Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 53.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 53.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१८. अष्टादशोऽध्यायः ।षडध्वशुद्ध्यादिकथनम् ।उपमन्युरुवाच ।ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः ।गच्छेद्बद्धाञ्जलिर्ध्यायन् शिवमण्डलपार्श्वतः॥ 53.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.18. aṣṭādaśo'dhyāyaḥ | ṣaḍadhvaśuddhyādikathanam | upamanyuruvāca | tataḥ snānādikaṃ sarvaṃ samāpyācāryacoditaḥ | gacchedbaddhāñjalirdhyāyan śivamaṇḍalapārśvataḥ

अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा ।नेत्रबन्धनपर्यन्तं दर्शयेत् मण्डलं गुरुः॥ 53.2 ॥

atha pūjāṃ vinā sarvaṃ kṛtvā pūrvadine yathā | netrabandhanaparyantaṃ darśayet maṇḍalaṃ guruḥ

बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते ।यत्रापतन्ति पुष्पाणि तस्य नामाऽस्य सन्दिशेत्॥ 53.3 ॥

baddhanetreṇa śiṣyeṇa puṣpāvakiraṇe kṛte | yatrāpatanti puṣpāṇi tasya nāmā'sya sandiśet

तं चोपनीय निर्माल्यमण्डलेऽस्मिन्यथा पुरा ।पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले॥ 53.4 ॥

taṃ copanīya nirmālyamaṇḍale'sminyathā purā | pūjayeddevamīśānaṃ juhuyācca śivānale

शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशान्तये ।शतमर्द्धं तदर्द्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया॥ 53.5 ॥

śiṣyeṇa yadi duḥsvapno dṛṣṭastaddoṣaśāntaye | śatamarddhaṃ tadarddhaṃ vā juhuyānmūlavidyayā

ततः सूत्रं शिखाबद्धं लम्बयित्वा यथा पुरा ।आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्॥ 53.6 ॥

tataḥ sūtraṃ śikhābaddhaṃ lambayitvā yathā purā | ādhārapūjāprabhṛti yannivṛttikalāśrayam

वागीश्वरीपूजनान्तं कुर्याद्धोमपुरःसरम् ।अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्॥ 53.7 ॥

vāgīśvarīpūjanāntaṃ kuryāddhomapuraḥsaram | atha praṇamya vāgīśaṃ nivṛttervyāpikāṃ satīm

मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् ।प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु॥ 53.8 ॥

maṇḍale devamabhyarcya hutvā caivāhutitrayam | prāpayecca śiśoḥ prāptiṃ yugapatsarvayoniṣu

सूत्रदेहेऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् ।कृत्वात्मानं समादाय द्वादशान्ते निवेद्य च॥ 53.9 ॥

sūtradehe'tha śiṣyasya tāḍanaprokṣaṇādikam | kṛtvātmānaṃ samādāya dvādaśānte nivedya ca

ततोऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया ।योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु॥ 53.10 ॥

tato'pyādāya mūlena mudrayā śāstradṛṣṭayā | yojayenmanasācāryo yugapatsarvayoniṣu

देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः ।जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश॥ 53.11 ॥

devānāṃ jātayaścāṣṭau tiraścāṃ pañca jātayaḥ | jātyaikayā ca mānuṣyā yonayaśca caturdaśa

तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्द्धिया ।वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्॥ 53.12 ॥

tāsu sarvāsu yugapatpraveśāya śiśorddhiyā | vāgīśānyāṃ yathānyāyaṃ śiṣyātmānaṃ niveśayet

गर्भनिष्पत्तये देवं सम्पूज्य प्रणिपत्य च ।हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्॥ 53.13 ॥

garbhaniṣpattaye devaṃ sampūjya praṇipatya ca | hutvā caiva yathānyāyaṃ niṣpannaṃ tadanusmaret

निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा ।आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात् प्रीतिं परां तथा॥ 53.14 ॥

niṣpannasyaivamutpattimanuvṛttiṃ ca karmaṇā | ārjavaṃ bhoganiṣpattiḥ kuryāt prītiṃ parāṃ tathā

निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये ।हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः॥ 53.15 ॥

niṣkṛtyarthaṃ ca jātyāyurbhogasaṃskārasiddhaye | hutvāhutitrayaṃ devaṃ prārthayeddeśikottamaḥ

भोक्तृत्वविषयासङ्गमलं तत्कायशोधनम् ।कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिन्द्यात्पाशत्रयं ततः॥ 53.16 ॥

bhoktṛtvaviṣayāsaṅgamalaṃ tatkāyaśodhanam | kṛtvaivameva śiṣyasya chindyātpāśatrayaṃ tataḥ

निकृत्या परिबद्धस्य पाशस्यात्यन्तभेदतः ।कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्॥ 53.17 ॥

nikṛtyā paribaddhasya pāśasyātyantabhedataḥ | kṛtvā śiṣyasya caitanyaṃ svacchaṃ manyeta kevalam

हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः ।हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसन्दिशेत्॥ 53.18 ॥

hutvā pūrṇāhutiṃ vahnau brahmāṇaṃ pūjayettataḥ | hutvāhutitrayaṃ tasmai śivājñāmanusandiśet

पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् ।प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी॥ 53.19 ॥

pitāmaha tvayā nāsya yātuḥ śaivaṃ paraṃ padam | pratibandho vidhātavyaḥ śaivājñaiṣā garīyasī

इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः ।समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्॥ 53.20 ॥

ityādiśya tamabhyarcya visṛja ca vidhānataḥ | samabhyarcya mahādevaṃ juhuyādāhutitrayam

निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा ।निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः॥ 53.21 ॥

nivṛttyā śuddhamuddhṛtya śiṣyātmānaṃ yathā purā | niveśyātmani sūtre ca vāgīśaṃ pūjayettataḥ

हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् ।कुर्यान्निवृत्तः सन्धानं प्रतिष्ठां कलया सह॥ 53.22 ॥

hutvāhutitrayaṃ tasmai praṇamya ca visṛjya tām | kuryānnivṛttaḥ sandhānaṃ pratiṣṭhāṃ kalayā saha

सन्धाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् ।शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्॥ 53.23 ॥

sandhāne yugapatpūjāṃ kṛtvā hutvāhutitrayam | śiṣyātmanaḥ pratiṣṭhāyāṃ praveśaṃ tvatha bhāvayet

ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् ।तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्॥ 53.24 ॥

tataḥ pratiṣṭhāmāvāhya kṛtvāśeṣaṃ puroditam | tadvyāptiṃ vyāpikāṃ tasya vāgīśānīṃ ca bhāvayet

पूर्णेन्दुमण्डलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् ।विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः॥ 53.25 ॥

pūrṇendumaṇḍalaprakhyāṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat | viṣṇave saṃviśedājñāṃ śivasya paramātmanaḥ

विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया ।प्रतिष्ठामनुसन्धाय तस्यां चापि यथा पुरा॥ 53.26 ॥

viṣṇorvisarjanādyaṃ ca kṛtvā śeṣaṃ ca vidyayā | pratiṣṭhāmanusandhāya tasyāṃ cāpi yathā purā

कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् ।दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्॥ 53.27 ॥

kṛtvānucintya tadvyāptiṃ vāgīśāṃ ca yathākramam | dīptāgnau pūrṇahomāntaṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat

नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा ।कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना॥ 53.28 ॥

nīlarudramupasthāpya tasmai pūjādikaṃ tathā | kṛtvā karma śivājñāṃ ca dadyātpūrvoktavartmanā

तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शान्तये ।विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्॥ 53.29 ॥

tapastamapi codvāsya kṛtvā tasyātha śāntaye | vidyākalāṃ samādhāya tadvyāptiṃ cāvalokayet

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा ।बालार्कसदृशाकारां भासयन्तीं दिशो दश॥ 53.30 ॥

svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśīṃ ca yathā purā | bālārkasadṛśākārāṃ bhāsayantīṃ diśo daśa

ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् ।आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्॥ 53.31 ॥

tataḥ śeṣaṃ yathāpūrvaṃ kṛtvā devaṃ maheśvaram | āvāhyārādhya hutvāsmai śivājñāṃ manasā diśet

महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् ।शान्त्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्॥ 53.32 ॥

maheśvaraṃ tathotsṛjya kṛtvānyāṃ ca kalāmimām | śāntyatītāṃ kalāṃ nītvā tadvyāptimavalokayet

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च विचिन्तयेत् ।नभोमण्डलसङ्काशां पूर्णान्तं चापि पूर्ववत्॥ 53.33 ॥

svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśīṃ ca vicintayet | nabhomaṇḍalasaṅkāśāṃ pūrṇāntaṃ cāpi pūrvavat

कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् ।तस्मै समादिशेदाज्ञां शम्भोरमितकर्मणः॥ 53.34 ॥

kṛtvā śeṣavidhānena samabhyarcya sadāśivam | tasmai samādiśedājñāṃ śambhoramitakarmaṇaḥ

तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् ।समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्॥ 53.35 ॥

tatrāpi ca yathāpūrvaṃ śivaṃ śirasi pūrvavat | samabhyarcya ca vāgīśaṃ praṇamya ca visarjayet

ततः शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् ।विलयं शान्त्यतीतायाः शक्तितत्त्वेऽथ चिन्तयेत्॥ 53.36 ॥

tataḥ śivena samprokṣya śiṣyaṃ śirasi pūrvavat | vilayaṃ śāntyatītāyāḥ śaktitattve'tha cintayet

षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनीं पराम् ।कोटिसूर्यप्रतीकाशां शैवीं शक्तिं च चिन्तयेत्॥ 53.37 ॥

ṣaḍadhvanaḥ pare pāre sarvādhvavyāpinīṃ parām | koṭisūryapratīkāśāṃ śaivīṃ śaktiṃ ca cintayet

तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ।प्रक्षाल्य कर्त्तरीं पश्चात् शिवशास्त्रोक्तमार्गतः॥ 53.38 ॥

tadagre śiṣyamānīya śuddhasphaṭikanirmalam | prakṣālya karttarīṃ paścāt śivaśāstroktamārgataḥ

कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः ।ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्॥ 53.39 ॥

kuryāttasya śikhācchedaṃ saha sūtreṇa deśikaḥ | tatastāṃ gomaye nyasya śivāgnau juhuyācchikhām

वौषडन्तेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् ।हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्॥ 53.40 ॥

vauṣaḍantena mūlena punaḥ prakṣālya kartarīm | haste śiṣyasya caitanyaṃ taddehe vinivartayet

ततः स्नातं समाचान्तं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् ।प्रवेश्य मण्डलाभ्यासं प्रणिपत्य च दण्डवत्॥ 53.41 ॥

tataḥ snātaṃ samācāntaṃ kṛtasvastyayanaṃ śiśum | praveśya maṇḍalābhyāsaṃ praṇipatya ca daṇḍavat

पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये ।वाचकेनैव मन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्॥ 53.42 ॥

pūjāṃ kṛtvā yathānyāyaṃ kriyāvaikalyaśuddhaye | vācakenaiva mantreṇa juhuyādāhutitrayam

उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ।पुनः सम्पूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये॥ 53.43 ॥

upāṃśūccārayogena juhuyādāhutitrayam | punaḥ sampūjya deveśaṃ mantravaikalyaśuddhaye

मानसोच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ।तत्र शम्भुं समाराध्य मण्डलस्थं सहाम्बया ।हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्राञ्जलिर्गुरुः॥ 53.44 ॥

mānasoccārayogena juhuyādāhutitrayam | tatra śambhuṃ samārādhya maṇḍalasthaṃ sahāmbayā | hutvāhutitrayaṃ paścātprārthayetprāñjalirguruḥ

भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः ।कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम्॥ 53.45 ॥

bhagavaṃstvatprasādena śuddhirasya ṣaḍadhvanaḥ | kṛtā tasmātparaṃ dhāma gamayainaṃ tavāvyayam

इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसन्धानपूर्वकम् ।पूर्णान्तं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत्॥ 53.46 ॥

iti vijñāpya devāya nāḍīsandhānapūrvakam | pūrṇāntaṃ pūrvavatkṛtvā tato bhūtāni śodhayet

स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे ।ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि॥ 53.47 ॥

sthirāsthire tataḥ śuddhyai śītoṣṇe ca tataḥ pade | dhyāyedvyāptyaikatākāre bhūtaśodhanakarmaṇi

भूतानां ग्रन्थिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः ।भूतानि स्थितियोगेन यो जपेत्परमे शिवे॥ 53.48 ॥

bhūtānāṃ granthivicchedaṃ kṛtvā tyaktvā sahādhipaiḥ | bhūtāni sthitiyogena yo japetparame śive

विशोध्यास्यं तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः ।स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः॥ 53.49 ॥

viśodhyāsyaṃ tanuṃ dagdhvā plāvayitvā sudhākaṇaiḥ | sthāpyātmānaṃ tataḥ kuryādviśuddhādhvamayaṃ vapuḥ

तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम् ।शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा॥ 53.50 ॥

tatrādau śāntyatītāṃ tu vyāpikāṃ svādhvanaḥ kalām | śuddhāmeva śiśormūrdhni nyasecchāntimukhe tathā

विद्यां गलादिनाभ्यन्तं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात् ।जान्वन्तं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिन्तयेत्॥ 53.51 ॥

vidyāṃ galādinābhyantaṃ pratiṣṭhāṃ tadadhaḥ kramāt | jānvantaṃ tadadho nyasyennivṛttiṃ cānucintayet

स्वबीजैः सूत्रमन्त्रं च न्यस्याङ्गैस्तं शिवात्मकम् ।बुद्ध्वा तं हृदयाम्भोजे देवमावाह्य पूजयेत्॥ 53.52 ॥

svabījaiḥ sūtramantraṃ ca nyasyāṅgaistaṃ śivātmakam | buddhvā taṃ hṛdayāmbhoje devamāvāhya pūjayet

आशास्य नित्यसान्निध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः ।शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान्॥ 53.53 ॥

āśāsya nityasānnidhyaṃ śivasvātmyaṃ śiśau guruḥ | śivatejomayasyāsya śiśorāpādayedguṇān

अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम् ।तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत्॥ 53.54 ॥

aṇimādīnprasīdeti pradadyādāhutitrayam | tathaiva tu guṇāneva punarasyopapādayet

सर्वज्ञतां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम् ।अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनन्तां शक्तिमेव च॥ 53.55 ॥

sarvajñatāṃ tathā tṛptiṃ bodhaṃ cādyantavarjitam | aluptaśaktiṃ svātantryamanantāṃ śaktimeva ca

ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम् ।अभिषिञ्चेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम्॥ 53.56 ॥

tato devamanujñāpya sadyādikalaśaistu tam | abhiṣiñceta deveśaṃ dhyāyanhṛdi yathākramam

अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत् ।लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत्॥ 53.57 ॥

athopaveśya taṃ śiṣyaṃ śivamabhyarcya pūrvavat | labdhānujñaḥ śivācchaivīṃ vidyāmasmai samādiśet

ओङ्कारपूर्विकां तत्र सम्पुटां तु नमोऽन्तगाम् ।शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम्॥ 53.58 ॥

oṅkārapūrvikāṃ tatra sampuṭāṃ tu namo'ntagām | śivaśaktiyutāñcaiva śaktividyāṃ ca tādṛśīm

ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा ।पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत्॥ 53.59 ॥

ṛṣiṃ chandaśca devaṃ ca śivatāṃ śivayostathā | pūjāṃ sāvaraṇāṃ śambhorāsanāni ca sandiśet

पुनः सम्पूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम् ।सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेत् शिवम्॥ 53.60 ॥

punaḥ sampūjya deveśaṃ yanmayā samanuṣṭhitam | sukṛtaṃ kuru tatsarvamiti vijñāpayet śivam

सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमण्डले ।प्रणम्योद्वासयेत्तस्मात् मण्डलात्पावकादपि॥ 53.61 ॥

sahaśiṣyo gururdevaṃ daṇḍavatkṣitimaṇḍale | praṇamyodvāsayettasmāt maṇḍalātpāvakādapi

ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्॥ 53.62 ॥

tataḥ sadasikāḥ sarve pūjyāḥ pūjārhakāḥ kramāt

सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः ।वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत् शिवमात्मनः॥ 53.63 ॥

sevyā vittānusāreṇa sadasyāśca sahartvijaḥ | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchet śivamātmanaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 54.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 54.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.१९. एकोनविंशोऽध्यायः ।साधकसंस्कारमन्त्रमाहात्म्यम् ।उपमन्युरुवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः ।संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया॥ 54.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.19. ekonaviṃśo'dhyāyaḥ | sādhakasaṃskāramantramāhātmyam | upamanyuruvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sādhakaṃ nāma nāmataḥ | saṃskāramantramāhātmyaṃ kathane sūcitaṃ mayā

सम्पूज्य मण्डले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् ।हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मण्डले॥ 54.2 ॥

sampūjya maṇḍale devaṃ sthāpya kumbhe ca pūrvavat | hutvā śiṣyamanuṣṇīṣaṃ prāpayedbhuvi maṇḍale

पूर्णान्तं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाऽऽहुतिशतं तथा ।सन्तर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः॥ 54.3 ॥

pūrṇāntaṃ pūrvavatkṛtvā hutvā''hutiśataṃ tathā | santarpya mūlamantreṇa kalaśairdeśikottamaḥ

सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् ।अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्॥ 54.4 ॥

sandīpya ca yathāpūrvaṃ kṛtvā pūrvoditaṃ kramāt | abhiṣicya yathāpūrvaṃ pradadyānmantramuttamam

तत्र विद्योपदेशान्तं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् ।पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्॥ 54.5 ॥

tatra vidyopadeśāntaṃ kṛtvā vistaraśaḥ kramāt | puṣpāmbunā śiśoḥ pāṇau vidyāṃ śaivīṃ samarpayet

तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः ।भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः॥ 54.6 ॥

tavaihikāmuṣmikayoḥ sarvasiddhiphalapradaḥ | bhavatyeva mahāmantraḥ prasādātparameṣṭhinaḥ

इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः ।साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्॥ 54.7 ॥

ityutvā devamabhyarcya labdhānujñaḥ śivādguruḥ | sādhanaṃ śivayogaṃ ca sādhakāya samādiśet

तच्छ्रुत्वा गुरुसन्देशं क्रमशो मन्त्रसाधकः ।पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्॥ 54.8 ॥

tacchrutvā gurusandeśaṃ kramaśo mantrasādhakaḥ | purato viniyogasya mantrasādhanamācaret

साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते ।पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः॥ 54.9 ॥

sādhanaṃ mūlamantrasya puraścaraṇamucyate | purataścaraṇīyatvādviniyogākhyakarmaṇaḥ

नात्यन्तं करणीयं तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् ।कृतं तु तदिहान्यत्र तस्यापि शुभदं भवेत्॥ 54.10 ॥

nātyantaṃ karaṇīyaṃ tu mumukṣormantrasādhanam | kṛtaṃ tu tadihānyatra tasyāpi śubhadaṃ bhavet

शुभेऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते ।शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्निकक्रियः॥ 54.11 ॥

śubhe'hani śubhe deśe kāle vā doṣavarjite | śukladantanakhaḥ snātaḥ kṛtapūrvāhnikakriyaḥ

अलङ्कृत्य यथा लब्धैर्गन्धमाल्यविभूषणैः ।सोष्णीषः सोत्तरासङ्गः सर्वशुक्लसमाहितः॥ 54.12 ॥

alaṅkṛtya yathā labdhairgandhamālyavibhūṣaṇaiḥ | soṣṇīṣaḥ sottarāsaṅgaḥ sarvaśuklasamāhitaḥ

देवालये गृहेऽन्यस्मिन् देशे वा सुमनोहरे ।सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः॥ 54.13 ॥

devālaye gṛhe'nyasmin deśe vā sumanohare | sukhenābhyastapūrveṇa tvāsanena kṛtāsanaḥ

तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना ।सम्पूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्॥ 54.14 ॥

tanuṃ kṛtvātmanaḥ śaivīṃ śivaśāstroktavartmanā | sampūjya devadeveśaṃ nakulīśvaramīśvaram

निवेद्य पायसं तस्मै समाप्याराधनं क्रमात् ।प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञाश्च तन्मुखात्॥ 54.15 ॥

nivedya pāyasaṃ tasmai samāpyārādhanaṃ kramāt | praṇipatya ca taṃ devaṃ prāptānujñāśca tanmukhāt

कोटिवारं तदर्द्धं वा तदर्द्धं वा जपेत् शिवम् ।लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा॥ 54.16 ॥

koṭivāraṃ tadarddhaṃ vā tadarddhaṃ vā japet śivam | lakṣaviṃśatikaṃ vāpi daśalakṣamathāpi vā

ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः ।अहिंसकः क्षमी शान्तो दान्तश्चैव सदा भवेत्॥ 54.17 ॥

tataśca pāyasākṣāralavaṇaikamitāśanaḥ | ahiṃsakaḥ kṣamī śānto dāntaścaiva sadā bhavet

अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा ।विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्॥ 54.18 ॥

alābhe pāyasasyāśnanphalamūlādikāni vā | vihitāni śivenaiva viśiṣṭānyuttarottaram

चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च ।शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्॥ 54.19 ॥

caruṃ bhakṣyamatho saktukaṇānyāvakameva ca | śākaṃ payo dadhi ghṛtaṃ mūlaṃ phalamathodakam

अभिमन्त्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च ।साधनेऽस्मिन् विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः॥ 54.20 ॥

abhimantrya ca mantreṇa bhakṣyabhojyādikāni ca | sādhane'smin viśeṣeṇa nityaṃ bhuñjīta vāgyataḥ

मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती ।स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः॥ 54.21 ॥

mantrāṣṭaśatapūtena jalena śucinā vratī | snāyānnadīnadotthena prokṣayedvātha śaktitaḥ

तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले ।सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा॥ 54.22 ॥

tarpayecca tathā nityaṃ juhuyācca śivānale | saptabhiḥ pañcabhirdravyaistribhirvātha ghṛtena vā

इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः ।तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किञ्चिदपि विद्यते॥ 54.23 ॥

itthaṃ bhaktyā śivaṃ śaivo yaḥ sādhayati sādhakaḥ | tasyehāmutra duṣprāpaṃ na kiñcidapi vidyate

अथवाहरहर्मन्त्रं जपेदेकाग्रमानसः ।अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्॥ 54.24 ॥

athavāharaharmantraṃ japedekāgramānasaḥ | anaśnanneva sāhasraṃ vinā mantrasya sādhanam

न तस्य दुर्लभं किञ्चिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् ।इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विन्दति॥ 54.25 ॥

na tasya durlabhaṃ kiñcinna tasyāstyaśubhaṃ kvacit | iha vidyāṃ śriyaṃ saukhyaṃ labdhvā muktiṃ ca vindati

साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा ।जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्॥ 54.26 ॥

sādhane viniyoge ca nitye naimittike tathā | japejjalairbhasmanā ca snātvā mantreṇa ca kramāt

शुचिर्बद्धशिखः सूत्री सपवित्रकरस्तथा ।धृतत्रिपुण्ड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्॥ 54.27 ॥

śucirbaddhaśikhaḥ sūtrī sapavitrakarastathā | dhṛtatripuṇḍrarudrākṣo vidyāṃ pañcākṣarīṃ japet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 55.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 55.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२०. विंशोऽध्यायः ।विशेषादिसंस्कृतिः ।उपमन्युरुवाच ।अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् ।आचार्यत्वेऽभिषिञ्चेत तद्योगत्वेन चान्यथा॥ 55.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.20. viṃśo'dhyāyaḥ | viśeṣādisaṃskṛtiḥ | upamanyuruvāca | athaivaṃ saṃskṛtaṃ śiṣyaṃ kṛtapāśupatavratam | ācāryatve'bhiṣiñceta tadyogatvena cānyathā

मण्डलं पूर्ववत्कृत्त्वा सम्पूज्य परमेश्वरम् ।स्थापयत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत्॥ 55.2 ॥

maṇḍalaṃ pūrvavatkṛttvā sampūjya parameśvaram | sthāpayatpañcakalaśāndikṣu madhye ca pūrvavat

निवृत्तिं पुरतो न्यस्य प्रतिष्ठां पश्चिमे घटे ।विद्यां दक्षिणतः शान्तिमुत्तरे मध्यतः पराम्॥ 55.3 ॥

nivṛttiṃ purato nyasya pratiṣṭhāṃ paścime ghaṭe | vidyāṃ dakṣiṇataḥ śāntimuttare madhyataḥ parām

कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् ।अभिमन्त्र्य घटान्हुत्वा पूर्णान्तं च यथा पुरा॥ 55.4 ॥

kṛtvā rakṣādikaṃ tatra baddhvā mudrāṃ ca dhainavīm | abhimantrya ghaṭānhutvā pūrṇāntaṃ ca yathā purā

प्रवेश्य मण्डले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः ।तर्पणाद्यं तु मन्त्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम्॥ 55.5 ॥

praveśya maṇḍale śiṣyamanuṣṇīṣaṃ ca deśikaḥ | tarpaṇādyaṃ tu mantrāṇāṃ kuryātpūrvāvasānakam

ततः सम्पूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् ।अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत्॥ 55.6 ॥

tataḥ sampūjya deveśamanujñāpya ca pūrvavat | abhiṣekāya taṃ śiṣyamāsanaṃ tvadhirohayet

सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् ।न्यस्तमन्त्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत्॥ 55.7 ॥

sakalīkṛtya taṃ paścātkalāpañcakarūpiṇam | nyastamantratanuṃ baddhvā śivaṃ śiṣyaṃ samarpayet

ततो निवृत्तिकुम्भादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् ।मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयत्॥ 55.8 ॥

tato nivṛttikumbhādighaṭānuddhṛtya vai kramāt | madhyamāntācchivenaiva śiṣyaṃ tamabhiṣecayat

शिवहस्तं समर्प्याथ शिशोः शिरसि देशिकः ।शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत्॥ 55.9 ॥

śivahastaṃ samarpyātha śiśoḥ śirasi deśikaḥ | śivabhāvasamāpannaḥ śivācāryaṃ tamādiśet

अथालङ्कृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले ।शतमष्टोत्तरं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः॥ 55.10 ॥

athālaṅkṛtya taṃ devamārādhya śivamaṇḍale | śatamaṣṭottaraṃ hutvā dadyātpūrṇāhutiṃ tataḥ

पुनः सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।शिरस्यञ्जलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः॥ 55.11 ॥

punaḥ sampūjya deveśaṃ praṇamya bhuvi daṇḍavat | śirasyañjalimādhāya śivaṃ vijñāpayedguruḥ

भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिकोऽयं मया कृतः ।अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम्॥ 55.12 ॥

bhagavaṃstvatprasādena deśiko'yaṃ mayā kṛtaḥ | anugṛhya tvayā deva divyājñāsmai pradīyatām

एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च ।शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेत् शिववद्गुरुः॥ 55.13 ॥

evaṃ vijñāpya śiṣyeṇa saha bhūyaḥ praṇamya ca | śivaṃ śivāgamaṃ divyaṃ pūjayet śivavadguruḥ

पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् ।उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः॥ 55.14 ॥

punaḥ śivamanujñāpya śivajñānasya pustakam | ubhābhyāmatha pāṇibhyāṃ dadyācchiṣyāya deśikaḥ

स तां मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि ।अधिरोप्य यथान्यायमभिवन्द्य समर्चयेत्॥ 55.15 ॥

sa tāṃ mūrdhni samādhāya vidyāṃ vidyāsanopari | adhiropya yathānyāyamabhivandya samarcayet

अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि ।आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतोऽर्हति॥ 55.16 ॥

atha tasmai gururdadyādrājopakaraṇānyapi | ācāryapadavīṃ prāpto rājyaṃ cāpi yato'rhati

अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा ।यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते॥ 55.17 ॥

athānuśāsanaṃ kuryātpūrvairācaritaṃ yathā | yathā ca śivaśāstroktaṃ yathā lokeṣu pūjyate

शिष्यान् परीक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः ।संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः॥ 55.18 ॥

śiṣyān parīkṣya yatnena śivaśāstroktalakṣaṇaiḥ | saṃskṛtya ca śivajñānaṃ tebhyo dadyācca deśikaḥ

एवं सर्वमनायासं शौचं क्षान्तिं दयां तथा ।अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्॥ 55.19 ॥

evaṃ sarvamanāyāsaṃ śaucaṃ kṣāntiṃ dayāṃ tathā | aspṛhāmapyasūyāṃ ca yatnena ca vibhāvayet

इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मण्डलात् ।शिवकुम्भानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्॥ 55.20 ॥

itthamādiśya taṃ śiṣyaṃ śivamudvāsya maṇḍalāt | śivakumbhānalādīṃśca sadasyānapi pūjayet

युगपद्वाथ संस्कारान् कुर्वीत सगणो गुरुः ।तत्र त्रयं द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते॥ 55.21 ॥

yugapadvātha saṃskārān kurvīta sagaṇo guruḥ | tatra trayaṃ dvayaṃ vāpi prayogasyopadiśyate

तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् ।कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाऽखिलम्॥ 55.22 ॥

tadādāveva kalaśānkalpayedadhvaśuddhivat | kṛtvā samayasaṃskāramabhiṣekaṃ vinā'khilam

समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् ।तस्मिन् परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्॥ 55.23 ॥

samabhyarcya śivaṃ bhūyaḥ kṛtvā cādhvaviśodhanam | tasmin parisamāpte tu punardevaṃ prapūjayet

हुत्वा मन्त्रं तु सन्तर्प्य सन्दीप्याशास्य चेश्वरम् ।समर्प्य मन्त्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्॥ 55.24 ॥

hutvā mantraṃ tu santarpya sandīpyāśāsya ceśvaram | samarpya mantraṃ śiṣyasya pāṇau śeṣaṃ samāpayet

अथवा मन्त्रसंस्कारमनुचिन्त्याखिलं क्रमात् ।अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्॥ 55.25 ॥

athavā mantrasaṃskāramanucintyākhilaṃ kramāt | adhvaśuddhiṃ guruḥ kuryādabhiṣekāvasānikam

तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः ।स सर्वोऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने॥ 55.26 ॥

tatra yaḥ śāntyatītādikalāsu vihito vidhiḥ | sa sarvo'pi vidhātavyastattvatrayaviśodhane

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् ।शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ॥ 55.27 ॥

śivavidyātmatattvākhyaṃ tattvatrayamudāhṛtam | śaktau śivastato vidyāttasyāstvātmā samudbabhau

शिवेन शान्त्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः ।विद्यया परिशिष्टोऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्॥ 55.28 ॥

śivena śāntyatītādhvā vyāptastadaparaḥ paraḥ | vidyayā pariśiṣṭo'dhvā hyātmanā nikhilaḥ kramāt

दुर्लभं शाम्भवं मत्वा मन्त्रमूलं मनीषिणः ।शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः॥ 55.29 ॥

durlabhaṃ śāmbhavaṃ matvā mantramūlaṃ manīṣiṇaḥ | śāktaṃ śaṃsīta saṃskāraṃ śivaśāstrārthapāragāḥ

इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः ।चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 55.30 ॥

iti te sarvamākhyātaṃ saṃskārākhyasya karmaṇaḥ | cāturvidhyamidaṃ kṛṣṇa kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 56.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 56.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२१. एकविंशोऽध्यायः ।नित्यनैमित्तिककर्मवर्णनम् ।कृष्ण उवाच ।भगवन् श्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा॥ 56.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.21. ekaviṃśo'dhyāyaḥ | nityanaimittikakarmavarṇanam | kṛṣṇa uvāca | bhagavan śrotumicchāmi śivāśramaniṣeviṇām | śivaśāstroditaṃ karma nityanaimittikaṃ tathā

उपमन्युरुवाच ।प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया ।विचार्य कार्यं निर्गच्छेद् गृहादभ्युदितेऽरुणे॥ 56.2 ॥

upamanyuruvāca | prātarutthāya śayanāddhyātvā devaṃ sahāmbayā | vicārya kāryaṃ nirgacched gṛhādabhyudite'ruṇe

अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः ।कृत्वा शौचं विधानेन दन्तधावनमाचरेत्॥ 56.3 ॥

abādhe vijane deśe kuryādāvaśyakaṃ tataḥ | kṛtvā śaucaṃ vidhānena dantadhāvanamācaret

अलाभे दन्तकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च ।अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्॥ 56.4 ॥

alābhe dantakāṣṭhānāmaṣṭamyādidineṣu ca | apāṃ dvādaśagaṇḍūṣaiḥ kuryādāsyaviśodhanam

आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् ।नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहेऽपि वा॥ 56.5 ॥

ācamya vidhivatpaścādvāruṇaṃ snānamācaret | nadyāṃ vā devakhāte vā hrade vātha gṛhe'pi vā

स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् ।व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्॥ 56.6 ॥

snānadravyāṇi tattīre sthāpayitvā bahirmalam | vyāpohya mṛdamālipya snātvā gomayamālipet

स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वा वाथ विशोध्य च ।सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च॥ 56.7 ॥

snātvā punaḥ punarvastraṃ tyaktvā vātha viśodhya ca | susnāto nṛpavadbhūyaḥ śuddhaṃ vāso vasīta ca

मलस्नानं सुगन्धाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् ।न कुर्याद् ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा॥ 56.8 ॥

malasnānaṃ sugandhādyaiḥ snānaṃ dantaviśodhanam | na kuryād brahmacārī ca tapasvī vidhavā tathā

सोपवीतः शिखां बद्ध्वा प्रविश्य च जलान्तरम् ।अवगाह्य समाचान्तो जले न्यस्येत् त्रिमण्डलम्॥ 56.9 ॥

sopavītaḥ śikhāṃ baddhvā praviśya ca jalāntaram | avagāhya samācānto jale nyasyet trimaṇḍalam

तोये मग्नः पुनर्मन्त्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् ।उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्॥ 56.10 ॥

toye magnaḥ punarmantraṃ japecchaktyā śivaṃ smaret | utthāyācamya tenaiva svātmānamabhiṣecayet

गोशृङ्गेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा ।पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा॥ 56.11 ॥

gośṛṅgeṇa sadarbheṇa pālāśena dalena vā | pādmena vātha pāṇibhyāṃ pañcakṛtvastrireva vā

उद्यानादौ गृहे चैव वर्द्धन्या कलशेन वा ।अवगाहनकालेऽद्भिर्मन्त्रितैरभिषेचयेत्॥ 56.12 ॥

udyānādau gṛhe caiva varddhanyā kalaśena vā | avagāhanakāle'dbhirmantritairabhiṣecayet

अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा ।आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्॥ 56.13 ॥

atha cedvāruṇaṃ kartumaśaktaḥ śuddhavāsasā | ārdreṇa śodhayeddehamāpādatalamastakam

आग्नेयं वाथ वा मान्त्रं कुर्यात् स्नानं शिवेन वा ।शिवचिन्तापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते॥ 56.14 ॥

āgneyaṃ vātha vā māntraṃ kuryāt snānaṃ śivena vā | śivacintāparaṃ snānaṃ yuktasyātmīyamucyate

स्वसूत्रोक्तविधानेन मन्त्राचमनपूर्वकम् ।आचरेद् ब्रह्मयज्ञान्तं कृत्वा देवादितर्पणम्॥ 56.15 ॥

svasūtroktavidhānena mantrācamanapūrvakam | ācared brahmayajñāntaṃ kṛtvā devāditarpaṇam

मण्डलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि ।दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे॥ 56.16 ॥

maṇḍalasthaṃ mahādevaṃ dhyātvābhyarcya yathāvidhi | dadyādarghyaṃ tatastasmai śivāyādityarūpiṇe

अथवैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् ।करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः॥ 56.17 ॥

athavaitatsvasūtroktaṃ kṛtvā hastau viśodhayet | karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā sakalīkṛtavigrahaḥ

वामहस्तगताम्भोभिर्गन्धसिद्धार्थकान्वितैः ।कुशपुञ्जेन वाऽभ्युक्ष्य मूलमन्त्रसमन्वितैः॥ 56.18 ॥

vāmahastagatāmbhobhirgandhasiddhārthakānvitaiḥ | kuśapuñjena vā'bhyukṣya mūlamantrasamanvitaiḥ

आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् ।वामनासापुटेनैव देवं सम्भावयेत्सितम्॥ 56.19 ॥

āpohiṣṭhādibhirmantraiḥ śeṣamāghrāya vai jalam | vāmanāsāpuṭenaiva devaṃ sambhāvayetsitam

अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च ।कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्॥ 56.20 ॥

arghamādāya dehasthaṃ savyanāsāpuṭena ca | kṛṣṇavarṇena bāhyasthaṃ bhāvayecca śilāgatam

तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभ्यश्च विशेषतः ।भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि॥ 56.21 ॥

tarpayedatha devebhya ṛṣibhyaśca viśeṣataḥ | bhūtebhyaśca pitṛbhyaśca dadyādarghyaṃ yathāvidhi

रक्तचन्दनतोयेन हस्तमात्रेण मण्डलम् ।सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलङ्कृतम्॥ 56.22 ॥

raktacandanatoyena hastamātreṇa maṇḍalam | suvṛttaṃ kalpayedbhūmau raktacūrṇādyalaṅkṛtam

तत्र सम्पूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह ।खखोल्कायेति मन्त्रेण साङ्गतः सुखसिद्धये॥ 56.23 ॥

tatra sampūjayedbhānuṃ svakīyāvaraṇaiḥ saha | khakholkāyeti mantreṇa sāṅgataḥ sukhasiddhaye

पुनश्च मण्डलं कृत्वा तदङ्गैः परिपूज्य च ।तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसम्मितम्॥ 56.24 ॥

punaśca maṇḍalaṃ kṛtvā tadaṅgaiḥ paripūjya ca | tatra sthāpya hemapātraṃ māgadhaprasthasammitam

पूरयेत् गन्धतोयेन रक्तचन्दनयोगिना ।रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः॥ 56.25 ॥

pūrayet gandhatoyena raktacandanayoginā | raktapuṣpaistilaiścaiva kuśākṣatasamanvitaiḥ

दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा ।जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मण्डले॥ 56.26 ॥

dūrvāpāmārgagavyaiśca kevalena jalena vā | jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatvā natvā devaṃ ca maṇḍale

कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् ।अथवाञ्जलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया॥ 56.27 ॥

kṛtvā śirasi tatpātraṃ dadyādarghyaṃ śivāya tat | athavāñjalinā toyaṃ sadarbhaṃ mūlavidyayā

उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये ।कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्॥ 56.28 ॥

utkṣipedambarasthāya śivāyādityamūrtaye | kṛtvā punaḥ karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam

बुद्ध्वेशानादि सद्यान्तं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् ।गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्॥ 56.29 ॥

buddhveśānādi sadyāntaṃ pañcabrahmamayaṃ śivam | gṛhītvā bhasitaṃ mantrairvimṛjyāṅgāni saṃspṛśet

आपादान्तैः शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान् क्रमात् ।ततो मूलेन सर्वाङ्गमालभ्य वसनान्तरम्॥ 56.30 ॥

āpādāntaiḥ śirovaktrahṛdguhyacaraṇān kramāt | tato mūlena sarvāṅgamālabhya vasanāntaram

परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः ।जलैराच्छाद्य वासोऽयद् द्विराचम्य शिवं स्मरेत्॥ 56.31 ॥

paridhāya dvirācamya prokṣyaikādaśamantritaiḥ | jalairācchādya vāso'yad dvirācamya śivaṃ smaret

पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुण्ड्रं भस्मना लिखेत् ।अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा॥ 56.32 ॥

punarnyastakaro mantrī tripuṇḍraṃ bhasmanā likhet | avakramāya taṃ vyaktaṃ lalāṭe gandhavāriṇā

वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्द्धेन्दुमेव वा ।ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः॥ 56.33 ॥

vṛttaṃ vā caturasraṃ vā bindumarddhendumeva vā | lalāṭe yādṛśaṃ puṇḍraṃ likhitaṃ bhasmanā punaḥ

तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरन्तरे लिखेत् ।सर्वाङ्गोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः॥ 56.34 ॥

tādṛśaṃ bhujayormūrdhni stanayorantare likhet | sarvāṅgoddhūlanaṃ caiva na samānaṃ tripuṇḍrakaiḥ

तस्मात् त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना ।रुद्राक्षान्धारयेन्मूर्ध्नि कण्ठे श्रोते करे तथा॥ 56.35 ॥

tasmāt tripuṇḍramevaikaṃ likheduddhūlanaṃ vinā | rudrākṣāndhārayenmūrdhni kaṇṭhe śrote kare tathā

सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् ।विप्रादीनां क्रमात् श्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्॥ 56.36 ॥

suvarṇavarṇamacchinnaṃ śubhaṃ nānyairdhṛtaṃ śubham | viprādīnāṃ kramāt śreṣṭhaṃ pītaṃ raktamathāsitam

तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् ।तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः॥ 56.37 ॥

tadalābhe yathālābhaṃ dhāraṇīyamadūṣitam | tatrāpi nottaraṃ nīcairdhāryaṃ nīcamathottaraiḥ

नाशुचिर्द्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् ।इत्थं त्रिसन्ध्यमथवा द्विसन्ध्यं सकृदेव वा॥ 56.38 ॥

nāśucirddhārayedakṣaṃ sadā kāleṣu dhārayet | itthaṃ trisandhyamathavā dvisandhyaṃ sakṛdeva vā

कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् ।पूजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्॥ 56.39 ॥

kṛtvā snānādikaṃ śaktyā pūjayetparameśvaram | pūjāsthānaṃ samāsādya baddhvā ruciramāsanam

ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।श्वेतादीन्नकुलीशान्तांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्॥ 56.40 ॥

dhyāyeddevaṃ ca devīṃ ca prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | śvetādīnnakulīśāntāṃstacchiṣyānpraṇamedgurum

पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् ।शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः॥ 56.41 ॥

punardevaṃ śivaṃ natvā tato nāmāṣṭakaṃ japet | śivo maheśvaraścaiva rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ

संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् ।अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्॥ 56.42 ॥

saṃsāravaidyaḥ sarvajñaḥ paramātmeti cāṣṭakam | athavā śivamevaikaṃ japitvaikādaśādhikam

जिह्वाग्रे तेजसो राशिं ध्यात्वा व्याध्यादिशान्तये ।प्रक्षाल्य चरणौ कृत्वा करौ चन्दनचर्चितौ ।प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्॥ 56.43 ॥

jihvāgre tejaso rāśiṃ dhyātvā vyādhyādiśāntaye | prakṣālya caraṇau kṛtvā karau candanacarcitau | prakurvīta karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 57.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 57.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२२. द्वाविंशोऽध्यायः ।शिवशास्त्रोक्तनित्यनैमित्तिककर्मवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् ।स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्॥ 57.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.22. dvāviṃśo'dhyāyaḥ | śivaśāstroktanityanaimittikakarmavarṇanam | upamanyuruvāca | nyāsastu trividhaḥ proktaḥ sthityutpattilayakramāt | sthitirnyāso gṛhasthānāmutpattirbrahmacāriṇām

यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च ।स एव भर्तृहीनायाः कुटुम्बिन्याः स्थितिर्भवेत्॥ 57.2 ॥

yatīnāṃ saṃhṛtinyāso vanasthānāṃ tathaiva ca | sa eva bhartṛhīnāyāḥ kuṭumbinyāḥ sthitirbhavet

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् ।अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं स्थितिन्यास उदाहृतः॥ 57.3 ॥

kanyāyāḥ punarutpattiṃ vakṣye nyāsasya lakṣaṇam | aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ sthitinyāsa udāhṛtaḥ

दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्तमेव च ।उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः॥ 57.4 ॥

dakṣiṇāṅguṣṭhamārabhya vāmāṅguṣṭhāntameva ca | utpattinyāsa ākhyāto viparītastu saṃhṛtiḥ

सबिन्दुकान्नकारादीन् वर्णान् न्यस्येदनुक्रमात् ।अङ्गुलीषु शिवं न्यस्येत् तलयोरप्यनामयोः॥ 57.5 ॥

sabindukānnakārādīn varṇān nyasyedanukramāt | aṅgulīṣu śivaṃ nyasyet talayorapyanāmayoḥ

अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमन्त्रतः ।निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः॥ 57.6 ॥

astranyāsaṃ tataḥ kṛtvā daśadikṣvastramantrataḥ | nivṛttyādikalāḥ pañca pañcabhūtasvarūpiṇīḥ

पञ्चभूताधिपैः सार्द्धं तत्तच्चिह्नसमन्विताः ।हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः॥ 57.7 ॥

pañcabhūtādhipaiḥ sārddhaṃ tattaccihnasamanvitāḥ | hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyabrahmarandhrasamāśrayāḥ

तत्तद्बीजेन सङ्ग्रन्थींस्तत्तद्बीजेषु भावयेत् ।तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्॥ 57.8 ॥

tattadbījena saṅgranthīṃstattadbījeṣu bhāvayet | tāsāṃ viśodhanārthāya vidyāṃ pañcākṣarīṃ japet

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसङ्ख्यानुसारतः ।भूतग्रन्थिं ततः छिन्द्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया॥ 57.9 ॥

niruddhvā prāṇavāyuṃ ca guṇasaṅkhyānusārataḥ | bhūtagranthiṃ tataḥ chindyādastreṇaivāstramudrayā

नाड्याः सुषुम्णयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना ।निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत् शिवतेजसा॥ 57.10 ॥

nāḍyāḥ suṣumṇayātmānaṃ preritaṃ prāṇavāyunā | nirgataṃ brahmarandhreṇa yojayet śivatejasā

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् ।ततश्चोपरिभावेन कलाः संहृत्य वायुना॥ 57.11 ॥

viśoṣya vāyunā paścāddehaṃ kālāgninā dahet | tataścoparibhāvena kalāḥ saṃhṛtya vāyunā

देहं संहृत्य वै दग्धं कलाः स्पृष्ट्वा सहाधिपम् ।प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्॥ 57.12 ॥

dehaṃ saṃhṛtya vai dagdhaṃ kalāḥ spṛṣṭvā sahādhipam | plāvayitvāmṛtairdehaṃ yathāsthānaṃ niveśayet

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु ।अमृतप्लावनं कुर्याद् भस्मीभूतस्य वै ततः॥ 57.13 ॥

atha saṃhṛtya vai dagdhaḥ kalāsargaṃ vinaiva tu | amṛtaplāvanaṃ kuryād bhasmībhūtasya vai tataḥ

ततो विद्यामये तस्मिन् देहे दीपशिखाकृतिम् ।शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत्॥ 57.14 ॥

tato vidyāmaye tasmin dehe dīpaśikhākṛtim | śivānnirgatamātmānaṃ brahmarandhreṇa yojayet

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपङ्कजे ।पुनश्चामृतवर्षेण सिञ्चेद् विद्यामयं वपुः॥ 57.15 ॥

dehasyāntaḥ praviṣṭaṃ taṃ dhyātvā hṛdayapaṅkaje | punaścāmṛtavarṣeṇa siñced vidyāmayaṃ vapuḥ

ततः कुर्यात् करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ।देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्॥ 57.16 ॥

tataḥ kuryāt karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam | dehanyāsaṃ tataḥ paścānmahatyā mudrayā caret

अङ्गन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना ।वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसन्धिषु॥ 57.17 ॥

aṅganyāsaṃ tataḥ kṛtvā śivoktena tu vartmanā | varṇanyāsaṃ tataḥ kuryāddhastapādādisandhiṣu

षडङ्गानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च ।दिग्बन्धमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्॥ 57.18 ॥

ṣaḍaṅgāni tato nyasya jātiṣaṭkayutāni ca | digbandhamācaretpaścādāgneyādi yathākramam

यद्वा मूर्द्धादिपञ्चाङ्गं न्यासमेव समाचरेत् ।तथा षडङ्गन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना॥ 57.19 ॥

yadvā mūrddhādipañcāṅgaṃ nyāsameva samācaret | tathā ṣaḍaṅganyāsaṃ ca bhūtaśuddhyādikaṃ vinā

एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् ।शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्॥ 57.20 ॥

evaṃ samāsarūpeṇa kṛtvā dehātmaśodhanam | śivabhāvamupāgamya pūjayetparameśvaram

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः ।स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्॥ 57.21 ॥

atha yasyāstyavasaro nāsti vā mativibhramaḥ | sa vistīrṇena kalpena nyāsakarma samācaret

तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः ।तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः॥ 57.22 ॥

tatrādyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ paraḥ | tṛtīyaḥ praṇavanyāso haṃsanyāsastaduttaraḥ

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः ।एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात् पूजादिकर्मसु॥ 57.23 ॥

pañcamaḥ kathyate sadbhirnyāsaḥ pañcākṣarātmakaḥ | eteṣvekamanekaṃ vā kuryāt pūjādikarmasu

अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके ।इं ईं च नेत्रयोस्तद्वत् उं ऊं श्रवणयोस्तथा॥ 57.24 ॥

akāraṃ mūrdhni vinyasya ākāraṃ ca lalāṭake | iṃ īṃ ca netrayostadvat uṃ ūṃ śravaṇayostathā

ऋं ॠं कपोलयोश्चैव लृं ॡं नासापुटद्वये ।एमैम्मोष्ठद्वयोरोमौं दन्तपङ्क्तिद्वयोः क्रमात्॥ 57.25 ॥

ṛṃ ṝṃ kapolayoścaiva lṛṃ ḹṃ nāsāpuṭadvaye | emaimmoṣṭhadvayoromauṃ dantapaṅktidvayoḥ kramāt

अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् ।कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु सन्धिषु॥ 57.26 ॥

aṃ jihvāyāmatho tālunyaḥ prayojyo yathākramam | kavargaṃ dakṣiṇe haste nyasetpañcasu sandhiṣu

चवर्गं च तथा वामहस्तसन्धिषु विन्यसेत् ।टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि॥ 57.27 ॥

cavargaṃ ca tathā vāmahastasandhiṣu vinyaset | ṭavargaṃ ca tavargaṃ ca pādayorubhayorapi

पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः ।न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्॥ 57.28 ॥

paphau tu pārśvayoḥ pṛṣṭhe nābhau cāpi babhau tataḥ | nyasenmakāraṃ hṛdaye tvagādiṣu yathākramam

यकारादिसकारान्तान् न्यसेत्सप्तसु धातुषु ।हङ्कारं हृदयस्यान्तः क्षकारं भ्रूयुगान्तरे॥ 57.29 ॥

yakārādisakārāntān nyasetsaptasu dhātuṣu | haṅkāraṃ hṛdayasyāntaḥ kṣakāraṃ bhrūyugāntare

एवं वर्णान् प्रविन्यस्य पञ्चाशत् रुद्रवर्त्मना ।अङ्गवक्त्रकलाभेदात् पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्॥ 57.30 ॥

evaṃ varṇān pravinyasya pañcāśat rudravartmanā | aṅgavaktrakalābhedāt pañca brahmāṇi vinyaset

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् ।शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्॥ 57.31 ॥

karanyāsādyamapi taiḥ kṛtvā vātha na vā kramāt | śirovadanahṛdguhyapādeṣvetāni kalpayet

ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमान्तानि कल्पयेत् ।ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्॥ 57.32 ॥

tataścordhvādivaktrāṇi paścimāntāni kalpayet | īśānasya kalāḥ pañca pañcasveteṣu ca kramāt

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि ।चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः॥ 57.33 ॥

tataścaturṣu vaktreṣu puruṣasya kalā api | catasraḥ praṇidhātavyāḥ pūrvādikramayogataḥ

हृत्कण्ठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि ।अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः॥ 57.34 ॥

hṛtkaṇṭhāṃseṣu nābhau ca kukṣau pṛṣṭhe ca vakṣasi | aghorasya kalāścāṣṭau pādayorapi hastayoḥ

पश्चात् त्रयोदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु ।जङ्घास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत्॥ 57.35 ॥

paścāt trayodaśakalāḥ pāyumeḍhrorujānuṣu | jaṅghāsphikkaṭipārśveṣu vāmadevasya bhāvayet

सद्यस्याऽपि कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः ।घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः॥ 57.36 ॥

sadyasyā'pi kalāścāṣṭau pādayorapi hastayoḥ | ghrāṇe śirasi bāhvośca kalpayetkalpavittamaḥ | aṣṭatriṃśatkalānyāsamevaṃ kṛtvānupūrvaśaḥ

पश्चात् प्रणवविद्धीमान् प्रणवन्यासमाचरेत् ।बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः॥ 57.37 ॥

paścāt praṇavaviddhīmān praṇavanyāsamācaret | bāhudvaye kūrparayostathā ca maṇibandhayoḥ

पार्श्वोदरोरुजङ्घेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा ।इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः॥ 57.38 ॥

pārśvodarorujaṅgheṣu pādayoḥ pṛṣṭhatastathā | itthaṃ praṇavavinyāsaṃ kṛtvā nyāsavicakṣaṇaḥ

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् ।बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि॥ 57.39 ॥

haṃsanyāsaṃ prakurvīta śivaśāstre yathoditam | bījaṃ vibhajya haṃsasya netrayorghrāṇayorapi

विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे कर्णयोरपि ।कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोः स्तनयोस्तथा॥ 57.40 ॥

vibhajya bāhunetrāsyalalāṭe karṇayorapi | kakṣayoḥ skandhayoścaiva pārśvayoḥ stanayostathā

कट्यां पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चाङ्गवर्त्मना ।हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत् पञ्चाक्षरीं ततः॥ 57.41 ॥

kaṭyāṃ pāṇyorgulphayośca yadvā pañcāṅgavartmanā | haṃsanyāsamimaṃ kṛtvā nyaset pañcākṣarīṃ tataḥ

यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते ।नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत् ।नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवः प्राप्नुयात् शिवम्॥ 57.42 ॥

yathā pūrvoktamārgeṇa śivatvaṃ yena jāyate | nāśivaḥ śivamabhyasyennāśivaḥ śivamarcayet | nāśivastu śivaṃ dhyāyennāśivaḥ prāpnuyāt śivam

तस्मात् शैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् ।शिवोऽहमिति सञ्चिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत्॥ 57.43 ॥

tasmāt śaivīṃ tanuṃ kṛtvā tyaktvā ca paśubhāvanām | śivo'hamiti sañcintya śaivaṃ karma samācaret

कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ।ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः॥ 57.44 ॥

karmayajñastapoyajño japayajñastaduttaraḥ | dhyānayajño jñānayajñaḥ pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ

कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ।जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा॥ 57.45 ॥

karmayajñaratāḥ kecittapoyajñaratāḥ pare | japayajñaratāścānye dhyānayajñaratāstathā

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ।कर्मयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः॥ 57.46 ॥

jñānayajñaratāścānye viśiṣṭāścottarottaram | karmayajño dvidhā proktaḥ kāmākāmavibhedataḥ

कामान् कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ।अकामो रुद्रभवने भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः॥ 57.47 ॥

kāmān kāmī tato bhuktvā kāmāsaktaḥ punarbhavet | akāmo rudrabhavane bhogān bhuktvā tataścyutaḥ

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ।तपस्वी च पुनस्तस्मिन् भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः॥ 57.48 ॥

tapoyajñarato bhūtvā jāyate nātra saṃśayaḥ | tapasvī ca punastasmin bhogān bhuktvā tataścyutaḥ

जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ।जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह॥ 57.49 ॥

japadhyānarato bhūtvā jāyate bhuvi mānavaḥ | japadhyānarato martyastadvaiśiṣṭyavaśādiha

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञोऽपि देहिनाम्॥ 57.50 ॥

jñānaṃ labdhvācirādeva śivasāyujyamāpnuyāt | tasmānmukto śivājñaptaḥ karmayajño'pi dehinām

अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ।तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्॥ 57.51 ॥

akāmaḥ kāmasaṃyukto bandhāyaiva bhaviṣyati | tasmātpañcasu yajñeṣu dhyānajñānaparo bhavet

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ।हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः॥ 57.52 ॥

dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ | hiṃsādidoṣanirmukto viśuddhaścittasādhanaḥ

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।बहिः कर्मिकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः॥ 57.53 ॥

dhyānayajñaḥ parastasmādapavargaphalapradaḥ | bahiḥ karmikarā yadvannātīva phalabhāginaḥ

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ।ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्॥ 57.54 ॥

dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ | dhyānināṃ hi vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram

यथेह कर्मिणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ।ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्॥ 57.55 ॥

yatheha karmiṇāṃ sthūlaṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam | dhyānayajñaratāstasmāddevānpāṣāṇamṛṇmayān

नात्यन्तं प्रतिपद्यन्ते शिवयाथात्म्यवेदनात् ।आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः॥ 57.56 ॥

nātyantaṃ pratipadyante śivayāthātmyavedanāt | ātmasthaṃ yaḥ śivaṃ tyaktvā bahirabhyarcayennaraḥ

हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ।ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते॥ 57.57 ॥

hastasthaṃ phalamutsṛjya lihetkūrparamātmanaḥ | jñānāddhyānaṃ bhaveddhyānājjñānaṃ bhūyaḥ pravartate

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् ।द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे॥ 57.58 ॥

tadubhābhyāṃ bhavenmuktistasmāddhyānarato bhavet | dvādaśānte tathā mūrdhni lalāṭe bhrūyugāntare

नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ।नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा॥ 57.59 ॥

nāsāgre vā tathāsye vā kandhare hṛdaye tathā | nābhau vā śāśvatasthāne śraddhāviddhena cetasā

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् ।अथवा पूजयेन्नित्यं लिङ्गे वा कृतकेऽपि वा॥ 57.60 ॥

bahiryāgopacāreṇa devaṃ devīṃ ca pūjayet | athavā pūjayennityaṃ liṅge vā kṛtake'pi vā

वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ।अथवान्तर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् ।अन्तर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा॥ 57.61 ॥

vahnau vā sthaṇḍile vātha bhaktyā vittānusārataḥ | athavāntarbahiścaiva pūjayetparameśvaram | antaryāgarataḥ pūjāṃ bahiḥ kurvīta vā na vā