Shiva Purana
11
अध्याय 11 / 11

Vayaviya Samhita

4273 श्लोकभाग 2/29 · श्लोक 3.0–4.24

पूर्ण अध्याय पाठ91 श्लोक

अध्याय 11

श्लोक 3.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः: परस्मे परमेश्वराय॥ २६ नमस्कार है

English

When addressed thus by Vayu, the meditator on Siva, the sages were delighted in their minds. They considered themselves sanctified. They replied thus humbly.

अध्याय 11

श्लोक 3.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

कालमहिमवर्णन॑ नाम सप्तमो5 ध्याय:

English

When addressed thus by Vayu, the meditator on Siva, the sages were delighted in their minds. They considered themselves sanctified. They replied thus humbly.

अध्याय 11

श्लोक 3.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.३. तृतीयोऽध्यायः ।नैमिषोपाख्यानम् ।ब्रह्मोवाच ।यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।आनन्दं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

śrīśivamahāpurāṇam || 7.1.3. tṛtīyo'dhyāyaḥ | naimiṣopākhyānam | brahmovāca | yato vāco nivartante aprāpya manasā saha | ānandaṃ yasya vai vidvānna bibheti kutaścana

हिन्दी अर्थ

कालमहिमवर्णन नामक सातवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Today we have attained bliss; our penances are rendered fruitful since you have come for the increase of our welfare.

अध्याय 11

श्लोक 3.2

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् ।सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं सम्प्रसूयते

yasmātsarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrapūrvakam | saha bhūtendriyaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ samprasūyate

हिन्दी अर्थ

संक्षेपमें किया है

English

How did you, sir, acquire the knowledge of Siva? Wherefore is your devotion to Siva, the Brahman whose birth is unnianifest.

अध्याय 11

श्लोक 3.3

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् ।न सम्प्रसूयतेऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

kāraṇānāṃ ca yo dhātā dhyātā paramakāraṇam | na samprasūyate'nyasmātkutaścana kadācana

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा-ये सभी शिवात्मक हैं

English

The Gunas Sativa, R.ijas and Tamas, originate from Prakrti. Like oil in the gingclly seed they are present in the latest form in Prakrti.

अध्याय 11

श्लोक 3.4

सर्वैश्वर्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् ।सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः

sarvaiśvaryeṇa sampanno nāmnā sarveśvaraḥ svayam | sarvairmumukṣubhirdhyeyaḥ śambhurākāśamadhyagaḥ

हिन्दी अर्थ

संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य॥ ४८ है

English

Covered by and.separated from these bodies this soul resembles tlic disc of the moon in the sky that is covered by and separated from the passing clouds.

अध्याय 11

श्लोक 3.5

योऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे ।तत्प्रसादान्मया लब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

yo'gre māṃ vidadhe putraṃ jñānaṃ ca prahiṇoti me | tatprasādānmayā labdhaṃ prājāpatyamidaṃ padam

हिन्दी अर्थ

सन्मार्गकों ग्रहण नहीं किया

English

Realising distinction between him and himself and being gratified after resorting to him Pasu can attain immortality.

अध्याय 11

श्लोक 3.6

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति ।येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

īśo vṛkṣa iva stabdho ya eko divi tiṣṭhati | yenedamakhilaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa mahātmanā

हिन्दी अर्थ

प्रादर्भाव किस प्रकार कहा गया ?

English

Ibid. 17.

अध्याय 11

श्लोक 3.7

एको बहूनां जन्तूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः ।य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

eko bahūnāṃ jantūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca sakriyaḥ | ya eko bahudhā bījaṃ karoti sa maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

करूँगा; इसमें सन्देह नहीं है

English

I know the unaging ancient omnipresent lord whose birth is denied by those who can expound the know¬ ledge of the Brahman.**®

अध्याय 11

श्लोक 3.8

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते ।य एको भागवान् रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन

jīvairebhirimāṃllokānsarvānīśo ya īśate | ya eko bhāgavān rudro na dvitīyo'sti kaścana

हिन्दी अर्थ

शक्ति प्रदान की

English

After annihilating in the end, the lord creates the universe again from the beginning in association with his manifold l§aktis.

अध्याय 11

श्लोक 3.9

सदा जनानां हृदये सन्निविष्टोऽपि यः परैः ।अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭo'pi yaḥ paraiḥ | alakṣyo lakṣayanviśvamadhitiṣṭhati sarvadā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकी ओर देखा और थोड़ा-सा मुसकराने लगे

English

The Maya of Siva is the unborn mother of the universe and has variegated colours and shapes. It is white, red and black. She, the unborn, gives birth to man. He, the unborn, resorts to it and gets involved in distress Another Aja, the liberated soul, eschews her after she has been enjoyed.***

अध्याय 11

श्लोक 3.10

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि ।अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

yastu kālātpramuktāni kāraṇānyakhilānyapi | anantaśaktirevaiko bhagavānadhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो5वधि:॥ १ संख्यारूप कालकी परम अवधि क्या है ?

English

Listen to an old anecdote. Formerly we meditated on Prajapati when we were overwhelmed by darkness. We wanted to acquire perfect knowledge.

अध्याय 11

श्लोक 3.11

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः ।स्वाभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

na yasya divaso rātrirna samāno na cādhikaḥ | svābhāvikī parāśaktirnityā jñānakriye api

हिन्दी अर्थ

तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्ञ च॥ ३ निमेषोंकी एक काष्ठा होती है

English

The lord Brahma worthy of being sought refuge in, blessed us as we sought refuge in him and 3aid, "O brahmins, Lord Rudra is superior to all. He is the ultimate cause.

अध्याय 11

श्लोक 3.12

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् ।तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

yadidaṃ kṣaramavyaktaṃ yadapyamṛtamakṣaram | tāvubhāvakṣarātmānāveko devaḥ svayaṃ haraḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगय् दिनम्॥ «८ दिन होता है

English

Only the devotee sees the lord whose real nature cannot be reflected upon or argued over. Devotion is ac¬ quired through grace and through grace is bliss attained.

अध्याय 11

श्लोक 3.13

ईशते तदभिध्यानाद् योजनात्तत्वभावनः ।भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

īśate tadabhidhyānād yojanāttatvabhāvanaḥ | bhūyo hyasya paśorante viśvamāyā nivartate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कुल ये ही चार युग हैं

English

Hence, in order to propitiate him perform the Satra. Worship him who is the ultirpate cause, perform Satra in Naimisa extending over a long period.

अध्याय 11

श्लोक 3.14

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः ।यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

yasminna bhāsate vidyunna sūryo na ca candramāḥ | yasya bhāsā vibhātīdamityeṣā śāśvatī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

इतने ही वर्षोका सन्ध्यांश होता है

English

At the end of the Satra, by means of his grace Vayu will come there. You will acquire perfect knowledge from his mouth and attain welfare.

अध्याय 11

श्लोक 3.15

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः ।न तस्य परमं किञ्चित्पदं समधिगम्यते

eko devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ | na tasya paramaṃ kiñcitpadaṃ samadhigamyate

हिन्दी अर्थ

सत् नामक शिवके एक दिनपर्यन्त रहते हैं

English

Commanding thus Brahma sent us all to this place. O fortunate one, we were eagerly awaiting your arrival.

अध्याय 11

श्लोक 3.16

अयमादिरनाद्यन्तः स्वभावादेव निर्मलः ।स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

ayamādiranādyantaḥ svabhāvādeva nirmalaḥ | svatantraḥ paripūrṇaśca svecchādhīnaścarācaraḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तमें पुनः विश्वकी उत्पत्ति होती है

English

Wc sat and performed the Satra for a thousand divine years. Wc had nothing to wish for except your advent.

अध्याय 11

श्लोक 3.17

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः ।अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

aprākṛtavapuḥ śrīmāṃllakṣyalakṣaṇavarjitaḥ | ayaṃ mukto mocakaśca hyakālaḥ kālacodakaḥ

हिन्दी अर्थ

अहस्ते प्रलीयन्ते रात्यन्ते विश्वसंभव:॥ ३९ है, उन महान् शंकरकों नमस्कार है

English

On hearing thus this story of the sages who had performed the satra for a long time Vayu was delighted in his mind and stayed there surrounded by the sages.

अध्याय 11

श्लोक 3.18

सर्वोपरिकृतावासः सर्वावासश्च सर्ववित् ।षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

sarvoparikṛtāvāsaḥ sarvāvāsaśca sarvavit | ṣaḍvidhādhvamayasyāsya sarvasya jagataḥ patiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे सम्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे कालप्रभावे त्रिदेवायुर्वर्णन॑ नामाष्टमो5 ध्याय:

English

On being implored by the sages, the lord succinctly narrated the glory of Jiva beginning with creation in order to enhance their piety.

अध्याय 11

श्लोक 3.19

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः ।अनन्तानन्तसन्दोहमकरन्दमध्रुव्रतः

uttarottarabhūtānāmuttaraśca niruttaraḥ | anantānantasandohamakarandamadhruvrataḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिदेवोंका आयुवर्णन नामक आठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

There at the outset the fortunate residents of the Naiinisa bowed duly to lord Vayu and asked him.

अध्याय 11

श्लोक 3.20

अखण्डजगदण्डानां पिण्डीकरणपण्डितः ।औदार्यवीर्यगाम्भीर्यमाधुर्यमकरालयः

akhaṇḍajagadaṇḍānāṃ piṇḍīkaraṇapaṇḍitaḥ | audāryavīryagāmbhīryamādhuryamakarālayaḥ

हिन्दी अर्थ

सावयव है और कर्तृसापेक्ष है

English

The twenty-first kalpa shall be known as Svctalohita. In that kalpa the four-faced lord, desirous of creative activity performed a penance.

अध्याय 11

श्लोक 3.21

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किञ्चन ।अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

naivāsya sadṛśaṃ vastu nādhikaṃ cāpi kiñcana | atulaḥ sarvabhūtānāṃ rājarājaśca tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

और सबसे पृथक् तथा अन्वयरहित हैं

English

Delighted by his austere penance his father lord Siva, foremost among the handsome assumed the divine form ofabechelor. He became a sage Jveta and uttering divine.words appeared in front of him.

अध्याय 11

श्लोक 3.22

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।अन्तकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यति

anena citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat | antakāle punaścedaṃ tasminpralayameṣyati

हिन्दी अर्थ

नहीं कर पाता है

English

Having acquired knowledge, the four-faced lord created all living beings — the mobile and immobile.

अध्याय 11

श्लोक 3.23

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः ।अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

asya bhūtāni vaśyāni ayaṃ sarvaniyojakaḥ | ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nānyathā kvacit

हिन्दी अर्थ

व्यतीत हो जाते हैं

English

Great and steady devotion shall be applied by a man who wishes for happiness, for the perfect knowledge of the individual soul, illusion and the lord who releases from the bondage.

अध्याय 11

श्लोक 3.24

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा ।कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

vratāni sarvadānāni tapāṃsi niyamāstathā | kathitāni purā sadbhirbhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

होकर परस्पर चेष्टाशून्य ओत-प्रोत रहते हैं

English

Misery arises from ignorance. It is removed by knowledge that is a correct and precise comprehension of objects. Obj(T,t is twofold: sentient and non-sentient. 'riiere is a controller of the two. The three arc called Pasu, PaSa and Pati.

अध्याय 11

श्लोक 3.25

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकाङ्क्षिणः

hariścāhaṃ ca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ | tapobhirugrairadyāpi tasya darśanakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय॥ २४ विलक्षण परमेश्वर-को नमस्कार है

English

On many occasions knoweis of reality call the three by.Aksara, Ksara and Ksaraksarapaia.

अध्याय 11

श्लोक 3.26

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः ।भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः सम्भाष्य एव च

adṛśyaḥ patitairmūḍhairdurjanairapi kutsitaiḥ | bhaktairantarbahiścāpi pūjyaḥ sambhāṣya eva ca

हिन्दी अर्थ

तथा प्रलयकर्त॒त्ववर्णन नामक नवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

How does the Maya cover up the pervading one? What for? Why is this covering up of the Purusa? By what is it made tf) recede?

अध्याय 11

श्लोक 3.27

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् ।अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

tadidaṃ trividhaṃ rūpaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tataḥ param | asmadādyamarairdṛśyaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tu yogibhiḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धयादयो विशेषान्ता विकाराश्चाभवन् क्रमात्॥ १ सभी विकार क्रमश: उत्पन्न हुए

English

Even a pervasive can be covered just as Kala etc. that arc pervasive. The cause is Karman alone. The purpose is enjoyment. It recedes when dirt is quelled.

अध्याय 11

श्लोक 3.28

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानन्दमव्ययम् ।तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद् व्रतमाश्रितैः

tataḥ paraṃ tu yannityaṃ jñānamānandamavyayam | tanniṣṭhaistatparairbhaktairdṛśyaṃ tad vratamāśritaiḥ

हिन्दी अर्थ

पितामह--ये तीन जगत्कारणभूत देवता उत्पन्न हुए

English

Vidya (learning) that reveals the place and acti¬ vity, time and passion these arc the inducing agents. Time is the conditioning factor there; destiny is the controlling factor.

अध्याय 11

श्लोक 3.29

बहुनाऽत्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् ।शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

bahunā'tra kimuktena guhyādguhyataraṃ param | śive bhaktirna sandehastayā yukto vimucyate

हिन्दी अर्थ

अनुवर्तन करते हुए वृद्धिको प्राप्त होते रहते हैं

English

Characteristically unmanifest it becomes manifest through Kalas. It is of the form and content of happiness, misery and delusion while being enjoyed. It has the three Gunas.

अध्याय 11

श्लोक 3.30

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसम्भवः ।यथा चाङ्कुरतो बीजं बीजतो वा यथाङ्कुरः

prasādādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisambhavaḥ | yathā cāṅkurato bījaṃ bījato vā yathāṅkuraḥ

हिन्दी अर्थ

पहले उत्पन्न हुए

English

Happiness and its cause constitute briefly the Satttvaic trait. The Rajasaic trait is its opposite. Stun¬ ned state and delusion are Tamasic tiaits. The Sattvaic movement is upward progress; the Tamasic one is downfall; the middle course is cited as Rajasaic.

अध्याय 11

श्लोक 3.31

प्रसादपूर्विका एव पशोः सर्वत्र सिद्धयः ।स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

prasādapūrvikā eva paśoḥ sarvatra siddhayaḥ | sa eva sādhanairante sarvairapi ca sādhyate

हिन्दी अर्थ

संहार करते हैं

English

The separateness of all-pervading lord from the intellect, sense-organs and the body is definite. There is something called Atman. A reason thereof is difficult to understand.

अध्याय 11

श्लोक 3.32

प्रसादसाधनं धर्मः स च वेदेन दर्शितः ।तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

prasādasādhanaṃ dharmaḥ sa ca vedena darśitaḥ | tadabhyāsavaśātsāmyaṃ pūrvayoḥ puṇyapāpayoḥ

हिन्दी अर्थ

विभक्त होनेके कारण बे चतुर्व्यूह कहे जाते हैं

English

The intellect, the sense-organs and the bodies are not the Atman due to indefinite knowledge and non- eternality.

अध्याय 11

श्लोक 3.33

साम्यात्प्रसादसम्पर्को धर्मस्यातिशयस्ततः ।धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

sāmyātprasādasamparko dharmasyātiśayastataḥ | dharmātiśayamāsādya paśoḥ pāpaparikṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं, अतः प्रजापति कहे गये हैं

English

Hence the one who has the cognition of expe¬ rienced objects and comprehends the entire knowables, is sung about in the Vedas and Upanisads as the immanent soul.

अध्याय 11

श्लोक 3.34

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् ।साम्बे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

evaṃ prakṣīṇapāpasya bahubhirjanmabhiḥ kramāt | sāmbe sarveśvare bhaktirjñānapūrvā prajāyate

हिन्दी अर्थ

यह सम्पूर्ण जगत् स्थित है

English

This Atman cannot be perceived by the eye nor by any other sense-organ. The great Atman is comprehended only by the enlightened mind.

अध्याय 11

श्लोक 3.35

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते ।प्रसादात्कर्मसन्त्यागः फलतो न स्वरूपतः

bhāvānuguṇamīśasya prasādo vyatiricyate | prasādātkarmasantyāgaḥ phalato na svarūpataḥ

हिन्दी अर्थ

विकारोंकी सृष्टिकर उन्हें पुन: समेट लेता है

English

It remains unembodied in the unsteady bodies. It is stable and steady like a stump. It is unchanging. Only the sober, self-pos.scsscd and bold can perceive it by means 01" reflection.

अध्याय 11

श्लोक 3.36

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः ।स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

tasmātkarmaphalatyāgācchivadharmānvayaḥ śubhaḥ | sa ca gurvanapekṣaśca tadapekṣa iti dvidhā

हिन्दी अर्थ

क्रमसे विलयको प्राप्त होता है

English

The Purusa becomes happy, mi.serable or delu d on becoming associated with the body — the seed of all adversities caused by his own activities.

अध्याय 11

श्लोक 3.37

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः ।शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

tatrānapekṣātsāpekṣo mukhyaḥ śataguṇādhikaḥ | śivadharmānvayasyāsya śivajñānasamanvayaḥ

हिन्दी अर्थ

और वैषम्यकी स्थितिमें सृष्टि कही जाती है

English

As the field flooded with water generates sprouts so, also the action flooded with ignorance generates the man.

अध्याय 11

श्लोक 3.38

ज्ञानान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ।ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

jñānānvayavaśātpuṃsaḥ saṃsāre doṣadarśanam | tato viṣayavairāgyaṃ vairāgyādbhāvasādhanam

हिन्दी अर्थ

प्रधानके द्वारा सृजित किये गये हैं

English

Thousands in number arc his bodies both of the past and the future. These arc mortals, abodes of excessive distress.

अध्याय 11

श्लोक 3.39

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ।ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

bhāvasiddhyupapannasya dhyāne niṣṭhā na karmaṇi | jñānadhyānābhiyuktasya puṃso yogaḥ pravartate

हिन्दी अर्थ

और उन्होंने ही इन लोकोंकी रचना की है

English

A perpetual stay in the bodies that successively

अध्याय 11

श्लोक 3.40

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनन्तरम् ।प्रसादान्मुच्यते जन्तुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

yogena tu parā bhaktiḥ prasādastadanantaram | prasādānmucyate janturmuktaḥ śivasamo bhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डस्थितिवर्णं नाम दशमोउ ध्याय:

English

The different activities of the.soul in the different bodies resemble the motion of the die in the different squares in the chess-board.

अध्याय 11

श्लोक 3.41

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमोऽयमविवक्षितः ।यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

anugrahaprakārasya kramo'yamavivakṣitaḥ | yādṛśī yogyatā puṃsastasya tādṛganugrahaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डस्थितिवर्णन नामक दसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

None belongs to him. He does not belong to anyone. The contact with wives, sons and kinsmen is but a chance meeting on the way.

अध्याय 11

श्लोक 3.42

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः ।बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

garbhastho mucyate kaścijjāyamānastathāparaḥ | bālo vā taruṇo vātha vṛddho vā mucyate paraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा प्रतिसर्गका वर्णन हमलोगोंसे कीजिये

English

He sees the body but the body does not see him. A certain other being, the great Atman secs both but both of them do not see him.

अध्याय 11

श्लोक 3.43

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारकोऽपरः ।अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

tiryagyonigataḥ kaścinmucyate nārako'paraḥ | aparastu padaṃ prāpto mucyate svapadakṣaye

हिन्दी अर्थ

चल रहा है, इसमें भी चौदह मनु हैं

English

All living beings beginning with Biahma and ending widi the immobile are tctincd Pasus. Examples cited relate to these Pasus.

अध्याय 11

श्लोक 3.44

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते ।कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वा स्थित्वा विमुच्यते

kaścitkṣīṇapado bhūtvā punarāvartya mucyate | kaścidadhvagatastasmin sthitvā sthitvā vimucyate

हिन्दी अर्थ

अंजनपर्वतके समान शोभायमान हो रहा था

English

These Pasus arc b(»und with Pasa (noose) and are fed upon joy and misery as their fodder. The wise say that these are but instruments of games and sports of lord Siva.

अध्याय 11

श्लोक 3.45

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ।ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

tasmānnaikaprakāreṇa narāṇāṃ muktiriṣyate | jñānabhāvānurūpeṇa prasādenaiva nirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः॥ ३६ चराचर जगत्की रचना की

English

The ignorant creature cannot effect and prevent his htippiness and misery. Induced by the lord he goes up cO the heaven or falls into the deep ditch.

अध्याय 11

श्लोक 3.46

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ।ध्यायन्तश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

tasmādasya prasādārthaṃ vāṅmanodoṣavarjitāḥ | dhyāyantaśśivamevaikaṃ sadāratanayāgnayaḥ

हिन्दी अर्थ

सुश्यादिवर्णन॑ नामेकादशो5 ध्याय:

English

On hearing these words of Vayu, the sages were delighted in their minds. After bowing to him who was expert in the Salvitc Agama they spoke: —

अध्याय 11

श्लोक 3.47

तन्निष्ठास्तत्पराः सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः ।सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसा गताः

tanniṣṭhāstatparāḥ sarve tadyuktāstadupāśrayāḥ | sarvakriyāḥ prakurvāṇāstameva manasā gatāḥ

हिन्दी अर्थ

आदिवर्णन नामक ग्यारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

In his absence how could the tiniversc have been created, since Pasa is insentient and the Pasu is ignorant?

अध्याय 11

श्लोक 3.48

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् ।सत्रान्ते मन्त्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

dīrghasūtrasamārabdhaṃ divyavarṣasahasrakam | satrānte mantrayogena vāyustatra gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

अविद्या पञ्ञमी चैषा प्रादुर्भूता महात्मतः॥ २ अविद्या उत्पन्न हुई

English

Without an intelligent cause nothing has ever been seen anywhere created by Pradhana, Parainanu or any?uch insentient being.

अध्याय 11

श्लोक 3.49

स एव भवतां श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ।ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

sa eva bhavatāṃ śreyaḥ sopāyaṃ kathayiṣyati | tato vārāṇasī puṇyā purī paramaśobhanā

हिन्दी अर्थ

कुम्भ बीजको आवृत किये रहता है

English

Creativity of Pasu without the knowledge of creation like the going of a blind man is due to the inducement of his lord.

अध्याय 11

श्लोक 3.50

गन्तव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् ।सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

gantavyā yatra viśveśo devyā saha pinākadhṛk | sadā viharati śrīmān bhaktānugrahakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

छठा सर्ग है, वह देवसर्ग कहा गया है

English

Lord the redeemer of the universe sustains the universe of Ksara and Aksara, the two in unison, the mani¬ fest and the unmanifest.

अध्याय 11

श्लोक 3.51

तत्राश्चर्यं महद् दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ।ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपायं द्विजोत्तमाः

tatrāścaryaṃ mahad dṛṣṭvā matsamīpaṃ gamiṣyatha | tato vaḥ kathayiṣyāmi mokṣopāyaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

से परमेश्वरकी स्तुति करने लगे

English

The enjoyer, the enjoyed and the instigator — the three alone shall be distinguished. There is nothing else to be known by the seekers of knowledge.

अध्याय 11

श्लोक 3.52

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता ।अनेकजन्मसंसारबन्धनिर्मोक्षकारिणी

yenaikajanmanā muktiryuṣmatkaratale sthitā | anekajanmasaṃsārabandhanirmokṣakāriṇī

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं, जो रुद्रके साथ उत्पन्न हुए हैं

English

The man endowed with truth and penance sees in his Atman the great Atman like the oil in the gingelly

अध्याय 11

श्लोक 3.53

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ।यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसः शुभः

etanmanomayaṃ cakraṃ mayā sṛṣṭaṃ visṛjyate | yatrāsya śīryate nemiḥ sa deśastapasaḥ śubhaḥ

हिन्दी अर्थ

चारोंको रचनेकी इच्छा की

English

He has eyes, faces and feet all round.'*®

अध्याय 11

श्लोक 3.54

इत्युक्त्वा सूर्यसङ्काशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् ।प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

ityuktvā sūryasaṅkāśaṃ cakraṃ dṛṣṭvā manomayam | praṇipatya mahādevaṃ visasarja pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवक्ष कहते हैं

English

The sole lord and creator of the heaven and earth is Maheiivara. He is the origin and the place of merger of all the gods.'*'

अध्याय 11

श्लोक 3.55

तेऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् ।प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

te'pi hṛṣṭatarā viprāḥ praṇamya jagatāṃ prabhum | prayayustasya cakrasya yatra nemiraśīryata

हिन्दी अर्थ

सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूता:॥ ७७ प्रादुर्भाव हुआ है

English

The Sruti says that Rudra the great sage is superior to all; he creates Hiranyagarbha the first among the deities.'®*

अध्याय 11

श्लोक 3.56

चक्रं तदपि सङ्क्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले ।विमलस्वादुपानीये निपपात वने क्वचित्

cakraṃ tadapi saṅkṣiptaṃ ślakṣṇaṃ cāruśilātale | vimalasvādupānīye nipapāta vane kvacit

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे सृष्टिवर्णन॑ नाम द्वादशो5 ध्याय:

English

I know this great Purua, the undying, steady, having the colour of the sun, the lord stationed beyond darkness.'*®

अध्याय 11

श्लोक 3.57

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् ।अनेकयक्षगन्धर्वविद्याधरसमाकुलम्

tadvanaṃ tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam | anekayakṣagandharvavidyādharasamākulam

हिन्दी अर्थ

सृष्टिवर्णन नामक बारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

He has all faces, heads and necks. He lies in the cavity of the heart of all. He is all-pervading and present everywhere.

अध्याय 11

श्लोक 3.58

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः ।विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśnanpurūravāḥ | vilāsavaśamurvaśyā yāto daivena coditaḥ

हिन्दी अर्थ

हमलोगोंकों संशय हो रहा है

English

He has hands, feet, eyes, heads, ears and faces all around. He stands enveloping everything in the world.

अध्याय 11

श्लोक 3.59

अक्रमेणाहरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् ।मुनिभिर्यत्र सङ्क्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

akrameṇāharanmohādyajñavāṭaṃ hiraṇmayam | munibhiryatra saṅkruddhaiḥ kuśavajrairnipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा और विष्णु एक-एक करके उत्पन्न हुए हैं

English

They call him the great Purusa — who sees without eyes, hears without ears and comprehends all and whom no one knows.

अध्याय 11

श्लोक 3.60

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा ।सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

viśvaṃ sisṛkṣamāṇā vai yatra viśvasṛjaḥ purā | satramārebhire divyaṃ brahmajñā gārhapatyagāḥ

हिन्दी अर्थ

सभी बातें आपको स्मरण भी हैं

English

MNU 10. 3.

अध्याय 11

श्लोक 3.61

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः ।शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

ṛṣibhiryatra vidvadbhiḥ śabdārthanyāyakovidaiḥ | śaktiprajñākriyāyogairvidhirāsīdanuṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तम चरित्र सुननेके लिये श्रद्धायुक्त हैं

English

Ibid 31. 18.

अध्याय 11

श्लोक 3.62

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् ।वादजल्पबलैर्घ्नन्ति वचोभिरतिवादिनः

yatra vedavido nityaṃ vedavādabahiṣkṛtān | vādajalpabalairghnanti vacobhirativādinaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेमें सर्वथा समर्थ हैं

English

MNU. 8. 3.

अध्याय 11

श्लोक 3.63

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्वच्छपानीयरम्यम् ।अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

sphaṭikamayamahībhṛtpādajābhyaśśilābhyaḥ prasaradamṛtakalpasvacchapānīyaramyam | atirasaphalavṛkṣaprāyamavyālasattvaṃ tapasa ucitamāsīnnaimiṣaṃ tanmunīnām

हिन्दी अर्थ

हैं, इसमें सन्देह नहीं है

English

By the grace of the creator, one devoid of sorrows perceives him who is endowed with the excellence of greatness and who does not possess intelligence but is intelli¬ gence itself.

अध्याय 11

श्लोक 4.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

साकार रूप धारण कर लिया

English

The great Atman, the Mayin entering this, creates the universe by his Maya. Maya shall be known as Prakrti and Mahesvara as Mayin.

अध्याय 11

श्लोक 4.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

सादं पश्यतोरेव. तयोसतरधीयत॥ ४७ हो गये

English

The great Atman, the Mayin entering this, creates the universe by his Maya. Maya shall be known as Prakrti and Mahesvara as Mayin.

अध्याय 11

श्लोक 4.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.४. चतुर्थोऽध्यायः ।वायुसमागमः ।सूत उवाच ।तस्मिन्देशे महाभागा मुनयः शंसितव्रताः ।अर्चयन्तो महादेवं सत्रमारेभिरे तदा

śrīśivamahāpurāṇam || 7.1.4. caturtho'dhyāyaḥ | vāyusamāgamaḥ | sūta uvāca | tasmindeśe mahābhāgā munayaḥ śaṃsitavratāḥ | arcayanto mahādevaṃ satramārebhire tadā

हिन्दी अर्थ

नाम त्रयोदशोउ ध्याय:

English

The universe is permeated by his parts. The Purusa attains perpetual peace and calmness on realising lord Siva the creator and enveloper of the universe and the subtler of the subtlest, from his very inception in the foetus.

अध्याय 11

श्लोक 4.2

तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम् ।विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव

tacca satraṃ pravavṛte sarvāścaryaṃ maharṣiṇām | viśvaṃ sisṛkṣamāṇānāṃ purā viśvasṛjāmiva

हिन्दी अर्थ

भस्म करनेवाले! आपकी जय हो

English

VS. 3'- J-

अध्याय 11

श्लोक 4.3

अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे ।पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्

atha kāle gate satre samāpte bhūridakṣiṇe | pitāmahaniyogena vāyustatrāgamatsvayam

हिन्दी अर्थ

जगतूकी सृष्टि कर रहा हूं

English

He has no progenitor nor does he take birth from anywhere. He has no causes of birth such as Dirt, Maya etc.

अध्याय 11

श्लोक 4.4

शिष्यः स्वयम्भुवो देवः सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी ।आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः

śiṣyaḥ svayambhuvo devaḥ sarvapratyakṣadṛgvaśī | ājñāyāṃ maruto yasya saṃsthitāḥ saptasaptakāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्‍्तोष॑ मुनिपुड्रवाः॥ २६ सन्तोष प्राप्त हुआ

English

On realising the lord of the universe, comprehensible through Sahkhya and Yoga, the cause of the universe the

अध्याय 11

श्लोक 4.5

प्रेरयञ्छश्वदङ्गानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः ।सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्

prerayañchaśvadaṅgāni prāṇādyābhiḥ svavṛttibhiḥ | sarvabhūtaśarīrāṇāṃ kurute yaśca dhāraṇam

हिन्दी अर्थ

इृति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखवण्डे देवीशक्त्युद्धभगो नाम षोडशोउ ध्याय:

English

Sveta 4. 6. 11

अध्याय 11

श्लोक 4.6

अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः ।तिर्यक् करादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः

aṇimādibhiraṣṭābhiraiśvaryaiśca samanvitaḥ | tiryak karādibhirmedhyairbhuvanāni bibharti yaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिका उद्धव नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

After realising the lord who at the outset created Brahma and taught him the Vedas, through the clarity of my intellect, 1 shall be desirous of salvation from this worldly cxi.s- tence. 1 take refuge in &va who is devoid of attributes and activities, who is quiescent, the undespicable and the unsullied.

अध्याय 11

श्लोक 4.7

आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् ।तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

ākāśayonirdviguṇaḥ sparśaśabdasamanvayāt | tejasāṃ prakṛtiśceti yamāhustattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए तथा दूसरी प्रसूति कही गयी है

English

After realising the great bridge that takes to immortality I shall be quiescent like the fire that has consumed fuel. When men wear the ether as they wear a hide they will realise the end of miseries before they have realisrd Siva.

अध्याय 11

श्लोक 4.8

तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः ।पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः

tamāśramagataṃ dṛṣṭvā munayo dīrghasatriṇaḥ | pitāmahavacaḥ smṛtvā praharṣamatulaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

हजारों पुत्र-पौत्र हुए

English

O sages, due to the power of penance, the grace of the lord and the result of my good fortune I secured the holy knowledge straight from the mouth of Brahma, the know¬ ledge that quells sins, lies hidden in the Upanisads and was enunciated in a previous Kalpa.

अध्याय 11

श्लोक 4.9

अभ्युत्थाय ततः सर्वे प्रणम्याम्बरसम्भवम् ।चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्

abhyutthāya tataḥ sarve praṇamyāmbarasambhavam | cāmīkaramayaṃ tasmai viṣṭaraṃ samakalpayan

हिन्दी अर्थ

इसका वर्णन नहीं किया जा सकता है

English

This excellent knowledge shall not be delivered to one who is not quiet, nor to a son who is not well behaved nor to one who is not one's own disciple.

अध्याय 11

श्लोक 4.10

सोऽपि तत्र समासीनो मुनिभिः सम्यगर्चितः ।प्रतिनन्द्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः

so'pi tatra samāsīno munibhiḥ samyagarcitaḥ | pratinandya ca tān sarvān papraccha kuśalaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माविष्णुस॒ष्टिकधन नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

On realising the lord pervading all living beings like the subtle cream over the ghee, one is freed from sins.

अध्याय 11

श्लोक 4.11

वायुरुवाच ।अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ ।कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः

vāyuruvāca | atra vaḥ kuśalaṃ viprāḥ kaccidvṛtte mahākratau | kaccidyajñahano daityā na bādheransuradviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हींके चिहोंको धारण करते हैं

English

TA. 10. 10. I; MNU 9. 2.

अध्याय 11

श्लोक 4.12

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कश्चित्समजायत ।स्तोत्रमन्त्रजपैर्देवान् पितृन् पित्र्यैश्च कर्मभिः

prāyaścittaṃ duriṣṭaṃ vā na kaścitsamajāyata | stotramantrajapairdevān pitṛn pitryaiśca karmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले हैं

English

RV. I. 164. 20

अध्याय 11

श्लोक 4.13

कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः ।निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्

kaccidabhyarcya yuṣmābhirvidhirāsītsvanuṣṭhitaḥ | nivṛtte ca mahāsatre paścātkiṃ vaścikīrṣitam

हिन्दी अर्थ

आपका कल्याण हो

English

None can grasp his top, sides or middle. There is nothing resembling him. His is the great fame."*®

अध्याय 11

श्लोक 4.14

इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना ।प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः

ityuktā munayaḥ sarve vāyunā śivabhāvinā | prahṛṣṭamanasaḥ pūtāḥ pratyūcurvinayānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

साथ विचरण करेंगे

English

Those who are frightened of rebirths meditate on the unborn. For the sake of succour they resoi t to the front face of Rudra.

अध्याय 11

श्लोक 4.15

मुनय ऊचुः ।अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः ।अस्मच्छ्रेयोऽभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः

munaya ūcuḥ | adya naḥ kuśalaṃ sarvamadya sādhu bhavettapaḥ | asmacchreyo'bhivṛddhyarthaṃ bhavānatrāgato yataḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वरेता: स्थित: स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्॥ २९ लिये स्थाणुरूपमें स्थित हो गये

English

The two Vid>a and Avidya lie hidden in the imperishable, infinite great Brahman.

अध्याय 11

श्लोक 4.16

शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रान्तमानसैः ।उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः

śṛṇu cedaṃ purāvṛttaṃ tamasākrāntamānasaiḥ | upāsitaḥ purāsmābhirvijñānārthaṃ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्राविर्भाववर्णन॑ नाम च॒तुर्दशो5 ध्याय:

English

He illuminates the quarters above, below and to the sides, shining himself. He is innately alone, foremost of all who presides over all.

अध्याय 11

श्लोक 4.17

सोऽप्यस्माननुगृह्याह शरण्यः शरणागतान् ।सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्

so'pyasmānanugṛhyāha śaraṇyaḥ śaraṇāgatān | sarvasmādadhiko rudro viprāḥ paramakāraṇam

हिन्दी अर्थ

रुद्राविर्भाववर्णन नामक चौदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Transforming the attributes, the expressions of nature and expressed ones into what is enjoyed and the one that enjoys, he occupies the universe.

अध्याय 11

श्लोक 4.18

तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति ।भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः

tamapratarkyaṃ yāthātmyaṃ bhaktimāneva paśyati | bhaktiścāsya prasādena prasādādeva nirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

पितामह:॥ २ नहीं कर सके

English

The gods and the sages know him as hidden i/i the secret Upani$ad, who is Brahman, greater than the greatest, the progenitor of Brahma and the cause of the universe.

अध्याय 11

श्लोक 4.19

तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः ।यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्

tasmādasya prasādārthaṃ naimiṣe satrayogataḥ | yajadhvaṃ dīrghasatreṇa rudraṃ paramakāraṇam

हिन्दी अर्थ

जय हो, है प्रकृतिसुन्दरि! आपकी जय हो

English

Those who knew the lord eschewed their bodies. The lord can be realised only through piety. He is wishless, (he cause of positive and negative substances and the creator of Kalas.

अध्याय 11

श्लोक 4.20

तत्प्रसादेन सत्रान्ते वायुस्तत्रागमिष्यति ।तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति

tatprasādena satrānte vāyustatrāgamiṣyati | tanmukhājjñānalābho vastatra śreyo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

जय हो, है त्रिगुणमर्दिनि! आपकी जय हो

English

When these are quelled he goes to another world. This is the cause of union of the two— the enjoyer and the

अध्याय 11

श्लोक 4.21

इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिताः परमेष्ठिना ।अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकाङ्क्षिणः

ityādiśya vayaṃ sarve preṣitāḥ parameṣṭhinā | asmindeśe mahābhāga tavāgamanakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाली! आपकी जय हो

English

We worship and meditate upon the lord of manifold forms, the unborn, lord of people, object of worship and meditation by the entire universe. He is stationed in our minds.

अध्याय 11

श्लोक 4.22

दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् ।अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किञ्चन

dīrghasatraṃ samāsīnā divyavarṣasahasrakam | atastavāgamādanyatprārthyaṃ no nāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

रुद्राणीको बारंबार नमस्कार किया

English

We know him as the greatest of lords, the greatest of deities, the lord of the worlds.

अध्याय 11

श्लोक 4.23

इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् ।वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः

ityākarṇya purāvṛttamṛṣīṇāṃ dīrghasatriṇām | vāyuḥ prītamanā bhūtvā tatrāsīnmunisaṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवश्िवास्तुतिवर्णन नामक पत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

He has neither cause nor effect. Nowhere in the universe there is anyone equal or superior to him.

अध्याय 11

श्लोक 4.24

ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये ।सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासादवदद् विभुः

tatastairmunibhiḥ pṛṣṭasteṣāṃ bhāvavivṛddhaye | sargādi śārvamaiśvaryaṃ samāsādavadad vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हें अभीष्ट वर प्रदान करता हूँ

English

He has no lord, no sex and no ruler. He is the cause of causes and the lord of lords.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।