Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 47.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 47.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१२. द्वादशोऽध्यायः ।पञ्चाक्षरमाहात्म्यवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे ।पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥ 47.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.12. dvādaśo'dhyāyaḥ | pañcākṣaramāhātmyavarṇanam | śrīkṛṣṇa uvāca | maharṣivara sarvajña sarvajñānamahodadhe | pañcākṣarasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

उपमन्युरुवाच ।पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि ।अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्सङ्क्षेपतः शृणु॥ 47.2 ॥

upamanyuruvāca | pañcākṣarasya māhātmyaṃ varṣakoṭiśatairapi | aśakyaṃ vistarādvaktuṃ tasmātsaṅkṣepataḥ śṛṇu

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरः ।सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थप्रसाधकः॥ 47.3 ॥

vede śivāgame cāyamubhayatra ṣaḍakṣaraḥ | sarveṣāṃ śivabhaktānāmaśeṣārthaprasādhakaḥ

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् ।आज्ञासिद्धमसन्दिग्धं वाक्यमेतत् शिवात्मकम्॥ 47.4 ॥

tadalpākṣaramarthāḍhyaṃ vedasāraṃ vimuktidam | ājñāsiddhamasandigdhaṃ vākyametat śivātmakam

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरञ्जकम् ।सुनिश्चितार्थं गम्भीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्॥ 47.5 ॥

nānāsiddhiyutaṃ divyaṃ lokacittānurañjakam | suniścitārthaṃ gambhīraṃ vākyaṃ tatpārameśvaram

मन्त्रं सुखमुखोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये ।प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञः सर्वदेहिनाम्॥ 47.6 ॥

mantraṃ sukhamukhoccāryamaśeṣārthaprasiddhaye | prāhonnamaḥ śivāyeti sarvajñaḥ sarvadehinām

तद्बीजं सर्वविद्यानां मन्त्रमाद्यं षडक्षरम् ।अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्॥ 47.7 ॥

tadbījaṃ sarvavidyānāṃ mantramādyaṃ ṣaḍakṣaram | atisūkṣmaṃ mahārthaṃ ca jñeyaṃ tadvaṭabījavat

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ।ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः॥ 47.8 ॥

devo guṇatrayātītaḥ sarvajñaḥ sarvakṛtprabhuḥ | omityekākṣare mantre sthitaḥ sarvagataḥ śivaḥ

इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु ।मन्त्रे नमः शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् ।मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः॥ 47.9 ॥

iśānādyāni sūkṣmāṇi brahmāṇyekākṣarāṇi tu | mantre namaḥ śivāyeti saṃsthitāni yathākramam | mantre ṣaḍakṣare sūkṣme pañcabrahmatanuḥ śivaḥ

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः ।वाच्यः शिवोऽप्रमेयत्वात् मन्त्रस्तद्वाचकः स्मृतः॥ 47.10 ॥

vācyavācakabhāvena sthitaḥ sākṣātsvabhāvataḥ | vācyaḥ śivo'prameyatvāt mantrastadvācakaḥ smṛtaḥ

वाच्यवाचकभावोऽयमनादिः संस्थितस्तयोः ।यथानादिप्रवृत्तोऽयं घोरसंसारसागरः॥ 47.11 ॥

vācyavācakabhāvo'yamanādiḥ saṃsthitastayoḥ | yathānādipravṛtto'yaṃ ghorasaṃsārasāgaraḥ

शिवोऽपि हि तथानादिः संसारान्मोचकः स्थितः ।व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः॥ 47.12 ॥

śivo'pi hi tathānādiḥ saṃsārānmocakaḥ sthitaḥ | vyādhīnāṃ bheṣajaṃ yadvatpratipakṣaḥ svabhāvataḥ

तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवः स्मृतः ।असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्॥ 47.13 ॥

tadvatsaṃsāradoṣāṇāṃ pratipakṣaḥ śivaḥ smṛtaḥ | asatyasmin jagannāthe tamobhūtamidaṃ bhavet

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च ।प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्॥ 47.14 ॥

acetanatvātprakṛterajñatvātpuraṣasya ca | pradhānaparamāṇvādi yāvatkiñcidacetanam

न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना ।धर्माधर्मोपदेशश्च बन्धमोक्षौ विचारणात्॥ 47.15 ॥

na tatkartṛ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā | dharmādharmopadeśaśca bandhamokṣau vicāraṇāt

न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति ।वैद्यं विना निरानन्दाः क्लिश्यन्ते रोगिणो यथा॥ 47.16 ॥

na sarvajñaṃ vinā puṃsāmādisargaḥ prasiddhyati | vaidyaṃ vinā nirānandāḥ kliśyante rogiṇo yathā

तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णः सदाशिवः ।अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्॥ 47.17 ॥

tasmādanādiḥ sarvajñaḥ paripūrṇaḥ sadāśivaḥ | asti nāthaḥ paritrātā puṃsāṃ saṃsārasāgarāt

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तः स्वभावविमलः प्रभुः ।सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयः शिवागमे॥ 47.18 ॥

ādimadhyāntanirmuktaḥ svabhāvavimalaḥ prabhuḥ | sarvajñaḥ paripūrṇaśca śivo jñeyaḥ śivāgame

तस्याभिधानमन्त्रोऽयमभिधेयश्च स स्मृतः ।अभिधानाभिधेयत्वात् मन्त्रः सिद्धः परः शिवः॥ 47.19 ॥

tasyābhidhānamantro'yamabhidheyaśca sa smṛtaḥ | abhidhānābhidheyatvāt mantraḥ siddhaḥ paraḥ śivaḥ

एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम् ।यदोन्नमः शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम्॥ 47.20 ॥

etāvattu śivajñānametāvatparamaṃ padam | yadonnamaḥ śivāyeti śivavākyaṃ ṣaḍakṣaram

विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् ।यः सर्वज्ञः सुसम्पूर्णः स्वभावविमलः शिवः॥ 47.21 ॥

vidhivākyamidaṃ śaivaṃ nārthavādaṃ śivātmakam | yaḥ sarvajñaḥ susampūrṇaḥ svabhāvavimalaḥ śivaḥ

लोकानुग्रहकर्त्ता च स मृषार्थं कथं वदेत् ।यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः॥ 47.22 ॥

lokānugrahakarttā ca sa mṛṣārthaṃ kathaṃ vadet | yadyathāvasthitaṃ vastu guṇadoṣaiḥ svabhāvataḥ

यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत् ।रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्॥ 47.23 ॥

yāvatphalaṃ ca tatpūrṇaṃ sarvajñastu yathā vadet | rāgājñānādibhirdoṣairgrastatvādanṛtaṃ vadet

ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा ।अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् ।प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः॥ 47.24 ॥

te ceśvare na vidyete brūyātsa kathamanyathā | ajñātāśeṣadoṣeṇa sarvajñeya śivena yat | praṇītamamalaṃ vākyaṃ tatpramāṇaṃ na saṃśayaḥ

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता ।यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः॥ 47.25 ॥

tasmādīśvaravākyāni śraddheyāni vipaścitā | yathārthapuṇyapāpeṣu tadaśraddho vrajatyadhaḥ

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् ।वाक्यं मुनिवरैः शान्तैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्॥ 47.26 ॥

svargāpavargasiddhyarthaṃ bhāṣitaṃ yatsuśobhanam | vākyaṃ munivaraiḥ śāntaistadvijñeyaṃ subhāṣitam

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् ।वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते॥ 47.27 ॥

rāgadveṣānṛtakrodhakāmatṛṣṇānusāri yat | vākyaṃ nirayahetutvāttaddurbhāṣitamucyate

संस्कृतेनाऽपि किं तेन मृदुना ललितेन वा ।अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना॥ 47.28 ॥

saṃskṛtenā'pi kiṃ tena mṛdunā lalitena vā | avidyārāgavākyena saṃsārakleśahetunā

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च सङ्क्षयः ।विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्॥ 47.29 ॥

yacchrutvā jāyate śreyo rāgādīnāṃ ca saṅkṣayaḥ | virūpamapi tadvākyaṃ vijñeyamiti śobhanam

बहुत्वेऽपि हि मन्त्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः ।प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्॥ 47.30 ॥

bahutve'pi hi mantrāṇāṃ sarvajñena śivena yaḥ | praṇīto vimalo mantro na tena sadṛśaḥ kvacit

साङ्गानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे ।न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रोऽप्यस्त्यपरः क्वचित्॥ 47.31 ॥

sāṅgāni vedaśāstrāṇi saṃsthitāni ṣaḍakṣare | na tena sadṛśastasmānmantro'pyastyaparaḥ kvacit

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा ।मन्त्रः षडक्षरो भिन्नः सूत्रं वृत्त्यात्मना यथा॥ 47.32 ॥

saptakoṭimahāmantrairupamantrairanekadhā | mantraḥ ṣaḍakṣaro bhinnaḥ sūtraṃ vṛttyātmanā yathā

शिवज्ञानानि यावन्ति विद्यास्थानानि यानि च ।षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः॥ 47.33 ॥

śivajñānāni yāvanti vidyāsthānāni yāni ca | ṣaḍakṣarasya sūtrasya tāni bhāṣyaṃ samāsataḥ

किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः ।यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रोऽयं हृदि संस्थितः॥ 47.34 ॥

kiṃ tasya bahubhirmantraiḥ śāstrairvā bahuvistaraiḥ | yasyonnamaḥ śivāyeti mantro'yaṃ hṛdi saṃsthitaḥ

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् ।येनोन्नमः शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः॥ 47.35 ॥

tenādhītaṃ śrutaṃ tena kṛtaṃ sarvamanuṣṭhitam | yenonnamaḥ śivāyeti mantrābhyāsaḥ sthirīkṛtaḥ

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् ।जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्॥ 47.36 ॥

namaskārādisaṃyuktaṃ śivāyetyakṣaratrayam | jihvāgre vartate yasya saphalaṃ tasya jīvitam

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पण्डितोऽपि वा ।पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपञ्जरात्॥ 47.37 ॥

antyajo vādhamo vāpi mūrkho vā paṇḍito'pi vā | pañcākṣarajape niṣṭho mucyate pāpapañjarāt

इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना ।हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः॥ 47.38 ॥

ityuktaṃ parameśena devyā pṛṣṭena śūlinā | hitāya sarvamartyānāṃ dvijānāṃ tu viśeṣataḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 48.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 48.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१३. त्रयोदशोऽध्यायः ।पञ्चाक्षरमाहात्म्यवर्णनम् ।देव्युवाच ।कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे ।अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे॥ 48.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.13. trayodaśo'dhyāyaḥ | pañcākṣaramāhātmyavarṇanam | devyuvāca | kalau kaluṣite kāle durjaye duratikrame | apuṇyatamasācchanne loke dharmaparāṅmukhe

क्षीणे वर्णाश्रमाचारे सङ्कटे समुपस्थिते ।सर्वाधिकारे सन्दिग्धे निश्चिते वापि पर्यये॥ 48.2 ॥

kṣīṇe varṇāśramācāre saṅkaṭe samupasthite | sarvādhikāre sandigdhe niścite vāpi paryaye

तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते ।केनोपायेन मुच्यन्ते भक्तास्तव महेश्वर॥ 48.3 ॥

tadopadeśe vihate guruśiṣyakrame gate | kenopāyena mucyante bhaktāstava maheśvara

ईश्वर उवाच ।आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम ।भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यन्ते कलिजा नराः॥ 48.4 ॥

īśvara uvāca | āśritya paramāṃ vidyāṃ hṛdyāṃ pañcākṣarīṃ mama | bhaktyā ca bhāvitātmāno mucyante kalijā narāḥ

मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः ।दूषितानां कृतघ्नानां निन्दकानां छलात्मनाम्॥ 48.5 ॥

manovākkāyajairdoṣairvaktuṃ smartumagocaraiḥ | dūṣitānāṃ kṛtaghnānāṃ nindakānāṃ chalātmanām

लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् ।मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी॥ 48.6 ॥

lubdhānāṃ vakramanasāmapi matpravaṇātmanām | mama pañcākṣarī vidyā saṃsārabhayatāriṇī

मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले ।पतितोऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययाऽनया॥ 48.7 ॥

mayaivamasakṛddevi pratijñātaṃ dharātale | patito'pi vimucyeta madbhakto vidyayā'nayā

देव्युवाच ।कर्मायोग्यो भवेन्मर्त्यः पतितो यदि सर्वथा ।कर्मायोगेन यत्कर्म कृतं च नरकाय हि ।ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्ययाऽनया॥ 48.8 ॥

devyuvāca | karmāyogyo bhavenmartyaḥ patito yadi sarvathā | karmāyogena yatkarma kṛtaṃ ca narakāya hi | tataḥ kathaṃ vimucyeta patito vidyayā'nayā

ईश्वर उवाच ।तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि ।रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा॥ 48.9 ॥

īśvara uvāca | tathyametattvayā proktaṃ tathā hi śṛṇu sundari | rahasyamiti matvaitadgopitaṃ yanmayā purā

समन्त्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः ।नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना॥ 48.10 ॥

samantrakaṃ māṃ patitaḥ pūjayedyadi mohitaḥ | nārakī syānna sandeho mama pañcākṣaraṃ vinā

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ।तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः॥ 48.11 ॥

abbhakṣā vāyubhakṣāśca ye cānye vratakarśitāḥ | teṣāmetairvratairnāsti mama lokasamāgamaḥ

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत् ।सोऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात्॥ 48.12 ॥

bhaktyā pañcākṣareṇaiva yo hi māṃ sakṛdarcayet | so'pi gacchenmama sthānaṃ mantrasyāsyaiva gauravāt

तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा ।पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः॥ 48.13 ॥

tasmāttapāṃsi yajñāśca vratāni niyamāstathā | pañcākṣarārcanasyaite koṭyaṃśenāpi no samaḥ

बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः ।पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा॥ 48.14 ॥

baddho vāpyatha mukto vā pāśātpañcākṣareṇa yaḥ | pūjayenmāṃ sa mucyeta nātra kāryā vicāraṇā

अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः ।पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः॥ 48.15 ॥

arudro vā sarudro vā sakṛtpañcākṣareṇa yaḥ | pūjayetpatito vāpi mūḍho vā mucyate naraḥ

षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा ।स ब्रह्माङ्गेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते॥ 48.16 ॥

ṣaḍakṣareṇa vā devi tathā pañcākṣareṇa vā | sa brahmāṅgena māṃ bhaktyā pūjayedyadi mucyate

पतितोऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धोऽलब्ध एव वा॥ 48.17 ॥

patito'patito vāpi mantreṇānena pūjayet | mama bhakto jitakrodho salabdho'labdha eva vā

अलब्धाल्लब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः ।तस्मात् लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत्॥ 48.18 ॥

alabdhāllabdha eveha koṭikoṭiguṇādhikaḥ | tasmāt labdhvaiva māṃ devi mantreṇānena pūjayet

लब्ध्वा सम्पूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः ।ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात्॥ 48.19 ॥

labdhvā sampūjayedyastu maitryādiguṇasaṃyutaḥ | brahmacaryarato bhaktyā matsādṛśyamavāpnuyāt

किमत्र बहुनोक्तेन भक्ताः सर्वेऽधिकारिणः ।मम पञ्चाक्षरे मन्त्रे तस्मात् श्रेष्ठतरो हि सः॥ 48.20 ॥

kimatra bahunoktena bhaktāḥ sarve'dhikāriṇaḥ | mama pañcākṣare mantre tasmāt śreṣṭhataro hi saḥ

पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः ।तिष्ठन्ति शाश्वता धर्मा देवाः सर्वमिदं जगत्॥ 48.21 ॥

pañcākṣaraprabhāveṇa lokavedamaharṣayaḥ | tiṣṭhanti śāśvatā dharmā devāḥ sarvamidaṃ jagat

प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे ।सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति॥ 48.22 ॥

pralaye samanuprāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame | sarvaṃ prakṛtimāpannaṃ tatra saṃlayameṣyati

एकोऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयोऽस्ति कुत्रचित् ।तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः॥ 48.23 ॥

eko'haṃ saṃsthito devi na dvitīyo'sti kutracit | tadā vedāśca śāstrāṇi sarve pañcākṣare sthitāḥ

ते नाशं नैव सम्प्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः ।ततः सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः॥ 48.24 ॥

te nāśaṃ naiva samprāptā macchaktyā hyanupālitāḥ | tataḥ sṛṣṭirabhūnmattaḥ prakṛtyātmaprabhedataḥ

गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोऽवान्तरसंहृतिः ।तदा नारायणः शेते देवो मायामयीं तनुम्॥ 48.25 ॥

guṇamūrtyātmanāṃ caiva tato'vāntarasaṃhṛtiḥ | tadā nārāyaṇaḥ śete devo māyāmayīṃ tanum

आस्थाय भोगिपर्यङ्कशयने तोयमध्यगः ।तन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः॥ 48.26 ॥

āsthāya bhogiparyaṅkaśayane toyamadhyagaḥ | tannābhipaṅkajājjātaḥ pañcavaktraḥ pitāmahaḥ

सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान् ।मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः॥ 48.27 ॥

sisṛkṣamāṇo lokāṃstrīnna sakto hyasahāyavān | munīndaśa sasarjādau mānasānamitaujasaḥ

तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः ।मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर॥ 48.28 ॥

teṣāṃ siddhivivṛddhyarthaṃ māṃ provāca pitāmahaḥ | matputrāṇāṃ mahādeva śaktiṃ dehi maheśvara

इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् ।पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान् पद्मयोनये॥ 48.29 ॥

ityevaṃ prārthitastena pañcavaktradharo hyaham | pañcākṣarāṇi kramaśaḥ proktavān padmayonaye

स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णँल्लोकपितामहः ।वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम्॥ 48.30 ॥

sa pañcavadanaistāni gṛhṇam̐llokapitāmahaḥ | vācyavācakabhāvena jñātavānmāṃ maheśvaram

ज्ञात्वा प्रयोगं विधिवत् सिद्धमन्त्रः प्रजापतिः ।पुत्रेभ्यः प्रददौ मन्त्रं मन्त्रार्थं च यथातथम्॥ 48.31 ॥

jñātvā prayogaṃ vidhivat siddhamantraḥ prajāpatiḥ | putrebhyaḥ pradadau mantraṃ mantrārthaṃ ca yathātatham

ते च लब्ध्वा मन्त्ररत्नं साक्षात् लोकपितामहात् ।तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकाङ्क्षिणः॥ 48.32 ॥

te ca labdhvā mantraratnaṃ sākṣāt lokapitāmahāt | tadājñaptena mārgeṇa madārādhanakāṅkṣiṇaḥ

मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुञ्जवान्नाम पर्वतः ।मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितः सदा॥ 48.33 ॥

merostu śikhare ramye muñjavānnāma parvataḥ | matpriyaḥ satataṃ śrīmānmadbhaktai rakṣitaḥ sadā

तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः ।दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षाः समाचरन्॥ 48.34 ॥

tasyābhyāśe tapastīvraṃ lokaṃ sraṣṭuṃ samutsukāḥ | divyaṃ varṣasahasraṃ tu vāyubhakṣāḥ samācaran

तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् ।ऋषिं छन्दश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम्॥ 48.35 ॥

teṣāṃ bhaktimahaṃ dṛṣṭvā sadyaḥ pratyakṣatāmiyām | ṛṣiṃ chandaśca kīlaṃ ca bījaśaktiṃ ca daivatam

न्यासं षडङ्गं दिग्बन्धं विनियोगमशेषतः ।प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये॥ 48.36 ॥

nyāsaṃ ṣaḍaṅgaṃ digbandhaṃ viniyogamaśeṣataḥ | proktavānahamāryāṇāṃ jagatsṛṣṭivivṛddhaye

ततस्ते मन्त्रमाहात्म्याद् ऋषयस्तपसौधिताः ।सृष्टिं वितन्वते सम्यक् सदेवासुरमानुषीम्॥ 48.37 ॥

tataste mantramāhātmyād ṛṣayastapasaudhitāḥ | sṛṣṭiṃ vitanvate samyak sadevāsuramānuṣīm

अस्याः परमविद्यायाः स्वरूपमधुनोच्यते ।आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्॥ 48.38 ॥

asyāḥ paramavidyāyāḥ svarūpamadhunocyate | ādau namaḥ prayoktavyaṃ śivāya tu tataḥ param

सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता ।सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी॥ 48.39 ॥

saiṣā pañcākṣarī vidyā sarvaśrutiśirogatā | sarvajātasya sarvasya bījabhūtā sanātanī

प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका ।तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा॥ 48.40 ॥

prathamaṃ manmukhodgīrṇā sā mamaivāsti vācikā | taptacāmīkaraprakhyā pīnonnatapayodharā

चतुर्भुजा त्रिनयना बालेन्दुकृतशेखरा ।पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका॥ 48.41 ॥

caturbhujā trinayanā bālendukṛtaśekharā | padmotpalakarā saumyā varadābhayapāṇikā

सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता ।सितपद्मासनासीना नीलकुञ्चितीमूर्द्धजा॥ 48.42 ॥

sarvalakṣaṇasampannā sarvābharaṇabhūṣitā | sitapadmāsanāsīnā nīlakuñcitīmūrddhajā

अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद् रश्मिमण्डलाः ।पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च॥ 48.43 ॥

asyāḥ pañcavidhā varṇāḥ prasphurad raśmimaṇḍalāḥ | pītaḥ kṛṣṇastathā dhūmraḥ svarṇābho rakta eva ca

पृथक् प्रयोज्या यद्येते बिन्दुनादविभूषिताः ।अर्द्धचन्द्रनिभो बिन्दुर्नादो दीपशिखाकृतिः॥ 48.44 ॥

pṛthak prayojyā yadyete bindunādavibhūṣitāḥ | arddhacandranibho bindurnādo dīpaśikhākṛtiḥ

बीजं द्वितीयं बीजेषु मन्त्रस्यास्य वरानने ।दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्॥ 48.45 ॥

bījaṃ dvitīyaṃ bījeṣu mantrasyāsya varānane | dīrghapūrvaṃ turīyasya pañcamaṃ śaktimādiśet

वामदेवो नाम ऋषिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतम् ।देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने॥ 48.46 ॥

vāmadevo nāma ṛṣiḥ paṅktiśchanda udāhṛtam | devatā śiva evāhaṃ mantrasyāsya varānane

गौतमोऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथाङ्गिराः ।भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः॥ 48.47 ॥

gautamo'trirvarārohe viśvāmitrastathāṅgirāḥ | bharadvājaśca varṇānāṃ kramaśaścarṣayaḥ smṛtāḥ

गायत्र्यनुष्टुप् त्रिष्टुप् च छन्दांसि बृहती विराट् ।इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कन्दस्तेषां च देवताः॥ 48.48 ॥

gāyatryanuṣṭup triṣṭup ca chandāṃsi bṛhatī virāṭ | indro rudro harirbrahmā skandasteṣāṃ ca devatāḥ

मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने ।पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यन्तं नकारादि यथाक्रमम्॥ 48.49 ॥

mama pañcamukhānyāhuḥ sthāne teṣāṃ varānane | pūrvādeścordhvaparyantaṃ nakārādi yathākramam

उदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः ।पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहितः स्मृतः॥ 48.50 ॥

udāttaḥ prathamo varṇaścaturthaśca dvitīyakaḥ | pañcamaḥ svaritaścaiva tṛtīyo nihitaḥ smṛtaḥ

मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा ।नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्॥ 48.51 ॥

mūlavidyā śivaṃ śaivaṃ sūtraṃ pañcākṣaraṃ tathā | nāmānyasya vijānīyācchaivaṃ me hṛdayaṃ mahat

नकारः शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते ।शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते॥ 48.52 ॥

nakāraḥ śira ucyeta makārastu śikhocyate | śikāraḥ kavacaṃ tadvadvakāro netramucyate

यकारोऽस्त्रं नमः स्वाहा वषट् हुं वौषडित्यपि ।फडित्यपि च वर्णानामन्तेऽङ्गत्वं यदा तदा॥ 48.53 ॥

yakāro'straṃ namaḥ svāhā vaṣaṭ huṃ vauṣaḍityapi | phaḍityapi ca varṇānāmante'ṅgatvaṃ yadā tadā

तत्रापि मूलमन्त्रोऽयं किञ्चिद्भेदसमन्वयात् ।तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः॥ 48.54 ॥

tatrāpi mūlamantro'yaṃ kiñcidbhedasamanvayāt | tatrāpi pañcamo varṇo dvādaśasvarabhūṣitaḥ

तस्मादनेन मन्त्रेण मनोवाक्कायभेदतः ।आवयोरर्चनं कुर्य्याज्जपहोमादिकं तथा॥ 48.55 ॥

tasmādanena mantreṇa manovākkāyabhedataḥ | āvayorarcanaṃ kuryyājjapahomādikaṃ tathā

यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति ।यथाशक्ति यथासम्पद्यथायोगं यथारति॥ 48.56 ॥

yathāprajñaṃ yathākālaṃ yathāśāstraṃ yathāmati | yathāśakti yathāsampadyathāyogaṃ yathārati

यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता ।येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यति॥ 48.57 ॥

yadā kadāpi vā bhaktyā yatra kutrāpi vā kṛtā | yena kenāpi vā devi pūjā muktiṃ nayiṣyati

मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि ।मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा॥ 48.58 ॥

mayyāsaktena manasā yatkṛtaṃ mama sundari | matpriyaṃ ca śivaṃ caiva krameṇāpyakrameṇa vā

तथापि मम भक्ता ये नात्यन्तविवशाः पुनः ।तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयैव नियमः कृतः॥ 48.59 ॥

tathāpi mama bhaktā ye nātyantavivaśāḥ punaḥ | teṣāṃ sarveṣu śāstreṣu mayaiva niyamaḥ kṛtaḥ

तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि मन्त्रसङ्ग्रहणं शुभम् ।यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्॥ 48.60 ॥

tatrādau sampravakṣyāmi mantrasaṅgrahaṇaṃ śubham | yaṃ vinā niṣphalaṃ jāpyaṃ yena vā saphalaṃ bhavet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 49.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 49.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१४. चतुर्दशोऽध्यायः ।पञ्चाक्षरमहिमवर्णनम् ।ईश्वर उवाच ।आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं वरानने ।आज्ञार्थं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्॥ 49.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.14. caturdaśo'dhyāyaḥ | pañcākṣaramahimavarṇanam | īśvara uvāca | ājñāhīnaṃ kriyāhīnaṃ śraddhāhīnaṃ varānane | ājñārthaṃ dakṣiṇāhīnaṃ sadā japtaṃ ca niṣphalam

आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं ममात्मकम् ।एवं चेद्दक्षिणायुक्तं मन्त्रसिद्धिर्महत्फलम्॥ 49.2 ॥

ājñāsiddhaṃ kriyāsiddhaṃ śraddhāsiddhaṃ mamātmakam | evaṃ ceddakṣiṇāyuktaṃ mantrasiddhirmahatphalam

उपगम्य गुरुं विप्रमाचार्यं तत्त्ववेदिनम् ।जापिनं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम्॥ 49.3 ॥

upagamya guruṃ vipramācāryaṃ tattvavedinam | jāpinaṃ sadguṇopetaṃ dhyānayogaparāyaṇam

तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः ।वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च॥ 49.4 ॥

toṣayettaṃ prayatnena bhāvaśuddhisamanvitaḥ | vācā ca manasā caiva kāyena draviṇena ca

आचार्यं पूजयेद्विप्रः सर्वदातिप्रयत्नतः ।हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च॥ 49.5 ॥

ācāryaṃ pūjayedvipraḥ sarvadātiprayatnataḥ | hastyaśvaratharatnāni kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca

भूषणानि च वासांसि धान्यानि च धनानि च ।एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या च विभवे सति॥ 49.6 ॥

bhūṣaṇāni ca vāsāṃsi dhānyāni ca dhanāni ca | etāni gurave dadyādbhaktyā ca vibhave sati

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ।पश्चान्निवेद्य स्वात्मानं गुरवे सपरिच्छदम्॥ 49.7 ॥

vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchetsiddhimātmanaḥ | paścānnivedya svātmānaṃ gurave saparicchadam

एवं सम्पूज्य विधिवद्यथाशक्ति त्ववञ्चयन् ।आददीत गुरोर्मन्त्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु॥ 49.8 ॥

evaṃ sampūjya vidhivadyathāśakti tvavañcayan | ādadīta gurormantraṃ jñānaṃ caiva krameṇa tu

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजकं वत्सरोषितम् ।शुश्रूषुमनहङ्कारं स्नातं शुचिमुपोषितम्॥ 49.9 ॥

evaṃ tuṣṭo guruḥ śiṣyaṃ pūjakaṃ vatsaroṣitam | śuśrūṣumanahaṅkāraṃ snātaṃ śucimupoṣitam

स्नापयित्वा विशुद्ध्यर्थं पूर्णकुम्भघृतेन वै ।जलेन मन्त्रशुद्धेन पुण्यद्रव्ययुतेन च॥ 49.10 ॥

snāpayitvā viśuddhyarthaṃ pūrṇakumbhaghṛtena vai | jalena mantraśuddhena puṇyadravyayutena ca

अलङ्कृत्य सुवेषं च गन्धस्रग्वस्त्रभूषणैः ।पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणानभिपूज्य च॥ 49.11 ॥

alaṅkṛtya suveṣaṃ ca gandhasragvastrabhūṣaṇaiḥ | puṇyāhaṃ vācayitvā ca brāhmaṇānabhipūjya ca

समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालयेऽपि वा ।शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ॥ 49.12 ॥

samudratīre nadyāṃ ca goṣṭhe devālaye'pi vā | śucau deśe gṛhe vāpi kāle siddhikare tithau

नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदोषविवर्जिते ।अनुगृह्य ततो दद्याज्ज्ञानं मम यथाविधि॥ 49.13 ॥

nakṣatre śubhayoge ca sarvadoṣavivarjite | anugṛhya tato dadyājjñānaṃ mama yathāvidhi

स्वरेणोच्चारयेत्सम्यगेकान्तेऽतिप्रसन्नधीः ।उच्चार्योच्चारयित्वा तमावयोर्मन्त्रमुत्तमम्॥ 49.14 ॥

svareṇoccārayetsamyagekānte'tiprasannadhīḥ | uccāryoccārayitvā tamāvayormantramuttamam

शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनोऽस्तु प्रियोऽस्त्विति ।एवं दद्याद् गुरुर्मन्त्रमाज्ञां चैव ततः परम्॥ 49.15 ॥

śivaṃ cāstu śubhaṃ cāstu śobhano'stu priyo'stviti | evaṃ dadyād gururmantramājñāṃ caiva tataḥ param

एवं लब्ध्वा गुरोर्मन्त्रमाज्ञां चैव समाहितः ।सङ्कल्प्य च जपेन्नित्यं पुरश्चरणपूर्वकम्॥ 49.16 ॥

evaṃ labdhvā gurormantramājñāṃ caiva samāhitaḥ | saṅkalpya ca japennityaṃ puraścaraṇapūrvakam

यावज्जीवं जपेन्नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् ।अनन्यस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम्॥ 49.17 ॥

yāvajjīvaṃ japennityamaṣṭottarasahasrakam | ananyastatparo bhūtvā sa yāti paramāṃ gatim

जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् ।नक्ताशी संयमी यः स पौरश्चरणिकः स्मृतः॥ 49.18 ॥

japedakṣaralakṣaṃ vai caturguṇitamādarāt | naktāśī saṃyamī yaḥ sa pauraścaraṇikaḥ smṛtaḥ

यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेत्पुनः ।तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धिदो भवेत्॥ 49.19 ॥

yaḥ puraścaraṇaṃ kṛtvā nityajāpī bhavetpunaḥ | tasya nāsti samo loke sa siddhaḥ siddhido bhavet

स्नानं कृत्वा शुचौ देशे बद्ध्वा रुचिरमासनम् ।त्वया मां हृदि सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य स्वगुरुं ततः॥ 49.20 ॥

snānaṃ kṛtvā śucau deśe baddhvā ruciramāsanam | tvayā māṃ hṛdi sañcintya sañcintya svaguruṃ tataḥ

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा मौनी चैकाग्रमानसः ।विशोध्य पञ्चतत्त्वानि दहनप्लावनादिभिः॥ 49.21 ॥

udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā maunī caikāgramānasaḥ | viśodhya pañcatattvāni dahanaplāvanādibhiḥ

मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा सफलीकृतविग्रहः ।आवयोर्विग्रहौ ध्यायन्प्राणापानौ नियम्य च॥ 49.22 ॥

mantranyāsādikaṃ kṛtvā saphalīkṛtavigrahaḥ | āvayorvigrahau dhyāyanprāṇāpānau niyamya ca

विद्यास्थानं स्वकं रूपं ऋषिं छन्दोऽधिदैवतम् ।बीजं शक्तिं तथा वाक्यं स्मृत्वा पञ्चाक्षरीं जपेत्॥ 49.23 ॥

vidyāsthānaṃ svakaṃ rūpaṃ ṛṣiṃ chando'dhidaivatam | bījaṃ śaktiṃ tathā vākyaṃ smṛtvā pañcākṣarīṃ japet

उत्तमं मानसं जाप्यमुपांशुं चैव मध्यमम् ।अधमं वाचिकं प्राहुरागमार्थविशारदाः॥ 49.24 ॥

uttamaṃ mānasaṃ jāpyamupāṃśuṃ caiva madhyamam | adhamaṃ vācikaṃ prāhurāgamārthaviśāradāḥ

उत्तमं रुद्रदैवत्यं मध्यमं विष्णुदैवतम् ।अधमं ब्रह्मदैवत्यमित्याहुरनुपूर्वशः॥ 49.25 ॥

uttamaṃ rudradaivatyaṃ madhyamaṃ viṣṇudaivatam | adhamaṃ brahmadaivatyamityāhuranupūrvaśaḥ

यदुच्चनीचस्वरितैः स्पष्टास्पष्टपदाक्षरैः ।मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिकोऽयं जपः स्मृतः॥ 49.26 ॥

yaduccanīcasvaritaiḥ spaṣṭāspaṣṭapadākṣaraiḥ | mantramuccārayedvācā vāciko'yaṃ japaḥ smṛtaḥ

जिह्वामात्रपरिस्पन्दादीषदुच्चारितोऽपि वा ।अपरैरश्रुतः किञ्चिच्छ्रुतो वोपांशुरुच्यते॥ 49.27 ॥

jihvāmātraparispandādīṣaduccārito'pi vā | aparairaśrutaḥ kiñcicchruto vopāṃśurucyate

धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम् ।शब्दार्थचिन्तनं भूयः कथ्यते मानसो जपः॥ 49.28 ॥

dhiyā yadakṣaraśreṇyā varṇādvarṇaṃ padātpadam | śabdārthacintanaṃ bhūyaḥ kathyate mānaso japaḥ

वाचिकस्त्वेक एव स्यादुपांशुः शतमुच्यते ।साहस्रं मानसः प्रोक्तः सगर्भस्तु शताधिकः॥ 49.29 ॥

vācikastveka eva syādupāṃśuḥ śatamucyate | sāhasraṃ mānasaḥ proktaḥ sagarbhastu śatādhikaḥ

प्राणायामसमायुक्तः सगर्भो जप उच्यते ।आद्यन्तयोरगर्भोऽपि प्राणायामः प्रशस्यते॥ 49.30 ॥

prāṇāyāmasamāyuktaḥ sagarbho japa ucyate | ādyantayoragarbho'pi prāṇāyāmaḥ praśasyate

चत्वारिंशत्समावृत्तीः प्राणानायम्य संस्मरेत् ।मन्त्रं मन्त्रार्थविद्धीमानशक्तः शक्तितो जपेत्॥ 49.31 ॥

catvāriṃśatsamāvṛttīḥ prāṇānāyamya saṃsmaret | mantraṃ mantrārthaviddhīmānaśaktaḥ śaktito japet

पञ्चकं त्रिकमेकं वा प्राणायामं समाचरेत् ।अगर्भं वा सगर्भं वा सगर्भस्तत्र शस्यते॥ 49.32 ॥

pañcakaṃ trikamekaṃ vā prāṇāyāmaṃ samācaret | agarbhaṃ vā sagarbhaṃ vā sagarbhastatra śasyate

सगर्भादपि साहस्रं सध्यानो जप उच्यते ।एषु पञ्चविधेष्वेकः कर्त्तव्यः शक्तितो जपः॥ 49.33 ॥

sagarbhādapi sāhasraṃ sadhyāno japa ucyate | eṣu pañcavidheṣvekaḥ karttavyaḥ śaktito japaḥ

अङ्गुल्या जपसङ्ख्यानमेकमेवमुदाहृतम् ।रेखयाष्टगुणं विद्यात्पुत्रजीवैर्दशाधिकम्॥ 49.34 ॥

aṅgulyā japasaṅkhyānamekamevamudāhṛtam | rekhayāṣṭaguṇaṃ vidyātputrajīvairdaśādhikam

शतं स्याच्छङ्खमणिभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् ।स्फटिकैर्दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते॥ 49.35 ॥

śataṃ syācchaṅkhamaṇibhiḥ pravālaistu sahasrakam | sphaṭikairdaśasāhasraṃ mauktikairlakṣamucyate

पद्माक्षैर्दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते ।कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैरनन्तगुणितं भवेत्॥ 49.36 ॥

padmākṣairdaśalakṣaṃ tu sauvarṇaiḥ koṭirucyate | kuśagranthyā ca rudrākṣairanantaguṇitaṃ bhavet

त्रिंशदक्षैः कृता माला धनदा जपकर्मणि ।सप्तविंशतिसङ्ख्यातैरक्षैः पुष्टिप्रदा भवेत्॥ 49.37 ॥

triṃśadakṣaiḥ kṛtā mālā dhanadā japakarmaṇi | saptaviṃśatisaṅkhyātairakṣaiḥ puṣṭipradā bhavet

पञ्चविंशतिसङ्ख्यातैः कृता मुक्तिं प्रयच्छति ।अक्षैस्तु पञ्चदशभिरभिचारफलप्रदा॥ 49.38 ॥

pañcaviṃśatisaṅkhyātaiḥ kṛtā muktiṃ prayacchati | akṣaistu pañcadaśabhirabhicāraphalapradā

अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात्तर्ज्जनीं शत्रुनाशिनीम् ।मध्यमां धनदां शान्तिं करोत्येषा ह्यनामिका॥ 49.39 ॥

aṅguṣṭhaṃ mokṣadaṃ vidyāttarjjanīṃ śatrunāśinīm | madhyamāṃ dhanadāṃ śāntiṃ karotyeṣā hyanāmikā

अष्टोत्तरशतं माला तत्र स्यादुत्तमोत्तमा ।शतसङ्ख्योत्तमा माला पञ्चाशद्भिस्तु मध्यमा॥ 49.40 ॥

aṣṭottaraśataṃ mālā tatra syāduttamottamā | śatasaṅkhyottamā mālā pañcāśadbhistu madhyamā

चतुःपञ्चाशदक्षैस्तु हृच्छ्रेष्ठा हि प्रकीर्तिता ।इत्येवं मालया कुर्याज्जपं कस्मै न दर्शयेत्॥ 49.41 ॥

catuḥpañcāśadakṣaistu hṛcchreṣṭhā hi prakīrtitā | ityevaṃ mālayā kuryājjapaṃ kasmai na darśayet

कनिष्ठा क्षरिणी प्रोक्ता जपकर्मणि शोभना ।अङ्गुष्ठेन जपेज्जप्यमन्यैरङ्गुलिभिः सह॥ 49.42 ॥

kaniṣṭhā kṣariṇī proktā japakarmaṇi śobhanā | aṅguṣṭhena japejjapyamanyairaṅgulibhiḥ saha

अङ्गुष्ठेन विना जप्यं कृतं तदफलं यतः ।गृहे जपं समं विद्याद् गोष्ठे शतगुणं विदुः॥ 49.43 ॥

aṅguṣṭhena vinā japyaṃ kṛtaṃ tadaphalaṃ yataḥ | gṛhe japaṃ samaṃ vidyād goṣṭhe śataguṇaṃ viduḥ

पुण्यारण्ये तथारामे सहस्रगुणमुच्यते ।अयुतं पर्वते पुण्ये नद्यां लक्षमुदाहृतम्॥ 49.44 ॥

puṇyāraṇye tathārāme sahasraguṇamucyate | ayutaṃ parvate puṇye nadyāṃ lakṣamudāhṛtam

कोटिं देवालये प्राहुरनन्तं मम सन्निधौ ।सूर्यस्याग्नेर्गुरोरिन्दोर्दीपस्य च जलस्य च॥ 49.45 ॥

koṭiṃ devālaye prāhuranantaṃ mama sannidhau | sūryasyāgnergurorindordīpasya ca jalasya ca

विप्राणां च गवां चैव सन्निधौ शस्यते जपः ।तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम्॥ 49.46 ॥

viprāṇāṃ ca gavāṃ caiva sannidhau śasyate japaḥ | tatpūrvābhimukhaṃ vaśyaṃ dakṣiṇaṃ cābhicārikam

पश्चिमं धनदं विद्यादौत्तरं शान्तिदं भवेत् ।सूर्य्याग्निविप्रदेवानां गुरूणामपि सन्निधौ॥ 49.47 ॥

paścimaṃ dhanadaṃ vidyādauttaraṃ śāntidaṃ bhavet | sūryyāgnivipradevānāṃ gurūṇāmapi sannidhau

अन्येषां च प्रसक्तानां मन्त्रं न विमुखो जपेत् ।उष्णीषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो गलावृतः॥ 49.48 ॥

anyeṣāṃ ca prasaktānāṃ mantraṃ na vimukho japet | uṣṇīṣī kañcukī nagno muktakeśo galāvṛtaḥ

अपवित्रकरोऽशुद्धो विलपन्न जपेत् क्वचित् ।क्रोधं मदं क्षुतं त्रीणि निष्ठीवनविजृम्भणे॥ 49.49 ॥

apavitrakaro'śuddho vilapanna japet kvacit | krodhaṃ madaṃ kṣutaṃ trīṇi niṣṭhīvanavijṛmbhaṇe

दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्जपकर्मणि ।आचमेत्सम्भवे तेषां स्मरेद्वा मां त्वया सह॥ 49.50 ॥

darśanaṃ ca śvanīcānāṃ varjayejjapakarmaṇi | ācametsambhave teṣāṃ smaredvā māṃ tvayā saha

ज्योतींषि च प्रपश्येद्वा कुर्याद् वा प्राणसंयमम् ।अनासनः शयानो वा गच्छन्नुत्थित एव वा॥ 49.51 ॥

jyotīṃṣi ca prapaśyedvā kuryād vā prāṇasaṃyamam | anāsanaḥ śayāno vā gacchannutthita eva vā

रथ्यायामशिवे स्थाने न जपेत्तिमिरान्तरे ।प्रसार्य्य न जपेत्पादौ कुक्कुटासन एव वा॥ 49.52 ॥

rathyāyāmaśive sthāne na japettimirāntare | prasāryya na japetpādau kukkuṭāsana eva vā

यानशय्याधिरूढो वा चिन्ताव्याकुलितोऽथवा ।शक्तश्चेत्सर्वमेवैतदशक्तः शक्तितो जपेत्॥ 49.53 ॥

yānaśayyādhirūḍho vā cintāvyākulito'thavā | śaktaścetsarvamevaitadaśaktaḥ śaktito japet

किमत्र बहुनोक्तेन समासेन वचः शृणु ।सदाचारो जपन् शुद्धं ध्यायन्भद्रं समश्नुते॥ 49.54 ॥

kimatra bahunoktena samāsena vacaḥ śṛṇu | sadācāro japan śuddhaṃ dhyāyanbhadraṃ samaśnute

आचारः परमो धर्म आचारः परमं धनम् ।आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः॥ 49.55 ॥

ācāraḥ paramo dharma ācāraḥ paramaṃ dhanam | ācāraḥ paramā vidyā ācāraḥ paramā gatiḥ

आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।परत्र च सुखी न स्यात्तस्मादाचारवान्भवेत्॥ 49.56 ॥

ācārahīnaḥ puruṣo loke bhavati ninditaḥ | paratra ca sukhī na syāttasmādācāravānbhavet

यस्य यद्विहितं कर्म वेदे शास्त्रे च वैदिकैः ।तस्य तेन समाचारः सदाचारो न चेतरः॥ 49.57 ॥

yasya yadvihitaṃ karma vede śāstre ca vaidikaiḥ | tasya tena samācāraḥ sadācāro na cetaraḥ

सद्भिराचरितत्वाच्च सदाचारः स उच्यते ।सदाचारस्य तस्याहुरास्तिक्यं मूलकारणम्॥ 49.58 ॥

sadbhirācaritatvācca sadācāraḥ sa ucyate | sadācārasya tasyāhurāstikyaṃ mūlakāraṇam

आस्तिकश्चेत्प्रमादाद्यैः सदाचारादविच्युतः ।न दुष्यति नरो नित्यं तस्मादास्तिकतां व्रजेत्॥ 49.59 ॥

āstikaścetpramādādyaiḥ sadācārādavicyutaḥ | na duṣyati naro nityaṃ tasmādāstikatāṃ vrajet

यथेहास्ति सुखं दुःखं सुकृतैर्दुष्कृतैरपि ।तथा परत्र चास्तीति मतिरास्तिक्यमुच्यते॥ 49.60 ॥

yathehāsti sukhaṃ duḥkhaṃ sukṛtairduṣkṛtairapi | tathā paratra cāstīti matirāstikyamucyate

रहस्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं प्रिये ।न वाच्यं यस्य कस्यापि नास्तिकस्याथ वा पशोः॥ 49.61 ॥

rahasyamanyadvakṣyāmi gopanīyamidaṃ priye | na vācyaṃ yasya kasyāpi nāstikasyātha vā paśoḥ

सदाचारविहीनस्य पतितस्यान्त्यजस्य च ।पञ्चाक्षरात्परं नास्ति परित्राणं कलौ युगे॥ 49.62 ॥

sadācāravihīnasya patitasyāntyajasya ca | pañcākṣarātparaṃ nāsti paritrāṇaṃ kalau yuge

गच्छतस्तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः ।अशुचेर्वा शुचेर्वापि मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ 49.63 ॥

gacchatastiṣṭhato vāpi svecchayā karma kurvataḥ | aśucervā śucervāpi mantro'yaṃ na ca niṣphalaḥ

अनाचारवतां पुंसामविशुद्धषडध्वनाम् ।अनादिष्टोऽपि गुरुणा मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ 49.64 ॥

anācāravatāṃ puṃsāmaviśuddhaṣaḍadhvanām | anādiṣṭo'pi guruṇā mantro'yaṃ na ca niṣphalaḥ

अन्त्यजस्यापि मूर्खस्य मूढस्य पतितस्य च ।निर्मर्यादस्य नीचस्य मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ 49.65 ॥

antyajasyāpi mūrkhasya mūḍhasya patitasya ca | nirmaryādasya nīcasya mantro'yaṃ na ca niṣphalaḥ

सर्वावस्थां गतस्यापि मयि भक्तिमतः परम् ।सिध्यत्येव न सन्देहो नापरस्य तु कस्यचित्॥ 49.66 ॥

sarvāvasthāṃ gatasyāpi mayi bhaktimataḥ param | sidhyatyeva na sandeho nāparasya tu kasyacit

न लग्नतिथिनक्षत्रवारयोगादयः प्रिये ।अस्यात्यन्तमवेक्ष्याः स्युर्नैष सप्तः सदोदितः॥ 49.67 ॥

na lagnatithinakṣatravārayogādayaḥ priye | asyātyantamavekṣyāḥ syurnaiṣa saptaḥ sadoditaḥ

न कदाचिन्न कस्यापि रिपुरेष महामनुः ।सुसिद्धो वापि सिद्धो वा साध्यो वापि भविष्यति॥ 49.68 ॥

na kadācinna kasyāpi ripureṣa mahāmanuḥ | susiddho vāpi siddho vā sādhyo vāpi bhaviṣyati

सिद्धेन गुरुणादिष्टः सुसिद्ध इति कथ्यते ।असिद्धेनापि वा दत्तः सिद्धसाध्यस्तु केवलः॥ 49.69 ॥

siddhena guruṇādiṣṭaḥ susiddha iti kathyate | asiddhenāpi vā dattaḥ siddhasādhyastu kevalaḥ

असाधितः साधितो वा सिध्यत्वेन न संशयः ।श्रद्धातिशययुक्तस्य मयि मन्त्रे तथा गुरौ॥ 49.70 ॥

asādhitaḥ sādhito vā sidhyatvena na saṃśayaḥ | śraddhātiśayayuktasya mayi mantre tathā gurau

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा सापायानधिकारतः ।आश्रयेत्परमां विद्यां साक्षात्पञ्चाक्षरीं बुधः॥ 49.71 ॥

tasmānmantrāntarāṃstyaktvā sāpāyānadhikārataḥ | āśrayetparamāṃ vidyāṃ sākṣātpañcākṣarīṃ budhaḥ

मन्त्रान्तरेषु सिद्धेषु मन्त्र एष न सिध्यति ।सिद्धे त्वस्मिन्महामन्त्रे ते च सिद्धा भवन्त्युत॥ 49.72 ॥

mantrāntareṣu siddheṣu mantra eṣa na sidhyati | siddhe tvasminmahāmantre te ca siddhā bhavantyuta

यथा देवेष्वलब्धोऽस्मि लब्धेष्वपि महेश्वरि ।मयि लब्धे तु ते लब्धा मन्त्रेष्वेषु समो विधिः॥ 49.73 ॥

yathā deveṣvalabdho'smi labdheṣvapi maheśvari | mayi labdhe tu te labdhā mantreṣveṣu samo vidhiḥ

ये दोषाः सर्वमन्त्राणां न तेऽस्मिन् सम्भवन्त्यपि ।अस्य मन्त्रस्य जात्यादीननपेक्ष्य प्रवर्तनात्॥ 49.74 ॥

ye doṣāḥ sarvamantrāṇāṃ na te'smin sambhavantyapi | asya mantrasya jātyādīnanapekṣya pravartanāt

तथापि नैव क्षुद्रेषु फलेषु प्रतियोगिषु ।सहसा विनियुञ्जीत तस्मादेष महाबलः॥ 49.75 ॥

tathāpi naiva kṣudreṣu phaleṣu pratiyogiṣu | sahasā viniyuñjīta tasmādeṣa mahābalaḥ

उपमन्युरुवाच ।एवं साक्षान्महादेव्यै महादेवेन शूलिना ।हिताय जगतामुक्तः पञ्चाक्षरविधिर्यथा॥ 49.76 ॥

upamanyuruvāca | evaṃ sākṣānmahādevyai mahādevena śūlinā | hitāya jagatāmuktaḥ pañcākṣaravidhiryathā

य इदं कीर्तयेद्भक्त्या शृणुयाद्वा समाहितः ।सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम्॥ 49.77 ॥

ya idaṃ kīrtayedbhaktyā śṛṇuyādvā samāhitaḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ prayāti paramāṃ gatim