Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 62.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 62.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२७. सप्तविंशोऽध्यायः ।अग्निकार्यवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृण्मये वा नवे शुभे॥ 62.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.27. saptaviṃśo'dhyāyaḥ | agnikāryavarṇanam | upamanyuruvāca | athāgnikāryaṃ vakṣyāmi kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā | vedyāṃ vā hyāyase pātre mṛṇmaye vā nave śubhe

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् ।तत्राराध्य महादेवं होमकर्मसमाचरेत्॥ 62.2 ॥

ādhāyāgniṃ vidhānena saṃskṛtya ca tataḥ param | tatrārādhya mahādevaṃ homakarmasamācaret

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा ।वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्॥ 62.3 ॥

kuṇḍaṃ dvihastamānaṃ vā hastamātramathāpi vā | vṛttaṃ vā caturasraṃ vā kuryādvediṃ ca maṇḍalam

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम् ।चतुरङ्गुलमुत्सेधं तस्य द्व्यङ्गुलमेव वा॥ 62.4 ॥

kuṇḍaṃ vistāravannimnaṃ tanmadhye'ṣṭadalāmbujam | caturaṅgulamutsedhaṃ tasya dvyaṅgulameva vā

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते ।मध्ये च मध्यमाङ्गुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः॥ 62.5 ॥

vitastidviguṇonnatyā nābhimantaḥ pracakṣate | madhye ca madhyamāṅgulyā madhyamottamaparvaṇoḥ

अङ्गुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः ।मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा॥ 62.6 ॥

aṅgulaiḥ kathyate sadbhiścaturviṃśatibhiḥ karaḥ | mekhalānāṃ trayaṃ vāpi dvayamekamathāpi vā

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् ।अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधरवदेव वा॥ 62.7 ॥

yathāśobhaṃ prakurvīta ślakṣṇamiṣṭaṃ mṛdā sthiram | aśvatthapatravadyoniṃ gajādharavadeva vā

झमेखलामध्यतः कुर्यात् पश्चिमे दक्षिणेऽपि वा ।शोभनामग्रतः किञ्चिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः॥ 62.8 ॥

jhamekhalāmadhyataḥ kuryāt paścime dakṣiṇe'pi vā | śobhanāmagrataḥ kiñcinnimnāmunmīlikāṃ śanaiḥ

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किञ्चिदुत्सृज्य मेखलाम् ।नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती॥ 62.9 ॥

agreṇa kuṇḍābhimukhīṃ kiñcidutsṛjya mekhalām | notsedhaniyamo vedyāḥ sā mārdī vātha saikatī

मण्डलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् ।कुण्डं च मृण्मयं वेदिमालिम्पेद् गोमयाम्बुना॥ 62.10 ॥

maṇḍalaṃ gośakṛttoyairmānaṃ pātrasya noditam | kuṇḍaṃ ca mṛṇmayaṃ vedimālimped gomayāmbunā

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदम्भसा ।स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विलिखेत्ततः॥ 62.11 ॥

prakṣālya tāpayetpātraṃ prokṣayedanyadambhasā | svasūtroktaprakāreṇa kuṇḍādau vilikhettataḥ

सम्प्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् ।अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्॥ 62.12 ॥

samprokṣya kalpayeddarbhaiḥ puṣpairvā vahniviṣṭaram | arcanārthaṃ ca homārthaṃ sarvadravyāṇi sādhayet

प्रक्षाल्य क्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् ।मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्॥ 62.13 ॥

prakṣālya kṣālanīyāni prokṣaṇyā prokṣya śodhayet | maṇijaṃ kāṣṭhajaṃ vātha śrotriyāgārasambhavam

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् ।त्रिःप्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्॥ 62.14 ॥

anyaṃ vābhyarhitaṃ vahniṃ tataḥ sādhāramānayet | triḥpradakṣiṇamāvṛtya kuṇḍāderupari kramāt

बह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने ।योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः सम्मुखेन वा॥ 62.15 ॥

bahnibījaṃ samuccārya tvādadhītāgnimāsane | yonimārgeṇa vā tadvadātmanaḥ sammukhena vā

योनिप्रदेशगः सर्वं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ।स्वनाभ्यन्तःस्थितं वह्निं तद्रन्ध्नाद्विस्फुलिङ्गवत्॥ 62.16 ॥

yonipradeśagaḥ sarvaṃ kuṇḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | svanābhyantaḥsthitaṃ vahniṃ tadrandhnādvisphuliṅgavat

निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिम्बाकृतिं स्मरेत् ।आज्यसंस्कारपर्यन्तमन्वाधानपुरःसरम्॥ 62.17 ॥

nirgamya pāvake bāhye līnaṃ bimbākṛtiṃ smaret | ājyasaṃskāraparyantamanvādhānapuraḥsaram

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यात् मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ।शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः॥ 62.18 ॥

svasūtroktakramātkuryāt mūlamantreṇa mantravit | śivamūrtiṃ samabhyarcya tato dakṣiṇapārśvataḥ

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् ।स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ॥ 62.19 ॥

nyasya mantraṃ ghṛte mudrāṃ darśayeddhenusaṃjñitām | sruksruvau taijasau grāhyau na kāṃsyāyasasaisakau

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ ।पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते॥ 62.20 ॥

yajñadārumayau vāpi smārtau vā śilpasammatau | parṇe vā brahmavṛkṣāderacchidre madhya utthite

सम्मृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ सन्ताप्य प्रोक्षयेत्पुनः ।परिषिच्य स्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः॥ 62.21 ॥

sammṛjya darbhaistau vahnau santāpya prokṣayetpunaḥ | pariṣicya svasūtroktakrameṇa śivapūrvakaiḥ

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये ।भ्रुं स्तुं ब्रुं श्रुं क्रमेणैव पुं ड्रुं द्रुं इत्यतः परम्॥ 62.22 ॥

juhuyādaṣṭabhirbījairagnisaṃskārasiddhaye | bhruṃ stuṃ bruṃ śruṃ krameṇaiva puṃ ḍruṃ druṃ ityataḥ param

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः ।त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया॥ 62.23 ॥

bījāni sapta saptānāṃ jihvānāmanupūrvaśaḥ | triśikhā madhyamā jihvā bahurūpasamāhvayā

तस्याः शिखा दक्षिणतो ज्वलन्ती वामतः परा ।हिरण्या प्रागुदग्जिह्वा कनका पूर्वतः स्थिता॥ 62.24 ॥

tasyāḥ śikhā dakṣiṇato jvalantī vāmataḥ parā | hiraṇyā prāgudagjihvā kanakā pūrvataḥ sthitā

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता ।अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा॥ 62.25 ॥

raktāgneyī nairṛtī ca kṛṣṇānyā suprabhā matā | atiriktā marujjihvā svanāmānuguṇaprabhā

स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहान्तञ्च यथाक्रमम् ।जिह्वामन्त्रैस्तु हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वैकैकशः क्रमात्॥ 62.26 ॥

svabījānantaraṃ vācyā svāhāntañca yathākramam | jihvāmantraistu hutvājyaṃ jihvāstvaikaikaśaḥ kramāt

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् ।सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्॥ 62.27 ॥

raṃ vahnayeti svāheti madhye hutvāhutitrayam | sarpiṣā vā samidbhirvā pariṣecanamācaret

एवं कृते शिवाग्निः स्यात्स्मरेत्तत्र शिवासनम् ।तत्रावाह्य यजेद्देवमर्धनारीश्वरं शिवम् ।दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत्॥ 62.28 ॥

evaṃ kṛte śivāgniḥ syātsmarettatra śivāsanam | tatrāvāhya yajeddevamardhanārīśvaraṃ śivam | dīpāntaṃ pariṣicyātha samiddhomaṃ samācaret

ताः पालाश्यः परा वापि यज्ञिया द्वादशाङ्गुलाः ।अवक्रा न स्वयं शुष्काः सत्वचो निर्व्रणाः समाः॥ 62.29 ॥

tāḥ pālāśyaḥ parā vāpi yajñiyā dvādaśāṅgulāḥ | avakrā na svayaṃ śuṣkāḥ satvaco nirvraṇāḥ samāḥ

दशाङ्गुला वा विहिताः कनिष्ठाङ्गुलिसम्मिताः ।प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि॥ 62.30 ॥

daśāṅgulā vā vihitāḥ kaniṣṭhāṅgulisammitāḥ | prādeśamātrā vālābhe hotavyāḥ sakalā api

दूर्वापत्रसमाकारां चतुरङ्गुलमायताम् ।दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः॥ 62.31 ॥

dūrvāpatrasamākārāṃ caturaṅgulamāyatām | dadyādājyāhutiṃ paścādannamakṣapramāṇataḥ

लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा ।सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे॥ 62.32 ॥

lājāṃstathā sarṣapāṃśca yavāṃścaiva tilāṃstathā | sarpiṣāktāni bhakṣyāṇi lehyacoṣyāṇi sambhave

दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा ।होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम्॥ 62.33 ॥

daśaivāhutayastatra pañca vā tritayaṃ ca vā | hotavyāḥ śaktito dadyādekamevātha vāhutim

स्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचा शेषात्करेण वा ।तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा॥ 62.34 ॥

sruveṇājyaṃ samityādyāsrucā śeṣātkareṇa vā | tatra divyena hotavyaṃ tīrthenārṣeṇa vā tathā

द्रव्येणैकेन वालाभे जुहुयात् श्रद्धया पुनः ।प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मन्त्रयित्वाहुतित्रयम्॥ 62.35 ॥

dravyeṇaikena vālābhe juhuyāt śraddhayā punaḥ | prāyaścittāya juhuyānmantrayitvāhutitrayam

ततो होमावशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम् ।निधाय पुष्पं तस्याग्रे स्रुवेणाधोमुखेन ताम्॥ 62.36 ॥

tato homāvaśiṣṭena ghṛtenāpūrya vai srucam | nidhāya puṣpaṃ tasyāgre sruveṇādhomukhena tām

सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनाञ्जलिनोत्थितः ।वौषडन्तेन जुहुयाद्धारां तु यवसम्मिताम्॥ 62.37 ॥

sadarbhena samācchādya mūlenāñjalinotthitaḥ | vauṣaḍantena juhuyāddhārāṃ tu yavasammitām

इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिञ्चेच्च पूर्ववत् ।तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम्॥ 62.38 ॥

itthaṃ pūrṇāhutiṃ kṛtvā pariṣiñcecca pūrvavat | tata udvāsya deveśaṃ gopayettu hutāśanam

तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्सन्धाय नित्यशः ।अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना॥ 62.39 ॥

tamapyudvāsya vā nābhau yajetsandhāya nityaśaḥ | athavā vahnimānīya śivaśāstroktavartmanā

वागीशीगर्भसम्भूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत् ।अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च॥ 62.40 ॥

vāgīśīgarbhasambhūtaṃ saṃskṛtya vidhivadyajet | anvādhānaṃ punaḥ kṛtvā paridhīn paridhāya ca

पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः ।संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्य तानि तदम्भसा॥ 62.41 ॥

pātrāṇi dvandvarūpeṇa nikṣipyeṣṭvā śivaṃ tataḥ | saṃśodhya prokṣaṇīpātraṃ prokṣya tāni tadambhasā

प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्यापूरितं जलैः ।आज्यसंस्कारपर्यन्तं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ॥ 62.42 ॥

praṇītāpātramaiśānyāṃ vinyasyāpūritaṃ jalaiḥ | ājyasaṃskāraparyantaṃ kṛtvā saṃśodhya sraksruvau

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः ।कृत्वा पृथक् पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत्॥ 62.43 ॥

garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tataḥ | kṛtvā pṛthak pṛthagghutvā jātamagniṃ vicintayet

त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृङ्गं द्विशीर्षकम् ।मधुपिङ्गं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम्॥ 62.44 ॥

tripādaṃ saptahastaṃ ca catuḥśṛṅgaṃ dviśīrṣakam | madhupiṅgaṃ trinayanaṃ sakapardenduśekharam

रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषनभूषितम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम्॥ 62.45 ॥

raktaṃ raktāmbarālepaṃ mālyabhūṣanabhūṣitam | sarvalakṣaṇasampannaṃ sopavītaṃ trimekhalam

शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे ।तोमरं तालवृन्तं च घृतपात्रं तथेतरैः॥ 62.46 ॥

śaktimantaṃ sruksruvau ca dadhānaṃ dakṣiṇe kare | tomaraṃ tālavṛntaṃ ca ghṛtapātraṃ tathetaraiḥ

जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत् ।नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम्॥ 62.47 ॥

jātaṃ dhyātvaivamākāraṃ jātakarma samācaret | nālāpanayanaṃ kṛtvā tataḥ saṃśodhya sūtakam

शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरःसरम् ।पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम्॥ 62.48 ॥

śivāgnirucināmāsya kṛtvāhutipuraḥsaram | pitrorvisarjanaṃ kṛtvā caulopanayanādikam

आप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु ।आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः॥ 62.49 ॥

āptoryāmāvasānāntaṃ kṛtvā saṃskāramasya tu | ājyadhārādihomaṃ ca kṛtvā sviṣṭakṛtaṃ tataḥ

रमित्यनेन बीजेन परिषिञ्चेत्ततः परम् ।ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च॥ 62.50 ॥

ramityanena bījena pariṣiñcettataḥ param | brahmaviṣṇuśiveśānāṃ lokeśānāṃ tathaiva ca

तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम् ।धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित्॥ 62.51 ॥

tadastrāṇāṃ ca paritaḥ kṛtvā pūjāṃ yathākramam | dhūpadīpādisiddhyarthaṃ vahnimuddhṛtya kṛtyavit

साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च ।कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा॥ 62.52 ॥

sādhayitvājyapūrvāṇi dravyāṇi punareva ca | kalpayitvāsanaṃ vahnau tatrāvāhya yathāpurā

सम्पूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णान्तमाचरेत् ।अथवा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम्॥ 62.53 ॥

sampūjya devaṃ devīṃ ca tataḥ pūrṇāntamācaret | athavā svāśramoktaṃ tu vahnikarma śivārpaṇam

बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः ।शिवाग्नेर्भस्म सङ्ग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा॥ 62.54 ॥

buddhvā śivāśramī kuryānna ca tatrāparo vidhiḥ | śivāgnerbhasma saṅgrāhyamagnihotrodbhavaṃ tu vā

वैवाहाग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगन्धि च ।कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत्॥ 62.55 ॥

vaivāhāgnibhavaṃ vāpi pakvaṃ śuci sugandhi ca | kapilāyāḥ śakṛcchastaṃ gṛhītaṃ gagane patat

न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम् ।उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि॥ 62.56 ॥

na klinnaṃ nātikaṭhinaṃ na durgandhaṃ na śoṣitam | uparyadhaḥ parityajya gṛhṇīyātpatitaṃ yadi

पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रतः ।अपक्वमतिपक्वं च सन्त्यज्य भसितं सितम्॥ 62.57 ॥

piṇḍīkṛtya śivāgnyādau tatkṣipenmūlamantrataḥ | apakvamatipakvaṃ ca santyajya bhasitaṃ sitam

आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिःक्षिपेत् ।तैजसं दारवं वापि मृण्मयं शैलमेव च॥ 62.58 ॥

ādāya vā samāloḍya bhasmādhāre viniḥkṣipet | taijasaṃ dāravaṃ vāpi mṛṇmayaṃ śailameva ca

अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् ।समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निःक्षिपेत्॥ 62.59 ॥

anyadvā śobhanaṃ śuddhaṃ bhasmādhāraṃ prakalpayet | same deśe śubhe śuddhe dhanavadbhasma niḥkṣipet

प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात् स्वयं चानुचरोऽपि वा ।न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत् ।न संस्पृशेच्च नीचाङ्गैर्नोपेक्षेत न लङ्घयेत्॥ 62.60 ॥

prasthito bhasma gṛhṇīyāt svayaṃ cānucaro'pi vā | na cāyuktakare dadyānnaivāśucitale kṣipet | na saṃspṛśecca nīcāṅgairnopekṣeta na laṅghayet

तस्माद्भसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रतः ।कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत्॥ 62.61 ॥

tasmādbhasitamādāya viniyuñjīta mantrataḥ | kāleṣūkteṣu nānyatra nāyogyebhyaḥ pradāpayet

भस्मसङ्ग्रहणं कुर्याद्देवेऽनुद्वासिते सति ।उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजायते॥ 62.62 ॥

bhasmasaṅgrahaṇaṃ kuryāddeve'nudvāsite sati | udvāsane kṛte yasmāccaṇḍabhasma prajāyate

अग्निकार्ये कृते पश्चात् शिवशास्त्रोक्तमार्गतः ।स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत्॥ 62.63 ॥

agnikārye kṛte paścāt śivaśāstroktamārgataḥ | svasūtroktaprakārādvā balikarma samācaret

अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले ।विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात्॥ 62.64 ॥

atha vidyāsanaṃ nyasya supralipte tu maṇḍale | vidyākośaṃ pratiṣṭhāpya yajetpuṣpādibhiḥ kramāt

विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम् ।तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यैर्गुरुमर्चयेत्॥ 62.65 ॥

vidyāyāḥ purataḥ kṛtvā gurorapi ca maṇḍalam | tatrāsanavaraṃ kṛtvā puṣpādyairgurumarcayet

ततोऽनुपूजयेत् पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान् ।ततः स्वयं च भुञ्जीत शुद्धमन्नं यथासुखम्॥ 62.66 ॥

tato'nupūjayet pūjyān bhojayecca bubhukṣitān | tataḥ svayaṃ ca bhuñjīta śuddhamannaṃ yathāsukham

निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये ।श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम्॥ 62.67 ॥

niveditaṃ ca vā deve taccheṣaṃ cātmaśuddhaye | śraddadhāno na lobhena na caṇḍāya samarpitam

गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः ।न तु तत्र शिवोऽस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः॥ 62.68 ॥

gandhamālyādi yaccānyattatrāpyeṣa samo vidhiḥ | na tu tatra śivo'smīti buddhiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत् ।कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः॥ 62.69 ॥

bhuktvācamya śivaṃ dhyātvā hṛdaye mūlamuccaret | kālaśeṣaṃ nayedyogyaiḥ śivaśāstrakathādibhiḥ

रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम् ।शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम्॥ 62.70 ॥

rātrau vyatīte pūrvāṃśe kṛtvā pūjāṃ manoharām | śivayoḥ śayanaṃ tvekaṃ kalpayedatiśobhanam

भक्ष्यभोज्याम्बरालेपपुष्पमालादिकं तथा ।मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम्॥ 62.71 ॥

bhakṣyabhojyāmbarālepapuṣpamālādikaṃ tathā | manasā karmaṇā vāpi kṛtvā sarvaṃ manoharam

ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिः स्वपेत् ।गृहस्थो भार्यया सार्द्धं तदन्येऽपि तु केवलाः॥ 62.72 ॥

tato devasya devyāśca pādamūle śuciḥ svapet | gṛhastho bhāryayā sārddhaṃ tadanye'pi tu kevalāḥ

प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मन्त्रमाद्यमुदीरयेत् ।प्रणम्य मनसा देवं साम्बं सगणमव्ययम्॥ 62.73 ॥

pratyūṣasamayaṃ buddhvā mantramādyamudīrayet | praṇamya manasā devaṃ sāmbaṃ sagaṇamavyayam

देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः ।शङ्खादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत्॥ 62.74 ॥

deśakālocitaṃ kṛtvā śaucādyamapi śaktitaḥ | śaṅkhādininadairdivyairdevaṃ devīṃ ca bodhayet

ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगन्धिभिः ।निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्॥ 62.75 ॥

tatastatsamayonnidraiḥ puṣpairatisugandhibhiḥ | nirvartya śivayoḥ pūjāṃ prārabheta puroditam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 63.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 63.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२८. अष्टाविंशोऽध्यायः ।नित्यनैमित्तिकविधिवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम्॥ 63.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.28. aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ | nityanaimittikavidhivarṇanam | upamanyuruvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śivāśramaniṣeviṇām | śivaśāstroktamārgeṇa naimittikavidhikramam

सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि ।अष्टभ्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वणि च क्रमात्॥ 63.2 ॥

sarveṣvapi ca māseṣu pakṣayorubhayorapi | aṣṭabhyāṃ ca caturdaśyāṃ tathā parvaṇi ca kramāt

अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः ।कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः॥ 63.3 ॥

ayane viṣuve caiva grahaṇeṣu viśeṣataḥ | kartavyā mahatī pūjā hyadhikā vāpi śaktitaḥ

मासि मासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु ।स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः॥ 63.4 ॥

māsi māsi yathānyāyaṃ brahmakūrcaṃ prasādhya tu | snāpayitvā śivaṃ tena pibeccheṣamupoṣitaḥ

ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि ।निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते॥ 63.5 ॥

brahmahatyādidoṣāṇāmatīva mahatāmapi | niṣkṛtirbrahmakūrcasya pānānnānyā viśiṣyate

पौषे तु पुष्यनक्षत्रे कुर्यान्नीराजनं विभोः ।माघे मघाख्ये नक्षत्रे प्रदद्याद् घृतकम्बलम्॥ 63.6 ॥

pauṣe tu puṣyanakṣatre kuryānnīrājanaṃ vibhoḥ | māghe maghākhye nakṣatre pradadyād ghṛtakambalam

फाल्गुने चोत्तरान्ते वै प्रारभेत महोत्सवम् ।चैत्रे चित्रापौर्णमास्यां दोलां कुर्याद्यथाविधि॥ 63.7 ॥

phālgune cottarānte vai prārabheta mahotsavam | caitre citrāpaurṇamāsyāṃ dolāṃ kuryādyathāvidhi

वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात्पुष्पमहालयम् ।ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत्॥ 63.8 ॥

vaiśākhyāṃ tu viśākhāyāṃ kuryātpuṣpamahālayam | jyeṣṭhe mūlākhyanakṣatre śītakumbhaṃ pradāpayet

आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा ।श्रावणे प्राकृतान्यापि मण्डलानि प्रकल्पयेत्॥ 63.9 ॥

āṣāḍhe cottarāṣāḍhe pavitrāropaṇaṃ tathā | śrāvaṇe prākṛtānyāpi maṇḍalāni prakalpayet

श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् ।प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने॥ 63.10 ॥

śraviṣṭhākhye tu nakṣatre prauṣṭhapadyāṃ tataḥ param | prokṣayecca jalakrīḍāṃ pūrvāṣāḍhāśraye dine

आश्वयुज्यां ततो दद्यात्पायसं च नवौदनम् ।अग्निकार्यं च तेनैव कुर्यात् शतभिषग्दिने॥ 63.11 ॥

āśvayujyāṃ tato dadyātpāyasaṃ ca navaudanam | agnikāryaṃ ca tenaiva kuryāt śatabhiṣagdine

कार्तिक्यां कृतिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् ।मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेत् शिवम्॥ 63.12 ॥

kārtikyāṃ kṛtikāyoge dadyāddīpasahasrakam | mārgaśīrṣe tathārdrāyāṃ ghṛtena snāpayet śivam

अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा ।आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम्॥ 63.13 ॥

aśaktasteṣu kāleṣu kuryādutsavameva vā | āsthānaṃ vā mahāpūjāmadhikaṃ vā samarcanam

आवृत्तेऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु ।दौर्मनस्ये दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने॥ 63.14 ॥

āvṛtte'pi ca kalyāṇe praśasteṣvapi karmasu | daurmanasye durācāre duḥsvapne duṣṭadarśane

उत्पाते वाशुभेऽन्यस्मिन् रोगे वा प्रबलेऽथवा ।स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियः॥ 63.15 ॥

utpāte vāśubhe'nyasmin roge vā prabale'thavā | snānapūjājapadhyānahomadānādikāḥ kriyaḥ

निमित्तानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः ।शिवानले च विहते पुनः सन्धानमाचरेत्॥ 63.16 ॥

nimittānuguṇāḥ kāryāḥ puraścaraṇapūrvikāḥ | śivānale ca vihate punaḥ sandhānamācaret

य एवं शर्वधर्मिष्ठो वर्तते नित्यमुद्यतः ।तस्यैकजन्मना मुक्तिं प्रयच्छति महेश्वरः॥ 63.17 ॥

ya evaṃ śarvadharmiṣṭho vartate nityamudyataḥ | tasyaikajanmanā muktiṃ prayacchati maheśvaraḥ

एतद्यथोत्तरं कुर्यात् नित्यनैमित्तिकेषु यः ।दिव्यं श्रीकण्ठनाथस्य स्थानमाद्यं स गच्छति॥ 63.18 ॥

etadyathottaraṃ kuryāt nityanaimittikeṣu yaḥ | divyaṃ śrīkaṇṭhanāthasya sthānamādyaṃ sa gacchati

तत्र भुक्त्वा महाभोगान् कल्पकोटिशतं नरः ।कालान्तरे च्युतस्तस्मादौमं कौमारमेव च॥ 63.19 ॥

tatra bhuktvā mahābhogān kalpakoṭiśataṃ naraḥ | kālāntare cyutastasmādaumaṃ kaumārameva ca

सम्प्राप्य वैष्णवं ब्राह्मं रुद्रलोकं विशेषतः ।तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथोदितान्॥ 63.20 ॥

samprāpya vaiṣṇavaṃ brāhmaṃ rudralokaṃ viśeṣataḥ | tatroṣitvā ciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogānyathoditān

पुनश्चोर्ध्वं गतस्तस्मादतीत्य स्थानपञ्चकम् ।श्रीकण्ठाज्ज्ञानमासाद्य तस्मात् शैवपुरं व्रजेत्॥ 63.21 ॥

punaścordhvaṃ gatastasmādatītya sthānapañcakam | śrīkaṇṭhājjñānamāsādya tasmāt śaivapuraṃ vrajet

अर्द्धचर्यारतश्चापि द्विरावृत्त्यैवमेव तु ।पश्चाज्ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्॥ 63.22 ॥

arddhacaryārataścāpi dvirāvṛttyaivameva tu | paścājjñānaṃ samāsādya śivasāyujyamāpnuyāt

अर्द्धार्द्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम् ।अण्डान्तं वोर्ध्वमव्यक्तमतीत्य भुवनद्वयम्॥ 63.23 ॥

arddhārddhacarito yastu dehī dehakṣayātparam | aṇḍāntaṃ vordhvamavyaktamatītya bhuvanadvayam

सम्प्राप्य पौरुषं रौद्रस्थानमद्रीन्द्रजापतेः ।अनेकयुगसाहस्रं भुक्त्वा भोगाननेकधा॥ 63.24 ॥

samprāpya pauruṣaṃ raudrasthānamadrīndrajāpateḥ | anekayugasāhasraṃ bhuktvā bhogānanekadhā

पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य कुले महति जायते ।तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः॥ 63.25 ॥

puṇyakṣaye kṣitiṃ prāpya kule mahati jāyate | tatrāpi pūrvasaṃskāravaśena sa mahādyutiḥ

पशुधर्मान् परित्यज्य शिवधर्मरतो भवेत् ।तद्धर्मगौरवादेव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत्॥ 63.26 ॥

paśudharmān parityajya śivadharmarato bhavet | taddharmagauravādeva dhyātvā śivapuraṃ vrajet

भोगांश्च विविधान् भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत् ।तत्र विद्येश्वरैःसार्द्धं भुक्त्वा भोगान् बहून् क्रमात्॥ 63.27 ॥

bhogāṃśca vividhān bhuktvā vidyeśvarapadaṃ vrajet | tatra vidyeśvaraiḥsārddhaṃ bhuktvā bhogān bahūn kramāt

अण्डस्यान्तर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः ।ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च॥ 63.28 ॥

aṇḍasyāntarbahirvātha sakṛdāvartate punaḥ | tato labdhvā śivajñānaṃ parāṃ bhaktimavāpya ca

शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते ।यश्चातीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत्॥ 63.29 ॥

śivasādharmyamāsādya na bhūyo vinivartate | yaścātīva śive bhakto viṣayāsaktacittavat

शिवधर्मानसौ कुर्वन्नकुर्वन् वापि मुच्यते ।एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः॥ 63.30 ॥

śivadharmānasau kurvannakurvan vāpi mucyate | ekāvṛtto dvirāvṛttastrirāvṛtto nivartakaḥ

न पुनश्चक्रवर्ती स्यात् शिवधर्माधिकारवान् ।तस्मात् शिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना॥ 63.31 ॥

na punaścakravartī syāt śivadharmādhikāravān | tasmāt śivāśrito bhūtvā yena kenāpi hetunā

शिवधर्मे मतिं कुर्यात् श्रेयसे चेत्कृतोद्यमः ।नात्र निर्बन्धयिष्यामो वयं कञ्चन केनचित्॥ 63.32 ॥

śivadharme matiṃ kuryāt śreyase cetkṛtodyamaḥ | nātra nirbandhayiṣyāmo vayaṃ kañcana kenacit

निर्बन्धेभ्योऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते ।रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात्॥ 63.33 ॥

nirbandhebhyo'tivādebhyaḥ prakṛtyaitanna rocate | rocate vā parebhyastu puṇyasaṃskāragauravāt

संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत् ।प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः॥ 63.34 ॥

saṃsārakāraṇaṃ yeṣāṃ na praroḍhumalaṃ bhavet | prakṛtyanuguṇaṃ tasmādvimṛśyaitadaśeṣataḥ

शिवधर्मेऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः॥ 63.35 ॥

śivadharme'dhikurvīta yadīcchecchivamātmanaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 64.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 64.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२९. एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।काम्यकर्मवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया ।स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा॥ 64.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.29. ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ | kāmyakarmavarṇanam | śrīkṛṣṇa uvāca | bhagavaṃstvanmukhādeva śrutaṃ śrutisamaṃ mayā | svāśritānāṃ śivaproktaṃ nityanaimittikaṃ tathā

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् ।काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्॥ 64.2 ॥

idānīṃ śrotumicchāmi śivadharmādhikāriṇām | kāmyamapyasti cetkarma vaktumarhasi sāmpratam

उपमन्युरुवाच ।अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा ।ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः॥ 64.3 ॥

upamanyuruvāca | astyaihikaphalaṃ kiñcidāmuṣmikaphalaṃ tathā | aihikāmuṣmikañcāpi tacca pañcavidhaṃ punaḥ

किञ्चित् क्रियामयं कर्म किञ्चित् कर्म तपोमयम्॥ 64.4 ॥

kiñcit kriyāmayaṃ karma kiñcit karma tapomayam

जपध्यानमयं किञ्चित् किञ्चित् सर्वमयं तथा ।क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात्॥ 64.5 ॥

japadhyānamayaṃ kiñcit kiñcit sarvamayaṃ tathā | kriyāmayaṃ tathā bhinnaṃ homadānārcanakramāt

सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत् ।शक्तिश्चाज्ञा महेशस्य शिवस्य परमात्मनः॥ 64.6 ॥

sarvaśaktimatāmeva nānyeṣāṃ saphalaṃ bhavet | śaktiścājñā maheśasya śivasya paramātmanaḥ

तस्मात् काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरो द्विजः ।अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम्॥ 64.7 ॥

tasmāt kāmyāni karmāṇi kuryādājñādharo dvijaḥ | atha vakṣyāmi kāmyaṃ hi cehāmutra phalapradam

शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमन्तर्बहिः क्रमात् ।शिवो महेश्वरश्चेति नात्यन्तमिह भिद्यते॥ 64.8 ॥

śaivairmāheśvaraiścaiva kāryamantarbahiḥ kramāt | śivo maheśvaraśceti nātyantamiha bhidyate

यथा तथा न भिद्यन्ते शैवा माहेश्वरा अपि ।शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः॥ 64.9 ॥

yathā tathā na bhidyante śaivā māheśvarā api | śivāśritā hi te śaivā jñānayajñaratā narāḥ

माहेश्वराः समाख्याताः कर्मयज्ञरता भुवि ।तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा बहिः॥ 64.10 ॥

māheśvarāḥ samākhyātāḥ karmayajñaratā bhuvi | tasmādābhyantare kuryuḥ śaivā māheśvarā bahiḥ

न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः ।परीक्ष्य भूमिं विधिवद् गन्धवर्णरसादिभिः॥ 64.11 ॥

na tu prayogo bhidyeta vakṣyamāṇasya karmaṇaḥ | parīkṣya bhūmiṃ vidhivad gandhavarṇarasādibhiḥ

मनोऽभिलषिते तत्र वितानवितताम्बरे ।सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसन्निभे॥ 64.12 ॥

mano'bhilaṣite tatra vitānavitatāmbare | supralipte mahīpṛṣṭhe darpaṇodarasannibhe

प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ।एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं परिकल्पयेत्॥ 64.13 ॥

prācīmutpādayetpūrvaṃ śāstradṛṣṭena vartmanā | ekahastaṃ dvihastaṃ vā maṇḍalaṃ parikalpayet

आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् ।रत्नहेमादिभिश्चूर्णैर्यथासम्भवसम्भृतैः॥ 64.14 ॥

ālikhedvimalaṃ padmamaṣṭapatraṃ sakarṇikam | ratnahemādibhiścūrṇairyathāsambhavasambhṛtaiḥ

पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम् ।दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः॥ 64.15 ॥

pañcāvaraṇasaṃyuktaṃ bahuśobhāsamanvitam | daleṣu siddhayaḥ kalpyāḥ kesareṣu saśaktikāḥ

रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात् ।कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः॥ 64.16 ॥

rudrā vāmādayastvaṣṭau pūrvādidalataḥ kramāt | karṇikāyāṃ ca vairāgyaṃ bījeṣu nava śaktayaḥ

स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम् ।कर्णिकोपरि चाग्नेयं मण्डलं सौरमैन्दवम्॥ 64.17 ॥

skande śivātmako dharmo nāle jñānaṃ śivāśrayam | karṇikopari cāgneyaṃ maṇḍalaṃ sauramaindavam

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम् ।सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम्॥ 64.18 ॥

śivavidyātmatattvākhyaṃ tattvatrayamataḥ param | sarvāsanopari sukhaṃ vicitrakusumānvitam

पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदम्बया सह ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्॥ 64.19 ॥

pañcāvaraṇasaṃyuktaṃ pūjayedambayā saha | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ prasannaṃ śītaladyutim

विद्युद्वलयसङ्काशजटामुकुटभूषितम् ।शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखाम्बुजम्॥ 64.20 ॥

vidyudvalayasaṅkāśajaṭāmukuṭabhūṣitam | śārdūlacarmavasanaṃ kiñcitsmitamukhāmbujam

रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वाभरणभूषितम्॥ 64.21 ॥

raktapadmadalaprakhyapādapāṇitalādharam | sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम्॥ 64.22 ॥

divyāyudhavarairyuktaṃ divyagandhānulepanam | pañcavaktraṃ daśabhujaṃ candrakhaṇḍaśikhāmaṇim

अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम् ।त्रिलोचनारविन्दाढ्यं कृतबालेन्दुशेखरम्॥ 64.23 ॥

asya pūrvamukhaṃ saumyaṃ bālārkasadṛśaprabham | trilocanāravindāḍhyaṃ kṛtabālenduśekharam

दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम् ।भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम्॥ 64.24 ॥

dakṣiṇaṃ nīlajīmūtasamānaruciraprabham | bhrukuṭīkuṭilaṃ ghoraṃ raktavṛttekṣaṇatrayam

दंष्ट्राकरालं दुर्द्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम् ।उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम्॥ 64.25 ॥

daṃṣṭrākarālaṃ durddharṣaṃ sphuritādharapallavam | uttaraṃ vidrumaprakhyaṃ nīlālakavibhūṣitam

सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम् ।पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम्॥ 64.26 ॥

savilāsaṃ trinayanaṃ candrābharaṇaśekharam | paścimaṃ pūrṇacandrābhaṃ locanatritayojjvalam

चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मन्दस्मितमनोहरम् ।पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिन्दुरेखासमुज्ज्वलम्॥ 64.27 ॥

candrarekhādharaṃ saumyaṃ mandasmitamanoharam | pañcamaṃ sphaṭikaprakhyamindurekhāsamujjvalam

अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम् ।दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम्॥ 64.28 ॥

atīva saumyamutphullalocanatritayojjvalam | dakṣiṇe śūlaparaśuvajrakhaḍgānalojjvalam

सव्ये च नागनाराचघण्टापाशाङ्कुशोज्ज्वलम् ।निवृत्त्या जानुसम्बद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया॥ 64.29 ॥

savye ca nāganārācaghaṇṭāpāśāṅkuśojjvalam | nivṛttyā jānusambaddhamānābheśca pratiṣṭhayā

आकण्ठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शान्तया ।तदूर्ध्वं शान्त्यतीताख्यकलया परया तथा॥ 64.30 ॥

ākaṇṭhaṃ vidyayā tadvadālalāṭaṃ tu śāntayā | tadūrdhvaṃ śāntyatītākhyakalayā parayā tathā

पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम् ।ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम्॥ 64.31 ॥

pañcādhvavyāpinaṃ sākṣātkalāpañcakavigraham | īśānamukuṭaṃ devaṃ puruṣākhyaṃ purātanam

अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम् ।सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम्॥ 64.32 ॥

aghorahṛdayaṃ tadvadvāmaguhyaṃ maheśvaram | sadyapādaṃ ca tanmūrtimaṣṭatriṃśatkalāmayam

मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा ।ऊँ काराख्यमयं चैव हंसशक्त्या समन्वितम्॥ 64.33 ॥

mātṛkāmayamīśānaṃ pañcabrahmamayaṃ tathā | ūm̐ kārākhyamayaṃ caiva haṃsaśaktyā samanvitam

तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढाङ्कमण्डलम् ।ज्ञानाख्यया दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया॥ 64.34 ॥

tathecchātmikayā śaktyā samārūḍhāṅkamaṇḍalam | jñānākhyayā dakṣiṇato vāmataśca kriyākhyayā

तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्तिं सदाशिवम् ।मूर्तिं मूलेन सङ्कल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात्॥ 64.35 ॥

tattvatrayamayaṃ sākṣādvidyāmūrtiṃ sadāśivam | mūrtiṃ mūlena saṅkalpya sakalīkṛtya ca kramāt

सम्पूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया ।मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह॥ 64.36 ॥

sampūjya ca yathānyāyamarghāntaṃ mūlavidyayā | mūrtimantaṃ śivaṃ sākṣācchaktyā paramayā saha

तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम् ।पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम्॥ 64.37 ॥

tatrāvāhya mahādevaṃ sadasadvyaktivarjitam | pañcopakaraṇaṃ kṛtvā pūjayetparameśvaram

ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह ।प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात्॥ 64.38 ॥

brahmabhiśca ṣaḍaṅgaiśca tato mātṛkayā saha | praṇavena śivenaiva śaktiyuktena ca kramāt

शान्तेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः ।पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा॥ 64.39 ॥

śāntena vā tathānyaiśca vedamantraiśca kṛtsnaśaḥ | pūjayetparamaṃ devaṃ kevalena śivena vā

पाद्यादिमुखवासान्तं कृत्वा प्रस्थापनं विना ।पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम्॥ 64.40 ॥

pādyādimukhavāsāntaṃ kṛtvā prasthāpanaṃ vinā | pañcāvaraṇapūjāṃ tu hyārabheta yathākramam