Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 50.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 50.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१५. पञ्चदशोऽध्यायः ।दीक्षाविधाने गुरुमाहात्म्यवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।भगवन्मन्त्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो ।तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा॥ 50.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.15. pañcadaśo'dhyāyaḥ | dīkṣāvidhāne gurumāhātmyavarṇanam | śrīkṛṣṇa uvāca | bhagavanmantramāhātmyaṃ bhavatā kathitaṃ prabho | tatprayogavidhānaṃ ca sākṣācchrutisamaṃ yathā

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् ।मन्त्रसङ्ग्रहणे किञ्चित्सूचितं न तु विस्मृतम्॥ 50.2 ॥

idānīṃ śrotumicchāmi śivasaṃskāramuttamam | mantrasaṅgrahaṇe kiñcitsūcitaṃ na tu vismṛtam

उपमन्युरुवाच ।हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् ।संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्॥ 50.3 ॥

upamanyuruvāca | hanta te kathayiṣyāmi sarvapāpaviśodhanam | saṃskāraṃ paramaṃ puṇyaṃ śivena patibhāṣitam

सम्यक् कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः ।संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्॥ 50.4 ॥

samyak kṛtādhikāraḥ syātpūjādiṣu naro yataḥ | saṃskāraḥ kathyate tena ṣaḍadhvapariśodhanam

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबन्धनम् ।तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते॥ 50.5 ॥

dīyate yena vijñānaṃ kṣīyate pāśabandhanam | tasmātsaṃskāra evāyaṃ dīkṣetyapi ca kathyate

शाम्भवी चैव शाक्ती च मान्त्री चैव शिवागमे ।दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना॥ 50.6 ॥

śāmbhavī caiva śāktī ca māntrī caiva śivāgame | dīkṣopadiśyate tredhā śivena paramātmanā

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्सम्भाषणादपि ।सद्यः संज्ञा भवेज्जन्तोः पाशोपक्षयकारिणी॥ 50.7 ॥

gurorālokamātreṇa sparśātsambhāṣaṇādapi | sadyaḥ saṃjñā bhavejjantoḥ pāśopakṣayakāriṇī

सा दीक्षा शाम्भवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा ।तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशोपक्षयभेदतः॥ 50.8 ॥

sā dīkṣā śāmbhavī proktā sā punarbhidyate dvidhā | tīvrā tīvratarā ceti pāśopakṣayabhedataḥ

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यः सैव तीव्रतरा मता ।तीव्रा तु जीवतोऽत्यन्तं पुंसः पापविशोधिका॥ 50.9 ॥

yayā syānnirvṛtiḥ sadyaḥ saiva tīvratarā matā | tīvrā tu jīvato'tyantaṃ puṃsaḥ pāpaviśodhikā

शाक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु ।गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा॥ 50.10 ॥

śāktī jñānavatī dīkṣā śiṣyadehaṃ praviśya tu | guruṇā yogamārgeṇa kriyate jñānacakṣuṣā

मान्त्री क्रियावती दीक्षा कुण्डमण्डलपूर्विका ।मन्दमन्दतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः॥ 50.11 ॥

māntrī kriyāvatī dīkṣā kuṇḍamaṇḍalapūrvikā | mandamandataroddeśātkartavyā guruṇā bahiḥ

शक्तिपातानुसारेण शिष्योऽनुग्रहमर्हति ।शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः॥ 50.12 ॥

śaktipātānusāreṇa śiṣyo'nugrahamarhati | śaivadharmānusārasya tanmūlatvātsamāsataḥ

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते ।न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः॥ 50.13 ॥

yatra śaktirna patitā tatra śuddhirna jāyate | na vidyā na śivācāro na muktirna ca siddhayaḥ

तस्मात् लिङ्गानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः ।ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुः शिष्यं विशोधयेत्॥ 50.14 ॥

tasmāt liṅgāni saṃvīkṣya śaktipātasya bhūyasaḥ | jñānena kriyayā vātha guruḥ śiṣyaṃ viśodhayet

योऽन्यथा कुरुते मोहात् स विनश्यति दुर्मतिः ।तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्॥ 50.15 ॥

yo'nyathā kurute mohāt sa vinaśyati durmatiḥ | tasmātsarvaprakāreṇa guruḥ śiṣyaṃ parīkṣayet

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानन्दसम्भवः ।सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानन्दरूपिणी॥ 50.16 ॥

lakṣaṇaṃ śaktipātasya prabodhānandasambhavaḥ | sā yasmātparamā śaktiḥ prabodhānandarūpiṇī

आनन्दबोधयोर्लिङ्गमन्तःकरणविक्रियाः ।यथा स्यात्कम्परोमाञ्चस्वरनेत्राङ्गविक्रियाः॥ 50.17 ॥

ānandabodhayorliṅgamantaḥkaraṇavikriyāḥ | yathā syātkamparomāñcasvaranetrāṅgavikriyāḥ

शिष्योऽपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् ।तत्सम्पर्कैः शिवार्चादौ सङ्गतैर्वाथ तद्गतैः॥ 50.18 ॥

śiṣyo'pi lakṣaṇairebhiḥ kuryādguruparīkṣaṇam | tatsamparkaiḥ śivārcādau saṅgatairvātha tadgataiḥ

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् ।तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्॥ 50.19 ॥

śiṣyastu śikṣaṇīyatvādgurorgauravakāraṇāt | tasmāt sarvaprayatnena gurorgauravamācaret

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः ।गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः॥ 50.20 ॥

yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ | gururvā śiva evātha vidyākāreṇa saṃsthitaḥ

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः ।शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्॥ 50.21 ॥

yathā śivastathā vidyā yathā vidyā tathā guruḥ | śivavidyā gurūṇāṃ ca pūjayā sadṛśaṃ phalam

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमन्त्रमयो गुरुः ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्॥ 50.22 ॥

sarvadevātmakaścāsau sarvamantramayo guruḥ | tasmātsarvaprayatnena yasyājñāṃ śirasā vahet

श्रेयोऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत् ।गुर्वाज्ञापालको यस्मात् ज्ञानसम्पत्तिमश्नुते॥ 50.23 ॥

śreyo'rthī yadi gurvājñāṃ manasāpi na laṅghayet | gurvājñāpālako yasmāt jñānasampattimaśnute

गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन्नान्यत्कर्म समाचरेत् ।समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः॥ 50.24 ॥

gacchaṃstiṣṭhan svapan bhuñjannānyatkarma samācaret | samakṣaṃ yadi kurvīta sarvaṃ cānujñayā guroḥ

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् ।गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्॥ 50.25 ॥

gurorgṛhe samakṣaṃ vā na yatheṣṭāsano bhavet | gururdevo yataḥ sākṣāttadgṛhaṃ devamandiram

पापिनां च यथा सङ्गात्तत्पापात्पतितो भवेत् ।यथेह वह्निसम्पर्कात् मलं त्यजति काञ्चनम् ।तथैव गुरुसम्पर्कात् पापं त्यजति मानवः॥ 50.26 ॥

pāpināṃ ca yathā saṅgāttatpāpātpatito bhavet | yatheha vahnisamparkāt malaṃ tyajati kāñcanam | tathaiva gurusamparkāt pāpaṃ tyajati mānavaḥ

यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः॥ 50.27 ॥

yathā vahnisamīpastho ghṛtakumbho vilīyate tathā pāpaṃ vilīyeta hyācāryasya samīpataḥ

यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् ।तथायमपि सन्तुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत्॥ 50.28 ॥

yathā prajvalito vahniḥ śuṣkamārdraṃ ca nirdahet | tathāyamapi santuṣṭo guruḥ pāpaṃ kṣaṇāddahet

मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्॥ 50.29 ॥

manasā karmaṇā vācā guroḥ krodhaṃ na kārayet

तस्य क्रोधेन दह्यन्ते ह्यायुः श्रीज्ञानसत्क्रियाः ।तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः॥ 50.30 ॥

tasya krodhena dahyante hyāyuḥ śrījñānasatkriyāḥ | tatkrodhakāriṇo ye syusteṣāṃ yajñāśca niṣphalāḥ

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा ।गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः॥ 50.31 ॥

yamaśca niyamāścaiva nātra kāryā vicāraṇā | gurorviruddhaṃ yadvākyaṃ na vadejjātucinnaraḥ

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् ।मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः॥ 50.32 ॥

vadedyadi mahāmohādrauravaṃ narakaṃ vrajet | manasā karmaṇā vācā gurumuddiśya yatnataḥ

श्रेयोऽर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् ।गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा॥ 50.33 ॥

śreyo'rthī cennaro dhīmānna mithyācāramācaret | gurorhitaṃ priyaṃ kuryādādiṣṭo vā na vā sadā

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् ।इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः॥ 50.34 ॥

asamakṣaṃ samakṣaṃ vā tasya kāryaṃ samācaret | itthamācāravānbhakto nityamudyuktamānasaḥ

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततोऽर्हति ।गुरुश्चेद्गुणवान् प्राज्ञः परमानन्दभासकः॥ 50.35 ॥

gurupriyakaraḥ śiṣyaḥ śaivadharmāṃstato'rhati | guruścedguṇavān prājñaḥ paramānandabhāsakaḥ

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः ।संवित्सञ्जननं तत्त्वं परमानन्दसम्भवम्॥ 50.36 ॥

tattvavicchivasaṃsakto muktido na tu cāparaḥ | saṃvitsañjananaṃ tattvaṃ paramānandasambhavam

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानन्ददर्शकः ।न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः॥ 50.37 ॥

tattattvaṃ viditaṃ yena sa evānandadarśakaḥ | na punarnāmamātreṇa saṃvidārahitastu yaḥ

अन्योऽन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् ।एतस्य नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका॥ 50.38 ॥

anyo'nyaṃ tārayennaukā kiṃ śilā tārayecchilām | etasya nāmamātreṇa muktirvai nāmamātrikā

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि ।तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः॥ 50.39 ॥

yaiḥ punarviditaṃ tattvaṃ te muktā mocayantyapi | tattvahīne kuto bodhaḥ kuto hyātmaparigrahaḥ

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते ।पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते॥ 50.40 ॥

parigrahavinirmuktaḥ paśurityabhidhīyate | paśubhiḥ preritaścāpi paśutvaṃ nātivartate

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते ।सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्॥ 50.41 ॥

tasmāttattvavideveha mukto mocaka iṣyate | sarvalakṣaṇasaṃyuktaḥ sarvaśāstravidapyayam

सर्वोपायविधिज्ञोऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः ।यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते॥ 50.42 ॥

sarvopāyavidhijño'pi tattvahīnastu niṣphalaḥ | yasyānubhavaparyantā buddhistattve pravartate

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दोऽभिजायते ।तस्माद्यस्यैव सम्पर्कात्प्रबोधानन्दसम्भवः॥ 50.43 ॥

tasyāvalokanādyaiśca parānando'bhijāyate | tasmādyasyaiva samparkātprabodhānandasambhavaḥ

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः ।स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः॥ 50.44 ॥

guruṃ tameva vṛṇuyānnāparaṃ matimānnaraḥ | sa śiṣyairvinayācāracaturairucito guruḥ

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः ।ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्॥ 50.45 ॥

yāvadvijñāyate tāvatsevanīyo mumukṣubhiḥ | jñāte tasminsthirā bhaktiryāvattattvaṃ samāśrayet

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथञ्चन ।यत्रानन्दः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते॥ 50.46 ॥

na tu tattvaṃ tyajejjātu nopekṣeta kathañcana | yatrānandaḥ prabodho vā nālpamapyupalabhyate

वत्सरादपि शिष्येण सोऽन्यं गुरुमुपाश्रयेत् ।गुरुमन्यं प्रपन्नेऽपि नावमन्येत पौर्विकम् ।गुरोर्भ्रातॄंस्तथा पुत्रान् बोधकान् प्रेरकानपि॥ 50.47 ॥

vatsarādapi śiṣyeṇa so'nyaṃ gurumupāśrayet | gurumanyaṃ prapanne'pi nāvamanyeta paurvikam | gurorbhrātṝṃstathā putrān bodhakān prerakānapi

तत्रादावुपसङ्गम्य ब्राह्मणं वेदपारगम् ।गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम्॥ 50.48 ॥

tatrādāvupasaṅgamya brāhmaṇaṃ vedapāragam | gurumārādhayetprājñaṃ śubhagaṃ priyadarśanam

सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रान्तमानसम् ।तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा॥ 50.49 ॥

sarvābhayapradātāraṃ karuṇākrāntamānasam | toṣayettaṃ prayatnena manasā karmaṇā girā

तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोऽसौ भवेद्यथा ।तस्मिन् प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत्॥ 50.50 ॥

tāvadārādhayecchiṣyaḥ prasanno'sau bhavedyathā | tasmin prasanne śiṣyasya sadyaḥ pāpakṣayo bhavet

तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च ।भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च॥ 50.51 ॥

tasmāddhanāni ratnāni kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca | bhūṣaṇāni ca vāsāṃsi yānaśayyāsanāni ca

एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः ।वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम्॥ 50.52 ॥

etāni gurave dadyādbhaktyā vittānusārataḥ | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchetparamāṃ gatim

स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम् ।सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत्॥ 50.53 ॥

sa eva janako mātā bhartā bandhurdhanaṃ sukham | sakhā mitraṃ ca yattasmātsarvaṃ tasmai nivedayet

निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् ।समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत्॥ 50.54 ॥

nivedya paścātsvātmānaṃ sānvayaṃ saparigraham | samarpya sodakaṃ tasmai nityaṃ tadvaśago bhavet

यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने ।तदा शैवो भवेद्देही न ततोऽस्ति पुनर्भवः॥ 50.55 ॥

yadā śivāya svātmānaṃ dattavān deśikātmane | tadā śaivo bhaveddehī na tato'sti punarbhavaḥ

गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् ।ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम्॥ 50.56 ॥

guruśca svāśritaṃ śiṣyaṃ varṣamekaṃ parīkṣayet | brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ dvivarṣaṃ ca trivarṣakam

प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः ।उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि॥ 50.57 ॥

prāṇadravyapradānādyairādeśaiśca samāsamaiḥ | uttamāṃścādhame kṛtvā nīcānuttamakarmaṇi

आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि ।ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि॥ 50.58 ॥

ākruṣṭāstāḍitā vāpi ye viṣādaṃ na yāntyapi | te yogyāḥ saṃyatāḥ śuddhāḥ śivasaṃskārakarmaṇi

अहिंसका दयावन्तो नित्यमुद्युक्तचेतसः ।अमानिनो बुद्धिमन्तः त्यक्तस्पर्द्धाः प्रियंवदाः॥ 50.59 ॥

ahiṃsakā dayāvanto nityamudyuktacetasaḥ | amānino buddhimantaḥ tyaktasparddhāḥ priyaṃvadāḥ

ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः ।शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः॥ 50.60 ॥

ṛjavo mṛdavaḥ svacchā vinītāḥ sthiracetasaḥ | śaucācārasamāyuktāḥ śivabhaktā dvijātayaḥ

एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः ।शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः॥ 50.61 ॥

evaṃ vṛttasamopetā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ | śodhyā bodhyā yathānyāyamiti śāstreṣu niścayaḥ

नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि ।नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे॥ 50.62 ॥

nādhikāraḥ svato nāryāḥ śivasaṃskārakarmaṇi | niyogādbharturastyeva bhaktiyuktā yadīśvare

तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया ।अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया ।शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः॥ 50.63 ॥

tathaiva bhartṛhīnāyā putrāderabhyanujñayā | adhikāro bhavatyeva kanyāyāḥ piturājñayā | śūdrāṇāṃ martyajātīnāṃ patitānāṃ viśeṣataḥ

तथा सङ्करजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते ।तैऽप्यकृत्रिमभावाश्चेच्छिवे परमकारणे॥ 50.64 ॥

tathā saṅkarajātīnāṃ nādhvaśuddhirvidhīyate | tai'pyakṛtrimabhāvāścecchive paramakāraṇe

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् ।अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु॥ 50.65 ॥

pādodakapradānādyaiḥ kuryuḥ pāpaviśodhanam | atrānulomajātā ye yuktā eva dvijātiṣu

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् ।या तु कन्या स्वपित्राद्यैः शिवधर्मे नियोजिता॥ 50.66 ॥

teṣāmadhvaviśuddhyādi kuryānmātṛkulocitam | yā tu kanyā svapitrādyaiḥ śivadharme niyojitā

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने ।दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्॥ 50.67 ॥

sā bhaktāya pradātavyā nāparāya virodhine | dattā cetpratikūlāya pramādādbodhayetpatim

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् ।यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता॥ 50.68 ॥

aśaktā taṃ parityajya manasā dharmamācaret | yathā munivaraṃ tyaktvā patimatriṃ pativratā

कृतकृत्याभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् ।यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पाण्डवाः॥ 50.69 ॥

kṛtakṛtyābhavatpūrvaṃ tapasārādhya śaṅkaram | yathā nārāyaṇaṃ devaṃ tapasārādhya pāṇḍavāḥ

पततीँल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता ।अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः॥ 50.70 ॥

patatīm̐llabdhavatī dharme gurubhirna niyojitā | asvātantryakṛto doṣo nehāsti paramārthataḥ

शिवधर्मे नियुक्तायाः शिवशासनगौरवात् ।बहुनात्र किमुक्तेन योऽपि कोऽपि शिवाश्रयः॥ 50.71 ॥

śivadharme niyuktāyāḥ śivaśāsanagauravāt | bahunātra kimuktena yo'pi ko'pi śivāśrayaḥ

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते ।गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्सम्भाषणादपि॥ 50.72 ॥

saṃskāryo gurvadhīnaścetsaṃskriyā na prabhidyate | gurorālokanādeva sparśātsambhāṣaṇādapi

यस्य सञ्जायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः ।मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना॥ 50.73 ॥

yasya sañjāyate prajñā tasya nāsti parājayaḥ | manasā yastu saṃskāraḥ kriyate yogavartmanā

स नेह कथितो गुह्यो गुरुवक्त्रैकगोचरः ।क्रियावान् यस्तु संस्कारः कुण्डमण्डपपूर्वकः ।स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः॥ 50.74 ॥

sa neha kathito guhyo guruvaktraikagocaraḥ | kriyāvān yastu saṃskāraḥ kuṇḍamaṇḍapapūrvakaḥ | sa vakṣyate samāsena tasya śakyo na vistaraḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 51.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 51.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१६. षोडशोऽध्यायः ।शिष्यसंस्कारवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।पुण्येऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते ।देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्॥ 51.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.16. ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | śiṣyasaṃskāravarṇanam | upamanyuruvāca | puṇye'hani śucau deśe bahudoṣavivarjite | deśikaḥ prathamaṃ kuryātsaṃskāraṃ samayāhvayam

परीक्ष्य भूमिं विधिवद् गन्धवर्णरसादिभिः ।शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्॥ 51.2 ॥

parīkṣya bhūmiṃ vidhivad gandhavarṇarasādibhiḥ | śilpiśāstroktamārgeṇa maṇḍapaṃ tatra kalpayet

कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् ।अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्॥ 51.3 ॥

kṛtvā vediṃ ca tanmadhye kuṇḍāni parikalpayet | aṣṭadikṣu tathā dikṣu tatraiśānyāṃ punaḥ kramāt

प्रधानकुण्डं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः ।प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्॥ 51.4 ॥

pradhānakuṇḍaṃ kurvīta yadvā paścimabhāgataḥ | pradhānamekamevātha kṛtvā śobhāṃ prakalpayet

वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः ।वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मण्डलं शुभलक्षणम्॥ 51.5 ॥

vitānadhvajamālābhirvividhābhiranekaśaḥ | vedimadhye tataḥ kuryānmaṇḍalaṃ śubhalakṣaṇam

रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् ।सिन्दूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः॥ 51.6 ॥

raktahemādibhiścūrṇairīśvarāvāhanocitam | sindūraśālinīvāracūrṇairevātha nirdhanaḥ

एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा ।एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टाङ्गुला मता॥ 51.7 ॥

ekahastaṃ dvihastaṃ vā sitaṃ vā raktameva vā | ekahastasya padmasya karṇikāṣṭāṅgulā matā

केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् ।द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्॥ 51.8 ॥

kesarāṇi tadardhāni śeṣaṃ cāṣṭadalādikam | dvihastasya tu padmasya dviguṇaṃ karṇikādikam

कृत्वा शोभोपशोभाढ्य मैशान्यां तस्य कल्पयेत् ।एकहस्तं तदर्द्धं वा पुनर्वेद्यां तु मण्डलम्॥ 51.9 ॥

kṛtvā śobhopaśobhāḍhya maiśānyāṃ tasya kalpayet | ekahastaṃ tadarddhaṃ vā punarvedyāṃ tu maṇḍalam

व्रीहितन्दुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते ।तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुम्भं प्रसाधयेत्॥ 51.10 ॥

vrīhitandulasiddhārthatilapuṣpakuśāstṛte | tatra lakṣaṇasaṃyuktaṃ śivakumbhaṃ prasādhayet

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा ।गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वाङ्कुराचितम्॥ 51.11 ॥

sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmrajaṃ mṛnmayaṃ tu vā | gandhapuṣpākṣatākīrṇaṃ kuśadūrvāṅkurācitam

सितसूत्रावृतं कण्ठे नववस्त्रयुगावृतम् ।शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्॥ 51.12 ॥

sitasūtrāvṛtaṃ kaṇṭhe navavastrayugāvṛtam | śuddhāmbupūrṇamutkūrcaṃ sadravyaṃ sapidhānakam

भृङ्गारं वर्धनीं चापि शङ्खं च चक्रमेव वा ।विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा॥ 51.13 ॥

bhṛṅgāraṃ vardhanīṃ cāpi śaṅkhaṃ ca cakrameva vā | vinā sūtrādikaṃ sarvaṃ padmapatramathāpi vā

तस्यासनारविन्दस्य कल्पयेदुत्तरे दले ।अग्रतश्चन्दनाम्भोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्॥ 51.14 ॥

tasyāsanāravindasya kalpayeduttare dale | agrataścandanāmbhobhirastrarājasya vardhanīm

मण्डलस्य ततः प्राच्यां मन्त्रकुम्भे च पूर्ववत् ।कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्॥ 51.15 ॥

maṇḍalasya tataḥ prācyāṃ mantrakumbhe ca pūrvavat | kṛtvā vidhivadīśasya mahāpūjāṃ samācaret

अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठेऽपि वा गिरौ ।देवागरे गृहे वापि देशेऽन्यस्मिन्मनोहरे॥ 51.16 ॥

athārṇavasya tīre vā nadyāṃ goṣṭhe'pi vā girau | devāgare gṛhe vāpi deśe'nyasminmanohare

कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मण्डपादिकम् ।मण्डलं पूर्ववत्कृत्वा स्थण्डिलं च विभावसोः॥ 51.17 ॥

kṛtvā pūrvoditaṃ sarvaṃ vinā vā maṇḍapādikam | maṇḍalaṃ pūrvavatkṛtvā sthaṇḍilaṃ ca vibhāvasoḥ

प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः ।सर्वमङ्गलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः॥ 51.18 ॥

praviśya pūjābhavanaṃ prahṛṣṭavadano guruḥ | sarvamaṅgalasaṃyuktaḥ samācaritanaityakaḥ

महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः ।शिवकुम्भे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्॥ 51.19 ॥

mahāpūjāṃ maheśasya kṛtvā maṇḍalamadhyataḥ | śivakumbhe tathā bhūyaḥ śivamāvāhya pūjayet

पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् ।अर्चयेदस्त्रवर्द्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे॥ 51.20 ॥

paścimābhimukhaṃ dhyātvā yajñarakṣakamīśvaram | arcayedastravarddhanyāmastramīśasya dakṣiṇe

मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः ।कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्॥ 51.21 ॥

mantrakumbhe ca vinyasya mantraṃ mantraviśāradaḥ | kṛtvā mudrādikaṃ sarvaṃ mantrayāgaṃ samācaret

ततः शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः ।प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः॥ 51.22 ॥

tataḥ śivānale homaṃ kuryāddeśikasattamaḥ | pradhānakuṇḍe parito juhuyuścāpare dvijāḥ

आचार्यात्पादमर्द्धं वा होमस्तेषां विधीयते ।प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः॥ 51.23 ॥

ācāryātpādamarddhaṃ vā homasteṣāṃ vidhīyate | pradhānakuṇḍa evātha juhuyāddeśikottamaḥ

स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मङ्गलवाचनम् ।जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः॥ 51.24 ॥

svādhyāyamapare kuryuḥ stotraṃ maṅgalavācanam | japaṃ ca vidhivaccānye śivabhaktiparāyaṇāḥ

नृत्यं गीतं च वाद्यं च मङ्गलान्यपराणि च ।पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः॥ 51.25 ॥

nṛtyaṃ gītaṃ ca vādyaṃ ca maṅgalānyaparāṇi ca | pūjanaṃ ca sadasyānāṃ kṛtvā samyagvidhānataḥ

पुण्याहं कारयित्वाथ पुनः सम्पूज्य शङ्करम् ।प्रार्थयेद्देशिको देवं शिष्यानुग्रहकाम्यया॥ 51.26 ॥

puṇyāhaṃ kārayitvātha punaḥ sampūjya śaṅkaram | prārthayeddeśiko devaṃ śiṣyānugrahakāmyayā

प्रसीद देवदेवेश देहमाविश्य मामकम् ।विमोचयैनं विश्वेश घृणया च घृणानिधे॥ 51.27 ॥

prasīda devadeveśa dehamāviśya māmakam | vimocayainaṃ viśveśa ghṛṇayā ca ghṛṇānidhe

अथ चैवं करोमीति लब्धानुज्ञस्तु देशिकः ।आनीयोपोषितं शिष्यं हविष्याशिनमेव वा॥ 51.28 ॥

atha caivaṃ karomīti labdhānujñastu deśikaḥ | ānīyopoṣitaṃ śiṣyaṃ haviṣyāśinameva vā

एकाशनं वा विरतं स्नातं प्रातःकृतक्रियम् ।जपन्तं प्रणवं देवं ध्यायन्तं कृतमङ्गलम्॥ 51.29 ॥

ekāśanaṃ vā virataṃ snātaṃ prātaḥkṛtakriyam | japantaṃ praṇavaṃ devaṃ dhyāyantaṃ kṛtamaṅgalam

द्वारस्य पश्चिमस्याग्रमण्डले दक्षिणस्य वा ।दर्भासने समासीनं विधायोदङ्मुखं शिशुम्॥ 51.30 ॥

dvārasya paścimasyāgramaṇḍale dakṣiṇasya vā | darbhāsane samāsīnaṃ vidhāyodaṅmukhaṃ śiśum

स्वयं प्राग्वदनस्तिष्ठन्नूर्ध्वकायं कृताञ्जलिम् ।सम्प्रोक्ष्य प्रोक्षणीतोयैर्मूर्द्धन्यस्त्रेण मुद्रया॥ 51.31 ॥

svayaṃ prāgvadanastiṣṭhannūrdhvakāyaṃ kṛtāñjalim | samprokṣya prokṣaṇītoyairmūrddhanyastreṇa mudrayā

पुष्पक्षेपेण सन्ताड्य बध्नीयाल्लोचनं गुरुः ।दुकूलार्द्धेन वस्त्रेण मन्त्रितेन नवेन च॥ 51.32 ॥

puṣpakṣepeṇa santāḍya badhnīyāllocanaṃ guruḥ | dukūlārddhena vastreṇa mantritena navena ca

ततः प्रवेशयेच्छिष्यं गुरुर्द्वारेण मण्डलम् ।सोऽपि तेनेरितः शम्भोराचरेत् त्रिःप्रदक्षिणम्॥ 51.33 ॥

tataḥ praveśayecchiṣyaṃ gururdvāreṇa maṇḍalam | so'pi teneritaḥ śambhorācaret triḥpradakṣiṇam

ततः सुवर्णसम्मिश्रं दत्त्वा पुष्पाञ्जलिं प्रभोः ।प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा प्रणमेद्दण्डवत्क्षितौ॥ 51.34 ॥

tataḥ suvarṇasammiśraṃ dattvā puṣpāñjaliṃ prabhoḥ | prāṅmukhaścodaṅmukho vā praṇameddaṇḍavatkṣitau

ततः सम्प्रोक्ष्य मूलेन शिरस्यस्त्रेण पूर्ववत् ।सन्ताड्य देशिकस्तस्य मोचयेन्नेत्रबन्धनम्॥ 51.35 ॥

tataḥ samprokṣya mūlena śirasyastreṇa pūrvavat | santāḍya deśikastasya mocayennetrabandhanam

स दृष्ट्वा मण्डलं भूयः प्रणमेत्साञ्जलिः प्रभुम् ।अथासीनं शिवाचार्यो मण्डलस्य तु दक्षिणे॥ 51.36 ॥

sa dṛṣṭvā maṇḍalaṃ bhūyaḥ praṇametsāñjaliḥ prabhum | athāsīnaṃ śivācāryo maṇḍalasya tu dakṣiṇe

उपवेश्यात्मनः सव्ये शिष्यं दर्भासने गुरुः ।आराध्य च महादेवं शिवहस्तं प्रविन्यसेत्॥ 51.37 ॥

upaveśyātmanaḥ savye śiṣyaṃ darbhāsane guruḥ | ārādhya ca mahādevaṃ śivahastaṃ pravinyaset

शिवतेजोमयं पाणिं शिवमन्त्रमुदीरयेत् ।शिवाभिमानसम्पन्नो न्यसेच्छिष्यस्य मस्तके॥ 51.38 ॥

śivatejomayaṃ pāṇiṃ śivamantramudīrayet | śivābhimānasampanno nyasecchiṣyasya mastake

सर्वाङ्गालम्बनं चैव कुर्यात्तेनैव देशिकः ।शिष्योऽपि प्रणमेद्भूमौ देशिकाकृतिमीश्वरम्॥ 51.39 ॥

sarvāṅgālambanaṃ caiva kuryāttenaiva deśikaḥ | śiṣyo'pi praṇamedbhūmau deśikākṛtimīśvaram

ततः शिवानले देवं समभ्यर्च्य यथाविधि ।हुताहुतित्रयं शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा॥ 51.40 ॥

tataḥ śivānale devaṃ samabhyarcya yathāvidhi | hutāhutitrayaṃ śiṣyamupaveśya yathā purā

दर्भाग्रैः संस्पृशंस्तं च विद्ययात्मानमाविशेत् ।नमस्कृत्य महादेवं नाडीसन्धानमाचरेत्॥ 51.41 ॥

darbhāgraiḥ saṃspṛśaṃstaṃ ca vidyayātmānamāviśet | namaskṛtya mahādevaṃ nāḍīsandhānamācaret

शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कृत्वा प्राणस्य निर्गमम् ।शिष्यदेहप्रवेशं च स्मृत्वा मन्त्रांस्तु तर्पयेत्॥ 51.42 ॥

śivaśāstroktamārgeṇa kṛtvā prāṇasya nirgamam | śiṣyadehapraveśaṃ ca smṛtvā mantrāṃstu tarpayet

सन्तर्पणाय मूलस्य तेनैवाहुतयो दश ।देयास्तिस्रस्तथाङ्गानामङ्गैरेव यथाक्रमम्॥ 51.43 ॥

santarpaṇāya mūlasya tenaivāhutayo daśa | deyāstisrastathāṅgānāmaṅgaireva yathākramam

ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा प्रायश्चित्ताय देशिकः ।पुनर्दशाहुतीः कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्॥ 51.44 ॥

tataḥ pūrṇāhutiṃ dattvā prāyaścittāya deśikaḥ | punardaśāhutīḥ kuryānmūlamantreṇa mantravit

पुनः सम्पूज्य देवेशं सम्यगाचम्य देशिकः ।हुत्वा चैव यथान्यायं स्वजात्या वैश्यमुद्धरेत्॥ 51.45 ॥

punaḥ sampūjya deveśaṃ samyagācamya deśikaḥ | hutvā caiva yathānyāyaṃ svajātyā vaiśyamuddharet

तस्यैवं जनयेत्क्षात्रमुद्धारं च ततः पुनः ।कृत्वा तथैव विप्रत्वं जनयेदस्य देशिकः॥ 51.46 ॥

tasyaivaṃ janayetkṣātramuddhāraṃ ca tataḥ punaḥ | kṛtvā tathaiva vipratvaṃ janayedasya deśikaḥ

राजन्यं चैवमुद्धृत्य कृत्वा विप्रं पुनस्तयोः ।रुद्रत्वं जनयेद्विप्रे रुद्रनामैव साधयेत्॥ 51.47 ॥

rājanyaṃ caivamuddhṛtya kṛtvā vipraṃ punastayoḥ | rudratvaṃ janayedvipre rudranāmaiva sādhayet

प्रोक्षणं ताडनं कृत्वा शिशोः स्वात्मानमात्मनि ।शिवात्मकमनुस्मृत्य स्फुरन्तं विस्फुलिङ्गवत्॥ 51.48 ॥

prokṣaṇaṃ tāḍanaṃ kṛtvā śiśoḥ svātmānamātmani | śivātmakamanusmṛtya sphurantaṃ visphuliṅgavat

नाड्या यथोक्तया वायुं रेचयेन्मन्त्रतो गुरुः ।निर्गम्य प्रविशेन्नाड्यां शिष्यस्य हृदयं तथा॥ 51.49 ॥

nāḍyā yathoktayā vāyuṃ recayenmantrato guruḥ | nirgamya praviśennāḍyāṃ śiṣyasya hṛdayaṃ tathā

प्रविश्य तस्य चैतन्यं नीलबिन्दुनिभं स्मरन् ।स्वतेजसापास्तमलं ज्वलन्तमनुचिन्तयेत्॥ 51.50 ॥

praviśya tasya caitanyaṃ nīlabindunibhaṃ smaran | svatejasāpāstamalaṃ jvalantamanucintayet

तमादाय तया नाड्या मन्त्री संहारमुद्रया ।न पूरकेण निवेश्यैनमेकीभावार्थमात्मनः॥ 51.51 ॥

tamādāya tayā nāḍyā mantrī saṃhāramudrayā | na pūrakeṇa niveśyainamekībhāvārthamātmanaḥ

कुम्भकेन तथा नाड्या रेचकेन यथा पुरा ।तस्मादादाय शिष्यस्य हृदये तं निवेशयेत्॥ 51.52 ॥

kumbhakena tathā nāḍyā recakena yathā purā | tasmādādāya śiṣyasya hṛdaye taṃ niveśayet

तमालभ्य शिवाल्लब्धं तस्मै दत्त्वोपवीतकम् ।हुत्वाऽऽहुतित्रयं पश्चाद्दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः॥ 51.53 ॥

tamālabhya śivāllabdhaṃ tasmai dattvopavītakam | hutvā''hutitrayaṃ paścāddadyātpūrṇāhutiṃ tataḥ

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्य वरासने ।कुशपुष्पपरिस्तीर्णे बद्धाञ्जलिरुदङ्मुखम्॥ 51.54 ॥

devasya dakṣiṇe śiṣyamupaveśya varāsane | kuśapuṣpaparistīrṇe baddhāñjalirudaṅmukham

स्वस्तिकासनमारूढं विधाय प्राङ्मुखः स्वयम् ।वरासनस्थितो मन्त्रैर्महामङ्गलनिःस्वनैः॥ 51.55 ॥

svastikāsanamārūḍhaṃ vidhāya prāṅmukhaḥ svayam | varāsanasthito mantrairmahāmaṅgalaniḥsvanaiḥ

समादाय घटं पूर्णं पूर्णमेव प्रसाधितम् ।ध्यायमानः शिवं शिष्यमभिषिञ्चेत देशिकः॥ 51.56 ॥

samādāya ghaṭaṃ pūrṇaṃ pūrṇameva prasādhitam | dhyāyamānaḥ śivaṃ śiṣyamabhiṣiñceta deśikaḥ

अथापनुद्य स्नानाम्बु परिधाय सिताम्बरम् ।आचान्तोऽलङ्कृतः शिष्यः प्राञ्जलिर्मण्डपं व्रजेत्॥ 51.57 ॥

athāpanudya snānāmbu paridhāya sitāmbaram | ācānto'laṅkṛtaḥ śiṣyaḥ prāñjalirmaṇḍapaṃ vrajet

उपवेश्य यथापूर्वं तं गुरुर्दर्भविष्टरे ।सम्पूज्य मण्डले देवं करन्यासं समाचरेत्॥ 51.58 ॥

upaveśya yathāpūrvaṃ taṃ gururdarbhaviṣṭare | sampūjya maṇḍale devaṃ karanyāsaṃ samācaret

ततस्तु भस्मना देवं ध्यायेन्मनसि देशिकः ।समालभेत पाणिभ्यां शिशुं शिवमुदीरयेत्॥ 51.59 ॥

tatastu bhasmanā devaṃ dhyāyenmanasi deśikaḥ | samālabheta pāṇibhyāṃ śiśuṃ śivamudīrayet

अथ तस्य शिवाचार्यो दहनप्लावनादिकम् ।सकलीकरणं कृत्वा मातृकान्यासवर्त्मना॥ 51.60 ॥

atha tasya śivācāryo dahanaplāvanādikam | sakalīkaraṇaṃ kṛtvā mātṛkānyāsavartmanā

ततः शिवासनं ध्यात्वा शिष्यमूर्द्धनि देशिकः ।तत्रावाह्य यथान्यायमर्चयेन्मनसा शिवम्॥ 51.61 ॥

tataḥ śivāsanaṃ dhyātvā śiṣyamūrddhani deśikaḥ | tatrāvāhya yathānyāyamarcayenmanasā śivam

प्रार्थयेत्प्राञ्जलिर्देवं नित्यमत्र स्थितो भव ।इति विज्ञाप्य तं शम्भोस्तेजसा भासुरं स्मरेत्॥ 51.62 ॥

prārthayetprāñjalirdevaṃ nityamatra sthito bhava | iti vijñāpya taṃ śambhostejasā bhāsuraṃ smaret

सम्पूज्याथ शिवं शैवीमाज्ञां प्राप्य शिवात्मिकाम् ।कर्णे शिष्यस्य शनकैः शिवमन्त्रमुदीरयेत्॥ 51.63 ॥

sampūjyātha śivaṃ śaivīmājñāṃ prāpya śivātmikām | karṇe śiṣyasya śanakaiḥ śivamantramudīrayet

स तु बद्धाञ्जलिः श्रुत्वा मन्त्रं तद्गतमानसः ।शनैस्तं व्याहरेच्छिष्यः शिवाचार्यस्य शासनात्॥ 51.64 ॥

sa tu baddhāñjaliḥ śrutvā mantraṃ tadgatamānasaḥ | śanaistaṃ vyāharecchiṣyaḥ śivācāryasya śāsanāt

ततः शाक्तं च सन्दिश्य मन्त्रं मन्त्रविचक्षणः ।उच्चारयित्वा च सुखं तस्मै मङ्गलमादिशेत्॥ 51.65 ॥

tataḥ śāktaṃ ca sandiśya mantraṃ mantravicakṣaṇaḥ | uccārayitvā ca sukhaṃ tasmai maṅgalamādiśet

ततः समासान्मन्त्रार्थं वाच्यवाचकयोगतः ।समादिश्येश्वरं रूपं योगमासनमादिशेत्॥ 51.66 ॥

tataḥ samāsānmantrārthaṃ vācyavācakayogataḥ | samādiśyeśvaraṃ rūpaṃ yogamāsanamādiśet

अथ गुर्वाज्ञया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ ।भक्त्यैवमभिसन्धाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत्॥ 51.67 ॥

atha gurvājñayā śiṣyaḥ śivāgnigurusannidhau | bhaktyaivamabhisandhāya dīkṣāvākyamudīrayet

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि वा ।न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीय भगवन्तं त्रिलोचनम्॥ 51.68 ॥

varaṃ prāṇaparityāgaśchedanaṃ śiraso'pi vā | na tvanabhyarcya bhuñjīya bhagavantaṃ trilocanam

स एव दद्यान्नियतो यावन्मोहविपर्ययः ।तावदाराधयेद्देवं तन्निष्ठस्तत्परायणः॥ 51.69 ॥

sa eva dadyānniyato yāvanmohaviparyayaḥ | tāvadārādhayeddevaṃ tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ

ततः स समयो नाम भविष्यति शिवाश्रमे ।लब्धाधिकारो गुर्वाज्ञापालकस्तद्वशो भवेत्॥ 51.70 ॥

tataḥ sa samayo nāma bhaviṣyati śivāśrame | labdhādhikāro gurvājñāpālakastadvaśo bhavet

अतः परं न्यस्तकरो भस्मादाय स्वहस्ततः ।दद्याच्छिष्याय मूलेन रुद्राक्षं चाभिमन्त्रितम्॥ 51.71 ॥

ataḥ paraṃ nyastakaro bhasmādāya svahastataḥ | dadyācchiṣyāya mūlena rudrākṣaṃ cābhimantritam

प्रतिमा वापि देवस्य गूढदेहमथापि वा ।पूजाहोमजपध्यानसाधनानि च सम्भवे॥ 51.72 ॥

pratimā vāpi devasya gūḍhadehamathāpi vā | pūjāhomajapadhyānasādhanāni ca sambhave

सोऽपि शिष्यः शिवाचार्याल्लब्धानि बहुमानतः ।आददीताज्ञया तस्य देशिकस्य न चान्यथा॥ 51.73 ॥

so'pi śiṣyaḥ śivācāryāllabdhāni bahumānataḥ | ādadītājñayā tasya deśikasya na cānyathā

आचार्यादाप्तमखिलं शिरस्याधाय भक्तितः ।रक्षयेत्पूजयेच्छम्भुं मठे वा गृह एव वा॥ 51.74 ॥

ācāryādāptamakhilaṃ śirasyādhāya bhaktitaḥ | rakṣayetpūjayecchambhuṃ maṭhe vā gṛha eva vā

अतः परं शिवाचारमादिशेदस्य देशिकः ।भक्तिश्रद्धानुसारेण प्रज्ञायाश्चानुसारतः॥ 51.75 ॥

ataḥ paraṃ śivācāramādiśedasya deśikaḥ | bhaktiśraddhānusāreṇa prajñāyāścānusārataḥ

यदुक्तं यत्समाज्ञातं यच्चैवान्यत्प्रकीर्तितम् ।शिवाचार्येण समये तत्सर्वं शिरसा वहेत्॥ 51.76 ॥

yaduktaṃ yatsamājñātaṃ yaccaivānyatprakīrtitam | śivācāryeṇa samaye tatsarvaṃ śirasā vahet

शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा ।देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः॥ 51.77 ॥

śivāgamasya grahaṇaṃ vācanaṃ śravaṇaṃ tathā | deśikadeśataḥ kuryānna svecchāto na cānyataḥ

इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः ।साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्॥ 51.78 ॥

iti saṅkṣepataḥ proktaḥ saṃskāraḥ samayāhvayaḥ | sākṣācchivapuraprāptau nṛṇāṃ paramasādhanam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 52.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 52.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१७. सप्तदशोऽध्यायः ।शिवदीक्षाविधानवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् ।षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबन्धविमुक्तये॥ 52.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.17. saptadaśo'dhyāyaḥ | śivadīkṣāvidhānavarṇanam | upamanyuruvāca | ataḥ paraṃ samāvekṣya guruḥ śiṣyasya yogyatām | ṣaḍadhvaśuddhiṃ kurvīta sarvabandhavimuktaye

कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् ।मन्त्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते॥ 52.2 ॥

kalāṃ tattvaṃ ca bhuvanaṃ varṇaṃ padamataḥ param | mantraśceti samāsena ṣaḍadhvā paripaṭhyate

निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः ।व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः॥ 52.3 ॥

nivṛttyādyāḥ kalāḥ pañca kalādhvā kathyate budhaiḥ | vyāptāḥ kalābhiritare tvadhvānaḥ pañca pañcabhiḥ

शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः ।षड्विंशत्सङ्ख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः॥ 52.4 ॥

śivatattvādibhūmyantaṃ tattvādhvā samudāhṛtaḥ | ṣaḍviṃśatsaṅkhyayopetaḥ śuddhāśuddhobhayātmakaḥ

आधाराद्युन्मनान्तश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः ।विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसङ्ख्यासमन्वितः॥ 52.5 ॥

ādhārādyunmanāntaśca bhuvanādhvā prakīrtitaḥ | vinā bhedopabhedābhyāṃ ṣaṣṭisaṅkhyāsamanvitaḥ

पञ्चाशद् रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः ।अनेकभेदसम्पन्नः पदाध्वा समुदाहृतः॥ 52.6 ॥

pañcāśad rudrarūpāstu varṇā varṇādhvasaṃjñitāḥ | anekabhedasampannaḥ padādhvā samudāhṛtaḥ

सर्वोपमन्त्रैर्मन्त्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया ।यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः॥ 52.7 ॥

sarvopamantrairmantrādhvā vyāptaḥ paramavidyayā | yathā śivo na tattveṣu gaṇyate tattvanāyakaḥ

मन्त्राध्वनि न गण्येत तथासौ मन्त्रनायकः ।कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्॥ 52.8 ॥

mantrādhvani na gaṇyeta tathāsau mantranāyakaḥ | kalādhvano vyāpakatvaṃ vyāpyatvaṃ cetarādhvanām

न वेत्ति तत्त्वतो यः स नैवार्हत्यध्वशोधनम् ।षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्॥ 52.9 ॥

na vetti tattvato yaḥ sa naivārhatyadhvaśodhanam | ṣaḍvidhasyādhvano rūpaṃ na yena viditaṃ bhavet

व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते ।तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा॥ 52.10 ॥

vyāpyavyāpakatā tena jñātumeva na śakyate | tasmādadhvasvarūpaṃ ca vyāpyavyāpakatāṃ tathā

यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् ।कुण्डमण्डलपर्यन्तं तत्र कृत्वा यथा पुरा॥ 52.11 ॥

yathāvadavagamyaiva kuryādadhvaviśodhanam | kuṇḍamaṇḍalaparyantaṃ tatra kṛtvā yathā purā

द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमण्डलम् ।ततः स्नातः शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः॥ 52.12 ॥

dvihastamānaṃ kurvīta prācyāṃ kalaśamaṇḍalam | tataḥ snātaḥ śivācāryaḥ saśiṣyaḥ kṛtanaityakaḥ

प्रविश्य मण्डलं शम्भोः पूजां पूर्ववदाचरेत् ।तत्राढकावरैः सिद्धं तन्दुलैः पायसं प्रभोः॥ 52.13 ॥

praviśya maṇḍalaṃ śambhoḥ pūjāṃ pūrvavadācaret | tatrāḍhakāvaraiḥ siddhaṃ tandulaiḥ pāyasaṃ prabhoḥ

अर्द्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् ।पुरतः कल्पिते वाथ मण्डले वर्णिमण्डिते॥ 52.14 ॥

arddhaṃ nivedya homārthaṃ śeṣaṃ samupakalpayet | purataḥ kalpite vātha maṇḍale varṇimaṇḍite

स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः ।तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः॥ 52.15 ॥

sthāpayetpañcakalaśāndikṣu madhye ca deśikaḥ | teṣu brahmāṇi mūlārṇairbindunādasamanvitaiḥ

नम आद्यैर्यकरान्तैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।ईशानं मध्यमे कुम्भे पुरुषं पुरतः स्थिते॥ 52.16 ॥

nama ādyairyakarāntaiḥ kalpayetkalpavittamaḥ | īśānaṃ madhyame kumbhe puruṣaṃ purataḥ sthite

अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे ।रक्षां विधाय मुद्रां च बद्धा कुम्भाभिमन्त्रणम्॥ 52.17 ॥

aghoraṃ dakṣiṇe vāme vāmaṃ sadyaṃ ca paścime | rakṣāṃ vidhāya mudrāṃ ca baddhā kumbhābhimantraṇam

कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत यथा पुरा ।यदर्द्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्॥ 52.18 ॥

kṛtvā śivānalairhomaṃ prārabheta yathā purā | yadarddhaṃ pāyasaṃ pūrvaṃ homārthaṃ parikalpitam

हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् ।तर्पणान्तं च मन्त्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा॥ 52.19 ॥

hutvā śiṣyasya taccheṣaṃ bhoktuṃ samupakalpayet | tarpaṇāntaṃ ca mantrāṇāṃ kṛtvā karma yathā purā

हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् ।ऊँ कारादनु हुङ्कारं ततो मूलं फडन्तकम्॥ 52.20 ॥

hutvā pūrṇāhutiṃ teṣāṃ tataḥ kuryātpradīpanam | ūm̐ kārādanu huṅkāraṃ tato mūlaṃ phaḍantakam

स्वाहान्तं दीपने प्राहुरङ्गानि च यथाक्रमम् ।तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि॥ 52.21 ॥

svāhāntaṃ dīpane prāhuraṅgāni ca yathākramam | teṣāmāhutayastisro deyā dīpanakarmaṇi

मन्त्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः ।त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्॥ 52.22 ॥

mantrairekaikaśastaistu vicintyā dīptamūrtayaḥ | triguṇaṃ triguṇīkṛtya dvijakanyākṛtaṃ sitam

सूत्रं सूत्रेण सम्मन्त्र्य शिखाग्रे बन्धयेच्छिशोः ।चरणाङ्गुष्ठपर्यन्तमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः॥ 52.23 ॥

sūtraṃ sūtreṇa sammantrya śikhāgre bandhayecchiśoḥ | caraṇāṅguṣṭhaparyantamūrdhvakāyasya tiṣṭhataḥ

लम्बयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् ।शान्तया मुद्रयादाय मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्॥ 52.24 ॥

lambayitvā tu tatsūtraṃ suṣumṇāṃ tatra yojayet | śāntayā mudrayādāya mūlamantreṇa mantravit

हुत्वाहुतित्रयं तस्याः सान्निध्यमुपकल्पयेत् ।हृदि सन्ताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्॥ 52.25 ॥

hutvāhutitrayaṃ tasyāḥ sānnidhyamupakalpayet | hṛdi santāḍya śiṣyasya puṣpakṣepeṇa pūrvavat

चैतन्यं समुपादाय द्वादशान्ते निवेद्य च ।सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा॥ 52.26 ॥

caitanyaṃ samupādāya dvādaśānte nivedya ca | sūtraṃ sūtreṇa saṃyojya saṃrakṣyāstreṇa varmaṇā

अवगुण्ठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिन्तयेत् ।मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्॥ 52.27 ॥

avaguṇṭhyātha tatsūtraṃ śiṣyadehaṃ vicintayet | mūlatrayamayaṃ pāśaṃ bhogabhogyatvalakṣaṇam

विषयेन्द्रियदेहादिजनकं तस्य भावयेत् ।व्योमादिभूतरूपिण्यः शान्त्यतीतादयः कलाः॥ 52.28 ॥

viṣayendriyadehādijanakaṃ tasya bhāvayet | vyomādibhūtarūpiṇyaḥ śāntyatītādayaḥ kalāḥ

सूत्रे स्वनामभिर्योज्यः पूज्यश्चैव नमोयुतैः ।अथवा बीजभूतैस्तत्कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात्॥ 52.29 ॥

sūtre svanāmabhiryojyaḥ pūjyaścaiva namoyutaiḥ | athavā bījabhūtaistatkṛtvā pūrvoditaṃ kramāt

ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं समवलोकयेत् ।कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा सन्दीपयेत्कलाः॥ 52.30 ॥

tato malādestattvādau vyāptiṃ samavalokayet | kalāvyāptiṃ malādau ca hutvā sandīpayetkalāḥ

शिष्यं शिरसि सन्ताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् ।शान्त्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मन्त्रमुच्चरन्॥ 52.31 ॥

śiṣyaṃ śirasi santāḍya sūtraṃ dehe yathākramam | śāntyatītapade sūtraṃ lāñchayenmantramuccaran

एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतमनुक्रमात् ।हुत्वाहुतित्रयं पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत्॥ 52.32 ॥

evaṃ kṛtvā nivṛttyantaṃ śāntyatītamanukramāt | hutvāhutitrayaṃ paścānmaṇḍale ca śivaṃ yajet

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् ।सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः॥ 52.33 ॥

devasya dakṣiṇe śiṣyamupaveśyottarāmukham | sadarbhe maṇḍale dadyāddhomaśiṣṭaṃ caruṃ guruḥ

शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् ।भुक्त्वा पश्चाद् द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत्॥ 52.34 ॥

śiṣyastadguruṇā dattaṃ satkṛtya śivapūrvakam | bhuktvā paścād dvirācamya śivamantramudīrayet

अपरे मण्डले दद्यात् पञ्चगव्यं तथा गुरुः ।सोऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्॥ 52.35 ॥

apare maṇḍale dadyāt pañcagavyaṃ tathā guruḥ | so'pi tacchaktitaḥ pītvā dvirācamya śivaṃ smaret

तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा ।प्रदद्याद्दन्तपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्॥ 52.36 ॥

tṛtīye maṇḍale śiṣyamupaveśya yathā purā | pradadyāddantapavanaṃ yathāśāstroktalakṣaṇam

अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।वाचं नियम्य चासीनः शिष्यो दन्तान्विशोधयेत्॥ 52.37 ॥

agreṇa tasya mṛdunā prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | vācaṃ niyamya cāsīnaḥ śiṣyo dantānviśodhayet

प्रक्षाल्य दन्तपवनं त्यक्त्वाचम्य शिवं स्मरेत् ।प्रविशेद्देशिकादिष्टः प्राञ्जलिः शिवमण्डलम्॥ 52.38 ॥

prakṣālya dantapavanaṃ tyaktvācamya śivaṃ smaret | praviśeddeśikādiṣṭaḥ prāñjaliḥ śivamaṇḍalam

त्यक्तं तद्दन्तपवनं दृश्यते गुरुणा यदि ।प्रागुदक्पश्चिमे वाग्रे शिवमन्यच्छिवेतरम्॥ 52.39 ॥

tyaktaṃ taddantapavanaṃ dṛśyate guruṇā yadi | prāgudakpaścime vāgre śivamanyacchivetaram

अशस्ताशामुखे तस्मिन् गुरुस्तद्दोषशान्तये ।शतमर्द्धं तदर्द्धं वा जुहुयान्मूलमन्त्रतः॥ 52.40 ॥

aśastāśāmukhe tasmin gurustaddoṣaśāntaye | śatamarddhaṃ tadarddhaṃ vā juhuyānmūlamantrataḥ

ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् ।देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत्॥ 52.41 ॥

tataḥ śiṣyaṃ samālabhya japitvā karṇayoḥ śivam | devasya dakṣiṇe bhāge taṃ śiṣyamadhivāsayet

अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः ।मन्त्रितेऽन्तः शिवं ध्यायन् शयीत प्राक् शिरा निशि॥ 52.42 ॥

ahatāstaraṇāstīrṇe sa darbhaśayane śuciḥ | mantrite'ntaḥ śivaṃ dhyāyan śayīta prāk śirā niśi

शिखायां बद्धसूत्रस्य शिखया तच्छिखां गुरुः ।आबध्याहतवस्त्रेण तमाच्छाद्य च वर्मणा॥ 52.43 ॥

śikhāyāṃ baddhasūtrasya śikhayā tacchikhāṃ guruḥ | ābadhyāhatavastreṇa tamācchādya ca varmaṇā

रेखात्रयं च परितो भस्मना तिलसर्षपैः ।कृत्वास्त्रजप्तैस्तद् बाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत्॥ 52.44 ॥

rekhātrayaṃ ca parito bhasmanā tilasarṣapaiḥ | kṛtvāstrajaptaistad bāhye digīśānāṃ baliṃ haret

शिष्योऽपि परतोऽनश्नन्कृत्वैवमधिवासनम् ।प्रबुध्योत्थाय गुरवे स्वप्नं दृष्टं निवेदयेत्॥ 52.45 ॥

śiṣyo'pi parato'naśnankṛtvaivamadhivāsanam | prabudhyotthāya gurave svapnaṃ dṛṣṭaṃ nivedayet