttamiti coktvā parasparam | acintyavaibhavaṃ śambhorvicintya ca gatavyathau

अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिङ्ग्य च परस्परम् ।जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुङ्गवौ॥ 70.84 ॥

abhyupetya parāṃ maitrīmāliṅgya ca parasparam | jagadvyāpāramuddiśya jagmaturdevapuṅgavau

ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः ।ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः ।लिङ्गप्रतिष्ठां कुर्वन्ति लिङ्गे तं पूजयन्ति च॥ 70.85 ॥

tataḥ prabhṛti śakrādyāḥ sarva eva surāsurāḥ | ṛṣayaśca narā nāgā nāryaścāpi vidhānataḥ | liṅgapratiṣṭhāṃ kurvanti liṅge taṃ pūjayanti ca