Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 13/32 · श्लोक 42.1–43.40

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 42.1

[बर] अहंकारात परसूतानि महाभूतानि पञ्च वै पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम

[bara] ahaṃkārāta parasūtāni mahābhūtāni pañca vai pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama

हिन्दी अर्थ

जग्राह तरसा राज्यमम्बरीषो महायशा:

English

form (by practising the religion of inaction) is not agreeable to the deities, l That goal, O son of Pritha, is the highest which is constituted by eternal Brahman where one, casting off the body, attains to immortality and becomes always happy. By adhering to this religion, even they who axe of sinful birth, such as women and Vaisyas and Sudras, attain to the highest goal. What need be said then, O son of Pritha, of Brahmanas and Kshatriyas possessed of great learning, always devoted to the duties of their own orders and who are intent on (the acquisition of) the region of Brahma? This has been laid down with the reasons (on which it rests); and also the means for its acquisition; and its complete attainment and fruit, viz., Emancipation and the ascertainment of the truth regarding pain. O chief of Bharata's race, there is nothing else that is fraught with happiness greater than this. That mortal, O son of Pandu, who, endued with intelligence, and faith, and prowess, renounces as unsubstantial what is regarded as substantial by the world, succeeds within a short time in obtaining the Supreme by these means. This is all that is to be said,— there is nothing else that is higher than this. Yoga takes place in his case, O son of Pritha, who devotes himself to its constant practice for a period of six months.'"

अध्याय 14

श्लोक 42.2

तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु शब्दस्पर्शन रूपेषु रसगन्धक्रियासु च

teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu śabdasparśana rūpeṣu rasagandhakriyāsu ca

हिन्दी अर्थ

प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

English

Beings are bewildered in the five great elements, in sound, touch, form, taste, smell and action.

अध्याय 14

श्लोक 42.3

महाभूतविनाशान्ते परलये परत्युपस्थिते सर्वप्राणभृतां धीरा महद उत्पद्यते भयम

mahābhūtavināśānte paralaye paratyupasthite sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahada utpadyate bhayama

हिन्दी अर्थ

विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन् पृथिवीमहम्

English

At the end of the destruction of the great elements, when dissolution has come, great fear arises, steadfast one, for all who bear life.

अध्याय 14

श्लोक 42.4

यद्य अस्माज जायते भूतं तत्र तत परविलीयते लीयन्ते परतिलॊमानि जायन्ते चॊत्तरॊत्तरम

yadya asmāja jāyate bhūtaṃ tatra tata paravilīyate līyante paratilòmāni jāyante còttaròttarama

हिन्दी अर्थ

नाध्यगच्छमहं बुद्ध्या ममेदमिति यद् भवेत्

English

If a being is born from something, it dissolves back into it; they dissolve in reverse order and are born in succeeding order.

अध्याय 14

श्लोक 42.5

ततः परलीने सर्वस्मिन भूते सथावरजङ्गमे समृतिमन्तस तदा धीरा न लीयन्ते कदा चन

tataḥ paralīne sarvasmina bhūte sathāvarajaṅgame samṛtimantasa tadā dhīrā na līyante kadā cana

हिन्दी अर्थ

इत्यर्थ सर्व एवेति समारम्भा भवन्ति वै

English

Then when all beings, immovable and moving, are dissolved, the steadfast, remembering, are never dissolved.

अध्याय 14

श्लोक 42.6

शब्दः सपर्शस तथारूपं रसॊ गन्धश च पञ्चमः करिया कारणयुक्ताः सयुर अनित्या मॊहसंज्ञिताः

śabdaḥ saparśasa tathārūpaṃ rasò gandhaśa ca pañcamaḥ kariyā kāraṇayuktāḥ sayura anityā mòhasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

बहु चाल्प॑ च संक्षिप्तं विप्लुतं च मतं मम

English

Sound, touch, form, taste, and smell as fifth, joined with action and cause, are impermanent, called delusion.

अध्याय 14

श्लोक 42.7

लॊभप्रजन संयुक्ता निर्विशेषा हय अकिंचनाः मांसशॊणितसंघाता अन्यॊन्यस्यॊपजीविनः

lòbhaprajana saṃyuktā nirviśeṣā haya akiṃcanāḥ māṃsaśòṇitasaṃghātā anyònyasyòpajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहीतुं येन यच्छक्यं लक्षणं तस्य तत् क्व नु

English

Joined with greed and procreation, without distinction, owning nothing, masses of flesh and blood, living on one another,

अध्याय 14

श्लोक 42.8

बहिर आत्मान इत्य एते दीनाः कृपण वृत्तयः पराणापानाव उदानश च समानॊ वयान एव च

bahira ātmāna itya ete dīnāḥ kṛpaṇa vṛttayaḥ parāṇāpānāva udānaśa ca samānò vayāna eva ca

हिन्दी अर्थ

उपायमेव वक्ष्यामि येन गृहोत वा न वा

English

they are called external selves, wretched, of miserable conduct. Prana, apana, udana, samana and vyana,

अध्याय 14

श्लोक 42.9

अन्तरात्मेति चाप्य एते नियताः पञ्च वायवः वान मनॊ बुद्धिर इत्य एभिर सार्धम अष्टात्मकं जगत

antarātmeti cāpya ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ vāna manò buddhira itya ebhira sārdhama aṣṭātmakaṃ jagata

हिन्दी अर्थ

व्यक्तरूप अंशोंकी कल्पना कर लें

English

these five winds are called the inner self; with speech, mind and intellect, they make the world eight-fold.

अध्याय 14

श्लोक 42.10

तवग घराणश्रॊत्रचक्षूंषि रसनं वाक च संयता विशुद्धं च मनॊ यस्य बुद्धिश चाव्यभिचारिणी

tavaga gharāṇaśròtracakṣūṃṣi rasanaṃ vāka ca saṃyatā viśuddhaṃ ca manò yasya buddhiśa cāvyabhicāriṇī

हिन्दी अर्थ

महाराज अम्बरीषने बलपूर्वक राज्यकी बागडोर अपने हाथमें ली

English

sarvamasmityabhimanamapyakurvan i.e., 'without even retaining the consciousness of his own identity with everything.' Kinchikachintayan—i.e., not even thinking that he is existing. Purvam purvam parity ajy a implies the gradual merging of the grosser in the subtler, i.e., the successive stages of Yoga before absorption into Brahman. I follow Nilakantha.

अध्याय 14

श्लोक 42.11

अष्टौ यस्याग्नयॊ हय एते न दहन्ते मनः सदा स तद बरह्म शुभं याति यस्माद भूयॊ न विद्यते

aṣṭau yasyāgnayò haya ete na dahante manaḥ sadā sa tada barahma śubhaṃ yāti yasmāda bhūyò na vidyate

हिन्दी अर्थ

जगाम महतीं सिद्धि गाथाश्षेमा जगाद ह

English

mudham implies 'without ease or happiness, endued with slavery and ignorance.'

अध्याय 14

श्लोक 42.12

एकादश च यान्य आहुर इन्द्रियाणि विशेषतः अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्य अहं दविजाः

ekādaśa ca yānya āhura indriyāṇi viśeṣataḥ ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmya ahaṃ davijāḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धि प्राप्त हुई और उन्होंने यह गाथा गायी--

English

superinduced upon it by Ne-science or ignorance.

अध्याय 14

श्लोक 42.13

शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी पादौ पायुर उपस्थं च हस्तौ वाग दशमी भवेत

śaròtraṃ tavaka cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī pādau pāyura upasthaṃ ca hastau vāga daśamī bhaveta

हिन्दी अर्थ

संसारमें नीच कर्मोंकी ओर दौड़ता है, सचेत नहीं होता

English

Brahman. Dissociation from attributes while enjoying them implies an emancipate condition.

अध्याय 14

श्लोक 42.14

इन्द्रियग्राम इत्य एष मन एकादशं भवेत एतं गरामं जयेत पूर्वं ततॊ बरह्म परकाशते

indriyagrāma itya eṣa mana ekādaśaṃ bhaveta etaṃ garāmaṃ jayeta pūrvaṃ tatò barahma parakāśate

हिन्दी अर्थ

त॑ लोभमसिभिस्तीणैर्निकृत्य सुखमेधते

English

individual existence by absorption into universal and eternal Brahman.

अध्याय 14

श्लोक 42.15

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च शरॊत्रादीन्य अपि पञ्चाहुर बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः

buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca śaròtrādīnya api pañcāhura buddhiyuktāni tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

मृत्युं पुनर्गच्छति जन्मनैव

English

The latter, again, should be destroyed before absorption into Brahman can occur.

अध्याय 14

श्लोक 42.16

अविशेषाणि चान्यानि कर्म युक्तानि तानि तु उभयत्र मनॊ जञेयं बुद्धिर दवादशमी भवेत

aviśeṣāṇi cānyāni karma yuktāni tāni tu ubhayatra manò jañeyaṃ buddhira davādaśamī bhaveta

हिन्दी अर्थ

बन्धनमें पड़ता है

English

Other undifferentiated things are joined with action. In both, the mind is to be known, and the intellect is the twelfth.

अध्याय 14

श्लोक 42.17

इत्य उक्तानीन्द्रियाणीमान्य एकादश मया करमात मन्यन्ते कृतम इत्य एव विदित्वैतानि पण्डिताः

itya uktānīndriyāṇīmānya ekādaśa mayā karamāta manyante kṛtama itya eva viditvaitāni paṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

मात्मैव राजा विदितो यथावत्

English

These eleven senses have been told by me in order; the wise, knowing them, think "it is done".

अध्याय 14

श्लोक 42.18

तरीणि सथानानि भूतानां चतुर्थं नॊपपद्यते सथलम आपस तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम

tarīṇi sathānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nòpapadyate sathalama āpasa tathākāśaṃ janma cāpi caturvidhama

हिन्दी अर्थ

अधिराज्यं पुरस्कृत्य लोभमेकं॑ निकृन्तता

English

Beings have three places; a fourth does not occur: land, water and sky; birth too is fourfold.

अध्याय 14

श्लोक 42.19

अण्डजॊद्भिज्ज संस्वेद जरायुजम अथापि च चतुर्धा जन्म इत्य एतद भूतग्रामस्य लक्ष्यते

aṇḍajòdbhijja saṃsveda jarāyujama athāpi ca caturdhā janma itya etada bhūtagrāmasya lakṣyate

हिन्दी अर्थ

उच्छेद करते हुए उपर्युक्त गाथाका गान किया था

English

Egg-born, sprouting, sweat-born and womb-born: this fourfold birth is marked for the whole host of beings.

अध्याय 14

श्लोक 42.20

अचराण्य अपि भूतानि खेचराणि तथैव च अण्डजानि विजानीयात सर्वांश चैव सरीसृपान

acarāṇya api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca aṇḍajāni vijānīyāta sarvāṃśa caiva sarīsṛpāna

हिन्दी अर्थ

--“ब्रह्मन! आप मेरे देशसे बाहर चले जाइये”

English

Know the immovable beings, and also those that move in the air, as egg-born, and all creeping things too.

अध्याय 14

श्लोक 42.21

संस्वेदाः कृमयः परॊक्ता जन्तवश च तथाविधाः जन्म दवितीयम इत्य एतज जघन्यतरम उच्यते

saṃsvedāḥ kṛmayaḥ paròktā jantavaśa ca tathāvidhāḥ janma davitīyama itya etaja jaghanyatarama ucyate

हिन्दी अर्थ

आचक्ष्व विषयं राजन् यावांस्तव वशे स्थित:

English

Sweat-born are said to be worms and such creatures; this second birth is called the lowest.

अध्याय 14

श्लोक 42.22

भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात उद्भिज्जानीति तान्य आहुर भूतानि दविजसत्तमाः

bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāta udbhijjānīti tānya āhura bhūtāni davijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

जितना देश है, उसकी सीमा बताइये

English

Beings that are born, at the turn of time, by splitting the earth, best of brahmins, are called sprouts.

अध्याय 14

श्लोक 42.23

दविपाद बहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च जरायुजानि भूतानि वित्ततान्य अपि सत्तमाः

davipāda bahupādāni tiryaggatimatīni ca jarāyujāni bhūtāni vittatānya api sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

वचस्ते कर्तुमिच्छामि यथाशास्त्रं महीपते

English

Two-footed and many-footed beings, and those going across, know them, good ones, to be womb-born.

अध्याय 14

श्लोक 42.24

दविविधापीह विज्ञेया बरह्मयॊनिः सनातना तपः कर्म च यत पुण्यम इत्य एष विदुषां नयः

davividhāpīha vijñeyā barahmayòniḥ sanātanā tapaḥ karma ca yata puṇyama itya eṣa viduṣāṃ nayaḥ

हिन्दी अर्थ

मुहुरुष्णं विनि:श्वस्य न किंचित् प्रत्यभाषत

English

The eternal womb of Brahman is to be known as twofold here: austerity and action, which is merit; so is the view of the wise.

अध्याय 14

श्लोक 42.25

दविविधं कर्म विज्ञेयम इज्या दानं च यन मखे जातस्याध्ययनं पुण्यम इति वृद्धानुशासनम

davividhaṃ karma vijñeyama ijyā dānaṃ ca yana makhe jātasyādhyayanaṃ puṇyama iti vṛddhānuśāsanama

हिन्दी अर्थ

कुछ जवाब न दे सके

English

Action is to be known as twofold: sacrifice and giving at the sacrifice; and study by one who is born is merit: so say the aged.

अध्याय 14

श्लोक 42.26

एतद यॊ वेद विधिवत स मुखः सयाद दविजर्षभाः विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबॊधत

etada yò veda vidhivata sa mukhaḥ sayāda davijarṣabhāḥ vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibòdhata

हिन्दी अर्थ

कश्मलं सहसागच्छद् भानुमन्तमिव ग्रह:

English

One who knows this by rule, best of brahmins, would be a chief; and learn this too: that he is freed from all sins.

अध्याय 14

श्लोक 42.27

आकाशं परथमं भूतं शरॊत्रम अध्यात्मम उच्यते अधिभूतं तथा शब्दॊ दिशस तत्राधिदैवतम

ākāśaṃ parathamaṃ bhūtaṃ śaròtrama adhyātmama ucyate adhibhūtaṃ tathā śabdò diśasa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

प्रकार मोहने सहसा घेर लिया जैसे राहु ग्रह सूर्यको घेर लेता है

English

Space is the first element; hearing is its spiritual aspect, sound its elemental aspect, the directions its divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.28

दवितीयं मारुतॊ भूतं तवग अध्यात्मं च विश्रुतम सप्रष्टव्यम अधिभूतं च विद्युत तत्राधिदैवतम

davitīyaṃ mārutò bhūtaṃ tavaga adhyātmaṃ ca viśrutama sapraṣṭavyama adhibhūtaṃ ca vidyuta tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

ततो मुहूर्तादिव त॑ ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत्

English

The second element is wind; skin is its spiritual aspect, the touchable its elemental, lightning its divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.29

तृतीयं जयॊतिर इत्य आहुर चक्षुर अध्यात्मम उच्यते अधिभूतं ततॊ रूपं सूर्यस तत्राधिदैवतम

tṛtīyaṃ jayòtira itya āhura cakṣura adhyātmama ucyate adhibhūtaṃ tatò rūpaṃ sūryasa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

रहनेके बाद वे ब्राह्मणसे बोले

English

The third they call light; the eye is the spiritual aspect, form the elemental, the sun the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.30

चतुर्थम आपॊ विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्मम इष्यते अधिभूतं रसश चात्र सॊमस तत्राधिदैवतम

caturthama āpò vijñeyaṃ jihvā cādhyātmama iṣyate adhibhūtaṃ rasaśa cātra sòmasa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

मुझे अपना देश नहीं दिखायी देता

English

The fourth is to be known as water; the tongue is the spiritual aspect, taste the elemental here, the moon the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.31

पृथिवी पञ्चमं भूतं घराणश चाध्यात्मम इष्यते अधिभूतं तथा गन्धॊ वायुस तत्राधिदैवतम

pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ gharāṇaśa cādhyātmama iṣyate adhibhūtaṃ tathā gandhò vāyusa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

नाध्यगच्छं यदा तस्यां स्वप्रजा मार्गिता मया

English

Earth is the fifth element; the nose is the spiritual aspect, smell the elemental, wind the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.32

एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टय विधिः समृतः अतः परं परवक्ष्यामि सर्वं तरिविधम इन्द्रियम

eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭaya vidhiḥ samṛtaḥ ataḥ paraṃ paravakṣyāmi sarvaṃ tarividhama indriyama

हिन्दी अर्थ

अधिकारका निश्चय न हुआ, तब मुझे मोह हो गया

English

This is the fourfold rule among the five elements. Next I shall tell all the senses, threefold.

अध्याय 14

श्लोक 42.33

पादाव अध्यात्मम इत्य आहुर बराह्मणास तत्त्वदर्शिनः अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस तत्राधिदैवतम

pādāva adhyātmama itya āhura barāhmaṇāsa tattvadarśinaḥ adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇusa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

ततो मे कश्मलस्यान्ते मति: पुनरुपस्थिता

English

Brahmins who see reality say the feet are the spiritual aspect; the elemental is what is to be gone to, and Vishnu the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.34

अवाग गतिर अपानश च पायुर अध्यात्मम इष्यते अधिभूतं विसर्वश च मित्रस तत्राधिदैवतम

avāga gatira apānaśa ca pāyura adhyātmama iṣyate adhibhūtaṃ visarvaśa ca mitrasa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम

English

The downward-going apana and the anus are the spiritual aspect; discharge is the elemental, Mitra the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.35

परजनः सर्वभूतानाम उपस्थॊ ऽधयात्मम उच्यते अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च परजापतिः

parajanaḥ sarvabhūtānāma upasthò 'dhayātmama ucyate adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

उष्यतां यावदुत्साहो भुज्यतां यावदुष्यते

English

The generative organ of all beings is called the spiritual aspect; semen the elemental, and Prajapati the deity.

अध्याय 14

श्लोक 42.36

हस्ताव अध्यात्मम इत्य आहुर अध्यात्मविदुषॊ जनाः अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस तत्राधिदैवतम

hastāva adhyātmama itya āhura adhyātmaviduṣò janāḥ adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakrasa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

ब्रूहि कां मतिमास्थाय ममत्वं वर्जित त्वया

English

Those who know the spiritual call the hands the spiritual aspect; actions are the elemental, Shakra the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.37

वैश्वदेवी मनः पूर्वा वाग अध्यात्मम इहॊच्यते वक्तव्यम अधिभूतं च वह्निस तत्राधिदैवतम

vaiśvadevī manaḥ pūrvā vāga adhyātmama ihòcyate vaktavyama adhibhūtaṃ ca vahnisa tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

ममताको त्याग दिया है?

English

The Vaishvadevi, with mind first, speech is here called the spiritual; the speakable is elemental, and Fire the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.38

अध्यात्मं मन इत्य आहुः पञ्च भूतानुचारकम अधिभूतं च मन्यव्यं चन्द्रमाश चाधिदैवतम

adhyātmaṃ mana itya āhuḥ pañca bhūtānucārakama adhibhūtaṃ ca manyavyaṃ candramāśa cādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

नावैषि विषयं येन सर्वो वा विषयस्तव

English

They call the mind spiritual, following the five elements; the thinkable is elemental, and the Moon the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.39

अध्यात्मं बुद्धिर इत्य आहुः षडिन्द्रिय विचारिणी अधिभूतं तु विज्ञेयं बरह्मा तत्राधिदैवतम

adhyātmaṃ buddhira itya āhuḥ ṣaḍindriya vicāriṇī adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ barahmā tatrādhidaivatama

हिन्दी अर्थ

नाध्यगच्छमहं तस्मान्ममेदमिति यद् भवेत्

English

They call the intellect spiritual, moving among the six senses; the knowable is elemental, and Brahma the divine aspect.

अध्याय 14

श्लोक 42.40

यथावद अध्यात्मविधिर एष वः कीर्तितॊ मया जञानम अस्य हि धर्मज्ञाः पराप्तं बुद्धिमताम इह

yathāvada adhyātmavidhira eṣa vaḥ kīrtitò mayā jañānama asya hi dharmajñāḥ parāptaṃ buddhimatāma iha

हिन्दी अर्थ

पड़ती, जिसे अपनी कह सकें

English

This rule of the spiritual has been told to you by me truly; knowledge of it, knowers of dharma, is gained here by the wise.

अध्याय 14

श्लोक 42.41

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च महाभूतानि पञ्च च सर्वाण्य एतानि संधाय मनसा संप्रधारयेत

indriyāṇīndriyārthāśa ca mahābhūtāni pañca ca sarvāṇya etāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayeta

हिन्दी अर्थ

शृणु बुद्धि च यां ज्ञात्वा सर्वत्र विषयो मम

English

The senses, the objects of the senses and the five great elements: one should reflect on all these, joining them with the mind.

अध्याय 14

श्लोक 42.42

कषीणे मनसि सर्वस्मिन न जन्म सुखम इष्यते जञानसंपन्न सत्त्वानां तत सुखं विदुषां मतम

kaṣīṇe manasi sarvasmina na janma sukhama iṣyate jañānasaṃpanna sattvānāṃ tata sukhaṃ viduṣāṃ matama

हिन्दी अर्थ

जिस बुद्धिका आश्रय लेकर मैं सर्वत्र अपना ही राज्य समझता हूँ, उसको सुनो

English

When the whole mind is exhausted, birth is not sought for happiness; that is the happiness the wise hold for those whose goodness is endowed with knowledge.

अध्याय 14

श्लोक 42.43

अतः परं परवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा

ataḥ paraṃ paravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivāma nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā

हिन्दी अर्थ

तस्मान्मे निर्जिता भूमिर्वशे तिष्ठति नित्यदा

English

Next I shall tell the auspicious withdrawal from all beings that makes for subtle states, by gentle or by harsh means.

अध्याय 14

श्लोक 42.44

गुणागुणम अनासङ्गम एकचर्यम अनन्तरम एतद बराह्मणतॊ वृत्तम आहुर एकपदं सुखम

guṇāguṇama anāsaṅgama ekacaryama anantarama etada barāhmaṇatò vṛttama āhura ekapadaṃ sukhama

हिन्दी अर्थ

चाहता। इसलिये मैंने पृथ्वीको जीत लिया है और वह सदा ही मेरे वशमें रहती है

English

Without attachment to qualities or non-qualities, a solitary course follows; they say this conduct from the brahmin is the one-step happiness.

अध्याय 14

श्लोक 42.45

विद्वान कूर्म इवाङ्गानि कामान संहृत्य सर्वशः विरजाः सर्वतॊ मुक्तॊ यॊ नरः स सुखी सदा

vidvāna kūrma ivāṅgāni kāmāna saṃhṛtya sarvaśaḥ virajāḥ sarvatò muktò yò naraḥ sa sukhī sadā

हिन्दी अर्थ

इसलिये जलतत्त्वपर भी मैं विजय पा चुका हूँ और वह सदा मेरे अधीन रहता है

English

The learned man who withdraws all desires from everywhere, like a tortoise its limbs, free of passion, freed everywhere, is always happy.

अध्याय 14

श्लोक 42.46

कामान आत्मनि संयम्य कषीणतृष्णः समाहितः सर्वभूतसुहृन मैत्रॊ बरह्मभूयं स गच्छति

kāmāna ātmani saṃyamya kaṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ sarvabhūtasuhṛna maitrò barahmabhūyaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

इसलिये मैंने तेजको जीत लिया है और वह सदा मेरे अधीन रहता है

English

Restraining desires in the self, with thirst exhausted, composed, a friend of all beings, kindly, he goes to Brahman-hood.

अध्याय 14

श्लोक 42.47

इन्द्रियाणां निरॊधेन सर्वेषां विषयैषिणाम मुनेर जनपद तयागाद अध्यात्माग्निः समिध्यते

indriyāṇāṃ niròdhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇāma munera janapada tayāgāda adhyātmāgniḥ samidhyate

हिन्दी अर्थ

तस्मान्मे निर्जितो वायुर्वशे तिष्ठति नित्यदा

English

By restraint of all the senses that seek objects and by the sage's abandoning of the settled country, the spiritual fire is kindled.

अध्याय 14

श्लोक 42.48

यथाग्निर इन्धनैर इद्धॊ महाज्यॊतिः परकाशते तथेन्द्रिय निरॊधेन महान आत्मा परकाशते

yathāgnira indhanaira iddhò mahājyòtiḥ parakāśate tathendriya niròdhena mahāna ātmā parakāśate

हिन्दी अर्थ

मेरे द्वारा जीता हुआ वायु सदा मेरे वशमें रहता है

English

As a fire kindled by fuel shines with great light, so by restraint of the senses the great Self shines.

अध्याय 14

श्लोक 42.49

यदा पश्यति भूतानि परसन्नात्मात्मनॊ हृदि सवयं यॊनिस तदा सूक्ष्मात सूक्ष्मम आप्नॊत्य अनुत्तमम

yadā paśyati bhūtāni parasannātmātmanò hṛdi savayaṃ yònisa tadā sūkṣmāta sūkṣmama āpnòtya anuttamama

हिन्दी अर्थ

चाहता, इसलिये मेरे द्वारा जीता हुआ मन सदा मेरे वशमें रहता है

English

When, serene in self, he sees beings in the heart of the self, self-originated, he then attains the subtlest of the subtle, unsurpassed.

अध्याय 14

श्लोक 42.50

अग्नी रूपं पयः सरॊतॊ वायुः सपर्शनम एव च मही पङ्कधरं घॊरम आकाशं शरवणं तथा

agnī rūpaṃ payaḥ saròtò vāyuḥ saparśanama eva ca mahī paṅkadharaṃ ghòrama ākāśaṃ śaravaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

त्वज्जिज्ञासार्थमद्येह विद्धि मां धर्ममागतम्

English

Fire is form, water is the stream, wind is touch, earth is the terrible bearer of mud, and space is hearing.

अध्याय 14

श्लोक 42.51

रागशॊकसमाविष्टं पञ्च सरॊतः समावृतम पञ्च भूतसमायुक्तं नवद्वारं दविदैवतम

rāgaśòkasamāviṣṭaṃ pañca saròtaḥ samāvṛtama pañca bhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ davidaivatama

हिन्दी अर्थ

गृहस्थधर्मा व्रतवांस्तथास्मि

English

Filled with passion and grief, covered by five streams, joined with the five elements, nine-doored, with two deities,

अध्याय 14

श्लोक 42.52

रजस्वलम अथादृश्यं तरिगुणं च तरिधातुकम संसर्गाभिरतं मूढं शरीरम इति धारणा

rajasvalama athādṛśyaṃ tariguṇaṃ ca taridhātukama saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīrama iti dhāraṇā

हिन्दी अर्थ

मया व्याप्तमिदं सर्व यत् किंचिज्जगतीगतम्

English

menstruating, unseen, threefold and of three constituents, delighting in contact, deluded: this is the notion of the body.

अध्याय 14

श्लोक 42.53

दुश्चरं जीवलॊके ऽसमिन सत्त्वं परति समाश्रितम एतद एव हि लॊके ऽसमिन कालचक्रं परवर्तते

duścaraṃ jīvalòke 'samina sattvaṃ parati samāśritama etada eva hi lòke 'samina kālacakraṃ paravartate

हिन्दी अर्थ

तेषां मामन्तकं विद्धि दारूणामिव पावकम्

English

Hard to move in the world of the living, it depends on goodness; and in this world the wheel of time turns.

अध्याय 14

श्लोक 42.54

एतन महार्णवं घॊरम अगाधं मॊहसंज्ञितम विसृजेत संक्षिपेच चैव भॊधयेत सामरं जगत

etana mahārṇavaṃ ghòrama agādhaṃ mòhasaṃjñitama visṛjeta saṃkṣipeca caiva bhòdhayeta sāmaraṃ jagata

हिन्दी अर्थ

तथा बुद्धिरियं वेत्ति बुद्धिरेव धनं मम

English

This terrible, fathomless great ocean called delusion should be let go, drawn in, and awakened with the gods in the world.

अध्याय 14

श्लोक 42.55

कामक्रॊधौ भयं मॊहम अभिद्रॊहम अथानृतम इन्द्रियाणां निरॊधेन स तांस तयजति दुस्त्यजान

kāmakròdhau bhayaṃ mòhama abhidròhama athānṛtama indriyāṇāṃ niròdhena sa tāṃsa tayajati dustyajāna

हिन्दी अर्थ

गृहेषु वनवासेषु गुरुवासेषु भिक्षुषु

English

By restraint of the senses he gives up desire, anger, fear, delusion, malice and falsehood, so hard to give up.

अध्याय 14

श्लोक 42.56

यस्यैते निर्जिता लॊके तरिगुणाः पञ्च धातवः वयॊम्नि तस्य परं सथानम अनन्तम अथ लक्ष्यते

yasyaite nirjitā lòke tariguṇāḥ pañca dhātavaḥ vayòmni tasya paraṃ sathānama anantama atha lakṣyate

हिन्दी अर्थ

नानालिड्डाश्रमस्थानां येषां बुद्धि: शमात्मिका

English

One who in the world has conquered these, the three qualities and five elements, has his supreme, endless place seen in space.

अध्याय 14

श्लोक 42.57

कामकूलाम अपारान्तां मनः सरॊतॊ भयावहाम नदीं दुर्ग हरदां तीर्णः कामक्रॊधाव उभौ जयेत

kāmakūlāma apārāntāṃ manaḥ saròtò bhayāvahāma nadīṃ durga haradāṃ tīrṇaḥ kāmakròdhāva ubhau jayeta

हिन्दी अर्थ

समुद्रको प्राप्त होती हैं

English

Having crossed the river with desire as its bank, endless, a stream of mind, terrible, a pool hard to pass, he conquers both desire and anger.

अध्याय 14

श्लोक 42.58

स सर्वदॊषनिर्मुक्तस ततः पश्यति यत परम मनॊ मनसि संधाय पश्यत्य आत्मानम आत्मनि

sa sarvadòṣanirmuktasa tataḥ paśyati yata parama manò manasi saṃdhāya paśyatya ātmānama ātmani

हिन्दी अर्थ

तद्भावभावनिरता ममैवात्मानमेष्यसि

English

Freed from all faults, he then sees the Highest; placing the mind in the mind, he sees the Self in the Self.

अध्याय 14

श्लोक 42.59

सर्ववित सर्वभूतेषु वीक्षत्य आत्मानम आत्मनि एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस ततस ततः

sarvavita sarvabhūteṣu vīkṣatya ātmānama ātmani ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇasa tatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मभावकी भावनामें रत रहकर अन्तमें मेरे ही स्वरूपको प्राप्त हो जाओगी

English

The all-knowing one looks at the Self in the Self in all beings, transforming himself in one way and in many, here and there.

अध्याय 14

श्लोक 42.60

धरुवं पश्यति रूपाणि दीपाद दीपशतं यथा स वै विष्णुश च मित्रश च वरुणॊ ऽगनिः परजापतिः

dharuvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāda dīpaśataṃ yathā sa vai viṣṇuśa ca mitraśa ca varuṇò 'ganiḥ parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

तन्मन्ये कारण त्वत्तो यत एषा प्रवर्तते

English

He surely sees forms, as a hundred lamps from one lamp; he is Vishnu, Mitra, Varuna, Fire, Prajapati.

अध्याय 14

श्लोक 42.61

स हि धाता विधाता च स परभुः सर्वतॊ मुखः हृदयं सर्वभूतानां महान आत्मा परकाशते

sa hi dhātā vidhātā ca sa parabhuḥ sarvatò mukhaḥ hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahāna ātmā parakāśate

हिन्दी अर्थ

तपःश्रुतेडभिमथ्नीतो ज्ञानाग्निर्जायते तत:

English

He is the Establisher and the Ordainer, the lord facing every way; the great Self shines in the heart of all beings.

अध्याय 14

श्लोक 42.62

तं विप्र संघाश च सुरासुराश च; यक्षाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि रक्षॊगणा भूतगणाश च सर्वे; महर्षयश चैव सदा सतुवन्ति

taṃ vipra saṃghāśa ca surāsurāśa ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitarò vayāṃsi rakṣògaṇā bhūtagaṇāśa ca sarve; maharṣayaśa caiva sadā satuvanti

हिन्दी अर्थ

ज्ञानरूप अग्नि प्रकट होती है

English

Hosts of brahmins, gods and asuras, yakshas, pishachas, ancestors, birds, hosts of rakshasas and spirits, and great sages always praise him.

अध्याय 14

श्लोक 43.1

[बर] मनुष्याणां तु राजन्यः कषत्रियॊ मध्यमॊ गुणः कुञ्जरॊ वाहनानां च सिंहश चारण्यवासिनाम

[bara] manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kaṣatriyò madhyamò guṇaḥ kuñjarò vāhanānāṃ ca siṃhaśa cāraṇyavāsināma

हिन्दी अर्थ

अभ्यासके अन्तमें ही होगा

English

possible in consequence of severe austerities undergone previously.

अध्याय 14

श्लोक 43.2

अविः पशूनां सर्वेषाम आखुश च बिलवासिनाम गवां गॊवृषभश चैव सत्रीणां पुरुष एव च

aviḥ paśūnāṃ sarveṣāma ākhuśa ca bilavāsināma gavāṃ gòvṛṣabhaśa caiva satrīṇāṃ puruṣa eva ca

हिन्दी अर्थ

कितनी है? सत्य और तप क्या है? सत्पुरुषोंने किन गुणोंकी प्रशंसा की है?

English

The sheep among all animals, the mouse among those who dwell in holes, the bull among cows, and the man among women.

अध्याय 14

श्लोक 43.3

नयग्रॊधॊ जम्बुवेक्षश च पिप्पलः शाल्मलिस तथा शिंशपा मेषशृङ्गश च तथा कीचक वेणवः एते दरुमाणां राजानॊ लॊके ऽसमिन नात्र संशयः

nayagròdhò jambuvekṣaśa ca pippalaḥ śālmalisa tathā śiṃśapā meṣaśṛṅgaśa ca tathā kīcaka veṇavaḥ ete darumāṇāṃ rājānò lòke 'samina nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

इहलोकस्थ एवैष ब्रह्म भूयाय कल्पते

English

Banyan, rose-apple, the vishvaka, pipal, silk-cotton, shimshapa, meshashringa, kichaka and bamboo: these are the kings of trees in this world, without doubt.

अध्याय 14

श्लोक 43.4

हिमवान पारियात्रश च सद्यॊ विन्ध्यस तरिकूटवान शवेतॊ नीलश च भासश च काष्ठवांश चैव पर्वतः

himavāna pāriyātraśa ca sadyò vindhyasa tarikūṭavāna śavetò nīlaśa ca bhāsaśa ca kāṣṭhavāṃśa caiva parvataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वां योनिं समतिक्रम्य वर्तन्ते स्वेन कर्मणा

English

Himavan, Pariyatra, Sadya, Vindhya, Trikutavan, Shveta, Nila, Bhasa and the mountain Kashthavan,

अध्याय 14

श्लोक 43.5

शुभस्कन्धॊ महेन्द्रश च माल्यवान पर्वतस तथा एते पर्वतराजानॊ गणानां मरुतस तथा

śubhaskandhò mahendraśa ca mālyavāna parvatasa tathā ete parvatarājānò gaṇānāṃ marutasa tathā

हिन्दी अर्थ

क्योंकि गुणोंसे युक्त हुआ सत्य ही पाँच लक्षणोंवाला निश्चित किया गया है

English

Shubhaskandha, Mahendra and the mountain Malyavan: these are the kings of mountains, and the Maruts of the hosts.

अध्याय 14

श्लोक 43.6

सूर्यॊ गरहाणाम अधिपॊ नक्षत्राणां च चन्द्रमाः यमः पितॄणाम अधिपः सरिताम अथ सागरः

sūryò garahāṇāma adhipò nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ yamaḥ pitṝṇāma adhipaḥ saritāma atha sāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

सत्याद् भूतानि जातानि सत्यं भूतमयं जगत्

English

The Sun is lord of the planets, the Moon of the stars, Yama lord of the ancestors, the Ocean of the rivers.

अध्याय 14

श्लोक 43.7

अम्भसां वरुणॊ राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते अर्कॊ ऽधिपतिर उष्णानां जयॊतिषाम इन्दुर उच्यते

ambhasāṃ varuṇò rājā sattvānāṃ mitra ucyate arkò 'dhipatira uṣṇānāṃ jayòtiṣāma indura ucyate

हिन्दी अर्थ

हुआ है। यह भौतिक जगत् सत्यरूप ही है

English

Varuna is king of the waters, Mitra is called the lord of beings, the Sun is lord of the hot, and the Moon is called lord of the lights.

अध्याय 14

श्लोक 43.8

अग्निर भूतपतिर नित्यं बराह्मणानां बृहस्पतिः ओषधीनां पतिः सॊमॊ विष्णुर बलवतां वरः

agnira bhūtapatira nityaṃ barāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ oṣadhīnāṃ patiḥ sòmò viṣṇura balavatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीतक्रोधसंतापा नियता धर्मसेविन:

English

Fire is always lord of beings, Brihaspati of brahmins, Soma lord of herbs, Vishnu the best of the mighty.

अध्याय 14

श्लोक 43.9

तवष्टाधिराजॊ रूपाणां पशूनाम ईश्वरः शिवः दक्षिणानां तथा यज्ञॊ वेदानाम ऋषयस तथा

tavaṣṭādhirājò rūpāṇāṃ paśūnāma īśvaraḥ śivaḥ dakṣiṇānāṃ tathā yajñò vedānāma ṛṣayasa tathā

हिन्दी अर्थ

तानहं सम्प्रवक्ष्यामि शाश्वताल्लॉकभावनान्

English

Tvashtri is sovereign of forms, Shiva lord of animals, sacrifice of gifts, and the sages of the Vedas.

अध्याय 14

श्लोक 43.10

दिशाम उदीची विप्राणां सॊमॊ राजा परतापवान कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः एष भूतादिकः सर्गः परजानां च परजापतिः

diśāma udīcī viprāṇāṃ sòmò rājā paratāpavāna kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ parajānāṃ ca parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभी वद मे5च्युत

English

Samadhi, upon awaking from it, he recognises it in the universe, i.e., regards the universe to be nothing else than the Supreme Soul.

अध्याय 14

श्लोक 43.11

सर्वेषाम एव भूतानाम अहं बरह्ममयॊ महान भूतं परतरं मत्तॊ विष्णॊर वापि न विद्यते

sarveṣāma eva bhūtānāma ahaṃ barahmamayò mahāna bhūtaṃ parataraṃ mattò viṣṇòra vāpi na vidyate

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ष इति यश्चोक्त: सो5हमेव धनंजय

English

god of the very gods. The causal verb karayate may be taken as equivalent to karoti.

अध्याय 14

श्लोक 43.12

राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर बरह्ममयॊ महान ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स परजापतिः

rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇura barahmamayò mahāna īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

भवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मति:

English

away from the practice of Yoga, tempted by the puissance that Yoga brings. Telang renders the line 'one practising concentration should never become despondent.' I think, Nilakantha is right.

अध्याय 14

श्लोक 43.13

नरकिंनर यक्षाणां गन्धर्वॊरगरक्षसाम देवदानव नागानां सर्वेषाम ईश्वरॊ हि सः

narakiṃnara yakṣāṇāṃ gandharvòragarakṣasāma devadānava nāgānāṃ sarveṣāma īśvarò hi saḥ

हिन्दी अर्थ

संवादं मोक्षसंयुक्त शिष्यस्य गुरुणा सह

English

tempted by the desire of enjoyment. He, however, who has adequately devoted himself to Yoga feels no regard for Indra himself but can turn him away like Diogenes dismissing Alexander the Great.

अध्याय 14

श्लोक 43.14

भग देवानुयातानां सर्वासां वामलॊचना माहेश्वरी महादेवी परॊच्यते पार्वतीति या

bhaga devānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalòcanā māheśvarī mahādevī paròcyate pārvatīti yā

हिन्दी अर्थ

शिष्य: पप्रच्छ मेधावी किंस्विच्छेय: परंतप

English

omitting his inferences. The passage relates to the mysteries of Yoga. In the second line of 33, drishtapurvam disam, which has been rendered 'that point of the compass which has the Sun behind it,' means the instructions laid down in the Vedanta as based upon Srutis. Drishtam implies 'Sruti', for it is as authoritative as anything seen. 'Pura' implies a city, a citadel, or a mansion. Here it refers to the body. The avasatha within the pura refers to the chakra or nervous centres beginning with what is called the muladhara. At the time when Brahman is realised, the whole universe appears as Brahman and so nothing exists, besides Brahman, upon which the mind can then dwell. Telang, I think, is not correct in rendering manaschasya ... vahyatah as 'his mind should not any way wander outside'. The correct version would 'the mind is then nowhere,' implying that at that time the mind has nothing else to dwell upon. Kayamabhyantaram is kayamabhi and antaram, i.e., both within and without the body. The several parts of the body named, beginning with teeth, etc, refer to eating and other operations, all of which influence the mind and dispose it for purity and otherwise.

अध्याय 14

श्लोक 43.15

उमां देवीं विजानीत नारीणाम उत्तमां शुभाम रतीनां वसुमत्यस तु सत्रीणाम अप्सरसस तथा

umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇāma uttamāṃ śubhāma ratīnāṃ vasumatyasa tu satrīṇāma apsarasasa tathā

हिन्दी अर्थ

याचे त्वां शिरसा विप्र यद् ब्रूयां ब्रूहि तन्मम

English

Know the goddess Uma as the best and fairest of women; the Earth among delights, and the apsarases among women.

अध्याय 14

श्लोक 43.16

धर्मकामाश च राजानॊ बराह्मणा धर्मलक्षणाः तस्माद राजा दविजातीनां परयतेतेह रक्षणे

dharmakāmāśa ca rājānò barāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ tasmāda rājā davijātīnāṃ parayateteha rakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

सर्व॑ तु ते प्रवक्ष्यामि यत्र वै संशयो द्विज

English

Kings are devoted to dharma, brahmins marked by dharma; therefore a king should strive here to protect the twice-born.

अध्याय 14

श्लोक 43.17

रज्ञां हि विषये येषाम अवसीदन्ति साधवः हीनास ते सवगुणैः सर्वैः परेत्यावान मार्गगामिनः

rajñāṃ hi viṣaye yeṣāma avasīdanti sādhavaḥ hīnāsa te savaguṇaiḥ sarvaiḥ paretyāvāna mārgagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

संशय है, वह सब मैं तुम्हें बताऊँगा'

English

In the realms of kings where the good languish, those kings are lacking in all their own virtues and go downward after death.

अध्याय 14

श्लोक 43.18

राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ते ऽसमिँल लॊके परमॊदन्ते परेत्य चानन्त्यम एव च पराप्नुवन्ति महात्मान इति वित्तद्विजर्षभाः

rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ te 'sami~la lòke paramòdante paretya cānantyama eva ca parāpnuvanti mahātmāna iti vittadvijarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राउजलि: परिपप्रच्छ यत्तच्छूणु महामते

English

Those in whose kings' realms the good are well protected rejoice in this world and hereafter attain endlessness; know this, best of brahmins, great souls.

अध्याय 14

श्लोक 43.19

अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम अहिंसा लक्षणॊ धर्मॊ हिंसा चाधर्मलक्षणा

ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇama ahiṃsā lakṣaṇò dharmò hiṃsā cādharmalakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च

English

Now I shall tell the fixed mark of dharma: dharma is marked by non-harm, and harm is the mark of adharma.

अध्याय 14

श्लोक 43.20

परकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्म लक्षणाः शब्दलक्षणम आकाशं वायुस तु सपर्शलक्षणः

parakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karma lakṣaṇāḥ śabdalakṣaṇama ākāśaṃ vāyusa tu saparśalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एतान् मे भगवन् प्रश्नान् याथातथ्येन सुव्रत

English

The gods are marked by illumination, men by action; space is marked by sound, and wind by touch.

अध्याय 14

श्लोक 43.21

जयॊतिषां लक्षणं रूपम आपश च रसलक्षणाः धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा

jayòtiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpama āpaśa ca rasalakṣaṇāḥ dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

त्वदन्य: कश्नन प्रश्नानेतान् वक्तुमिहाहति

English

The mark of lights is form, and waters are marked by taste; earth, the supporter of all beings, is marked by smell.

अध्याय 14

श्लोक 43.22

सवरव्यञ्जन संस्कारा भारती सत्यलक्षणा मनसॊ लक्षणं चिन्ता तथॊक्ता बुद्धिर अन्वयात

savaravyañjana saṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā manasò lakṣaṇaṃ cintā tathòktā buddhira anvayāta

हिन्दी अर्थ

मोक्षधर्मार्थकुशलो भवॉल्लोकेषु गीयते

English

Speech, refined by vowels and consonants, is marked by truth; the mark of mind is thought, and so is the intellect, by connection.

अध्याय 14

श्लोक 43.23

मनसा चिन्तयानॊ ऽरथान बुद्ध्या चैव वयवस्यति बुद्धिर हि वयवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः

manasā cintayānò 'rathāna buddhyā caiva vayavasyati buddhira hi vayavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सब प्रकारकी शंकाओंका निवारण कर सके

English

Thinking of objects with the mind, one then determines with the intellect; the intellect is surely marked by determination.

अध्याय 14

श्लोक 43.24

लक्षणं महतॊ धयानम अव्यक्तं साधु लक्षणम परवृत्ति लक्षणॊ यॊगॊ जञानं संन्यासलक्षणम

lakṣaṇaṃ mahatò dhayānama avyaktaṃ sādhu lakṣaṇama paravṛtti lakṣaṇò yògò jañānaṃ saṃnyāsalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

गुरु: कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक् सर्वानरिंदम

English

The great is marked by meditation, the unmanifest by goodness, yoga by activity, and knowledge is marked by renunciation.

अध्याय 14

श्लोक 43.25

तस्माज जञानं पुरस्कृत्य संन्यसेद इह बुद्धिमान संन्यासी जञानसंयुक्तः पराप्नॊति परमां गतिम अतीतॊ ऽदवंद्वम अभ्येति तमॊ मृत्युजरातिगम

tasmāja jañānaṃ puraskṛtya saṃnyaseda iha buddhimāna saṃnyāsī jañānasaṃyuktaḥ parāpnòti paramāṃ gatima atītò 'davaṃdvama abhyeti tamò mṛtyujarātigama

हिन्दी अर्थ

वेदविद्यां समाश्रित्य तत्त्वभूतार्थभावनम्

English

Therefore, putting knowledge first, the wise should renounce here; the renouncer joined with knowledge attains the highest goal. Passing beyond dualities, he goes beyond darkness, death and old age.

अध्याय 14

श्लोक 43.26

धर्मलक्षणसंयुक्तम उक्तं वॊ विधिवन मया गुणानां गरहणं सम्यग वक्ष्याम्य अहम अतः परम

dharmalakṣaṇasaṃyuktama uktaṃ vò vidhivana mayā guṇānāṃ garahaṇaṃ samyaga vakṣyāmya ahama ataḥ parama

हिन्दी अर्थ

किया है। उन प्रश्नोंके उत्तरमें परमार्थविषयक विचार किया गया है

English

The dharma joined with its marks has been told to you by me duly. Next I shall rightly tell the grasping of the qualities.

अध्याय 14

श्लोक 43.27

पार्थिवॊ यस तु गन्धॊ वै घराणेनेह स गृह्यते घराणस्थश च तथा वायुर गन्धज्ञाने विधीयते

pārthivò yasa tu gandhò vai gharāṇeneha sa gṛhyate gharāṇasthaśa ca tathā vāyura gandhajñāne vidhīyate

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते

English

The quality of earth, smell, is grasped here by the nose; and the wind in the nose is ordained for the knowledge of smell.

अध्याय 14

श्लोक 43.28

अपां धातुरसॊ नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते जिह्वास्थश च तथा सॊमॊ रसज्ञाने विधीयते

apāṃ dhāturasò nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate jihvāsthaśa ca tathā sòmò rasajñāne vidhīyate

हिन्दी अर्थ

(सर्वव्यापक) माना जाता है

English

The element of water, taste, is always grasped by the tongue; and Soma in the tongue is ordained for the knowledge of taste.

अध्याय 14

श्लोक 43.29

जयॊतिषश च गुणॊ रूपं चक्षुषा तच च गृह्यते चक्षुःस्थश च तथादित्यॊ रूपज्ञाने विधीयते

jayòtiṣaśa ca guṇò rūpaṃ cakṣuṣā taca ca gṛhyate cakṣuḥsthaśa ca tathādityò rūpajñāne vidhīyate

हिन्दी अर्थ

तत्त्वतः जानता है, वह दुःखसे मुक्त हो जाता है

English

The quality of light, form, is grasped by the eye; and the Sun in the eye is ordained for the knowledge of form.

अध्याय 14

श्लोक 43.30

वायव्यस तु तथा सपर्शस तवचा परज्ञायते च सः तवक्स्थश चैव तथा वायुः सपर्शज्ञाने विधीयते

vāyavyasa tu tathā saparśasa tavacā parajñāyate ca saḥ tavaksthaśa caiva tathā vāyuḥ saparśajñāne vidhīyate

हिन्दी अर्थ

होता, वह इस लोकमें रहता हुआ ही ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

English

The quality of wind, touch, is known by the skin; and Wind in the skin is ordained for the knowledge of touch.

अध्याय 14

श्लोक 43.31

आकाशस्य गुणॊ घॊषः शरॊत्रेण स तु गृह्यते शरॊत्रस्थाश च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने परकीर्तिताः

ākāśasya guṇò ghòṣaḥ śaròtreṇa sa tu gṛhyate śaròtrasthāśa ca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne parakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

निर्ममो निरहड्कारो मुच्यते नात्र संशय:

English

The quality of space, sound, is grasped by the ear; and the directions in the ear are proclaimed for the knowledge of sound.

अध्याय 14

श्लोक 43.32

मनसस तु गुणश चिन्ता परज्ञया स तु गृह्यते हृदिस्थ चेतना धातुर मनॊ जञाने विधीयते

manasasa tu guṇaśa cintā parajñayā sa tu gṛhyate hṛdistha cetanā dhātura manò jañāne vidhīyate

हिन्दी अर्थ

सदापर्ण: सदापुष्प: सदा शुभभलोदय:

English

The quality of mind, thought, is grasped by wisdom; the element of consciousness in the heart is ordained for the knowledge of the mind.

अध्याय 14

श्लोक 43.33

बुद्धिर अध्यवसायेन धयानेन च महांस तथा निश्चित्य गरहणं नित्यम अव्यक्तं नात्र संशयः

buddhira adhyavasāyena dhayānena ca mahāṃsa tathā niścitya garahaṇaṃ nityama avyaktaṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्ध्वा यदिह संसिद्धा भवन्तीह मनीषिण:

English

The intellect, by determination, and the great, by meditation, grasp always by certainty the unmanifest, without doubt.

अध्याय 14

श्लोक 43.34

अलिङ्ग गरहणॊ नित्यः कषेत्रज्ञॊ निर्गुणात्मकः तस्माद अलिङ्गः कषेत्रज्ञः केवलं जञानलक्षणः

aliṅga garahaṇò nityaḥ kaṣetrajñò nirguṇātmakaḥ tasmāda aliṅgaḥ kaṣetrajñaḥ kevalaṃ jañānalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजापतिभरद्वाजी गौतमो भार्गवस्तथा

English

The knower of the field, which is without mark, which is eternal and of the nature of no qualities, grasps without a mark; therefore the knower of the field is without mark, marked only by knowledge.

अध्याय 14

श्लोक 43.35

अव्यक्तं कषेत्रम उद्दिष्टं गुणानां परभवाप्ययम सदा पश्याम्य अहं लीनं विजानामि शृणॊमि च

avyaktaṃ kaṣetrama uddiṣṭaṃ guṇānāṃ parabhavāpyayama sadā paśyāmya ahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇòmi ca

हिन्दी अर्थ

ददृशुर्ब्रह्म भवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम्

English

The unmanifest is declared the field, the origin and dissolution of the qualities. I always see, know and hear it dissolved.

अध्याय 14

श्लोक 43.36

पुरुषस तद विजानीते तस्मात कषेत्रज्ञ उच्यते गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं कषेत्रज्ञः परिपश्यति

puruṣasa tada vijānīte tasmāta kaṣetrajña ucyate guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kaṣetrajñaḥ paripaśyati

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छुर्विनयोपेता नै:श्रेयसमिदं परम्

English

The Person knows it; therefore he is called the knower of the field; the knower of the field looks on the whole conduct of the qualities.

अध्याय 14

श्लोक 43.37

आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानम अचेतनम न गुणा विदुर आत्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः

ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānama acetanama na guṇā vidura ātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

के नो मार्गा: शिवाश्र स्यु: कि सत्यं कि च दुष्कृतम्

English

From beginning through middle to end, what is being created is insentient; the qualities do not know the Self, being created again and again.

अध्याय 14

श्लोक 43.38

न सत्यं वेद वै कश चित कषेत्रज्ञस तव एव विन्दति गुणानां गुणभूतानां यत परं परतॊ महत

na satyaṃ veda vai kaśa cita kaṣetrajñasa tava eva vindati guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yata paraṃ paratò mahata

हिन्दी अर्थ

मार्ग हमारे लिये कल्याणकारक हैं? सत्य क्‍या है? और पाप क्या है?

English

No one knows truth; only the knower of the field finds what is beyond the qualities, the great one beyond the qualities that are the quality-becoming.

अध्याय 14

श्लोक 43.39

तस्माद गुणांश च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित कषीणदॊषॊ गुणान हित्वा कषेत्रज्ञं परविशत्य अथ

tasmāda guṇāṃśa ca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavita kaṣīṇadòṣò guṇāna hitvā kaṣetrajñaṃ paraviśatya atha

हिन्दी अर्थ

जो कुछ कहा, वह मैं तुम्हें शास्त्रानुसार पूर्णतया बताऊँगा, उसे सुनो

English

Therefore, giving up the qualities and the principle here, the knower of truth, his faults exhausted, having left the qualities, enters the knower of the field.

अध्याय 14

श्लोक 43.40

निर्द्वंद्वॊ निर्नमः कारॊ निः सवधा कार एव च अचलश चानिकेतश च कषेत्रज्ञः स परॊ विभुः

nirdvaṃdvò nirnamaḥ kārò niḥ savadhā kāra eva ca acalaśa cāniketaśa ca kaṣetrajñaḥ sa parò vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यं हि गुणसंयुक्त नियतं पडचलक्षणम्

English

Free of dualities, without saying "mine", without svadha, motionless and homeless, the knower of the field is the supreme lord.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।