Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 23/32 · श्लोक 70.1–72.27

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 70.1

[व] तान समीपगताञ शरुत्वा पाण्डवाञ शत्रुकर्शनः वासुदेवः सहामात्यः परत्युद्यातॊ दिदृक्षया

[va] tāna samīpagatāña śarutvā pāṇḍavāña śatrukarśanaḥ vāsudevaḥ sahāmātyaḥ paratyudyātò didṛkṣayā

हिन्दी अर्थ

दौहित्र युद्धमें द:ःशासन-कुमारके अधीन हुआ

English

Thus addressed by his grandsires, Jamadagni's son practised the austerest penances, and having practised them, that highly blessed one attained to that success which is difficult to reach.'"

अध्याय 14

श्लोक 70.2

ते समेत्य यथान्यायं पाण्डवा वृष्णिभिः सह विविशुः सहिता राजन पुरं वारणसाह्वयम

te sametya yathānyāyaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha viviśuḥ sahitā rājana puraṃ vāraṇasāhvayama

हिन्दी अर्थ

श्र॒ुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर्वाक्यमथाब्रवीत् पुत्रो हि तव दुर्धर्ष: सम्प्राप्त: परमां गतिम्

English

Meeting by rule, the Pandavas with the Vrishnis together entered the city of Varanasahvaya, O king.

अध्याय 14

श्लोक 70.3

महतस तस्य सैन्यस्य खुरनेमिस्वनेन च दयावापृथिव्यौ खं चैव शब्देनासीत समावृतम

mahatasa tasya sainyasya khuranemisvanena ca dayāvāpṛthivyau khaṃ caiva śabdenāsīta samāvṛtama

हिन्दी अर्थ

विहाय शोकं धर्मात्मा ददौ श्राद्धमनुत्तमम्

English

Heaven and earth and sky were covered by the sound of the hooves and wheels of that great army.

अध्याय 14

श्लोक 70.4

ते कॊशम अग्रतः कृत्वा विविशुः सवपुरं तदा पाण्डवाः परीतमनसः सामात्याः ससुहृद गणाः

te kòśama agrataḥ kṛtvā viviśuḥ savapuraṃ tadā pāṇḍavāḥ parītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛda gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

दयितस्य पितुर्नित्यमकरोदौर्ध्वदेहिकम् विधिवद् भोजयामास भोज्यं सर्वगुणान्वितम्

English

Putting the treasury in front, the Pandavas, glad in mind, with ministers and friends, then entered their own city.

अध्याय 14

श्लोक 70.5

ते समेत्य यथान्यायं धृतराष्ट्रं जनाधिपम कीर्तयन्तः सवनामानि तस्य पादौ ववन्दिरे

te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama kīrtayantaḥ savanāmāni tasya pādau vavandire

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणानां तदा कृष्णस्तद भूल्लोमहर्षणम्

English

Meeting King Dhritarashtra by rule, announcing their names, they saluted his feet.

अध्याय 14

श्लोक 70.6

धृतराष्ट्राद अनु च ते गान्धारीं सुबलात्मजाम कुन्तीं च राजशार्दूल तदा भरतसत्तमाः

dhṛtarāṣṭrāda anu ca te gāndhārīṃ subalātmajāma kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी धनविषयक तृष्णा दूर हो गयी। यह एक रोमांचकारी घटना थी अभिमन्योस्तदा श्राद्धमकुर्वन् सत्यकस्तदा

English

After Dhritarashtra, the best of the Bharatas then saluted Gandhari, Subala's daughter, and Kunti, tiger among kings.

अध्याय 14

श्लोक 70.7

विदुरं पूजयित्वा च वैश्यापुत्रं समेत्य च पूज्यमानाः सम ते वीरा वयराजन्त विशां पते

viduraṃ pūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca pūjyamānāḥ sama te vīrā vayarājanta viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

तथैव पाण्डवा वीरा नगरे नागसाह्वये

English

Having honoured Vidura and met the son of the vaishya woman, those heroes shone as they were honoured, lord of the people.

अध्याय 14

श्लोक 70.8

ततस तत्परमाश्चर्यं विचित्रं महद अद्भुतम शुश्रुवुस ते तदा वीराः पितुस ते जन्म भारत

tatasa tatparamāścaryaṃ vicitraṃ mahada adbhutama śuśruvusa te tadā vīrāḥ pitusa te janma bhārata

हिन्दी अर्थ

हस्तिनापुरमें वीर पाण्डव भी अभिमन्युसे रहित होकर शान्ति नहीं पाते थे सुबहूनि च राजेन्द्र दिवसानि विराटजा

English

Then those heroes heard that most wondrous, varied, great marvel: your father's birth, Bharata.

अध्याय 14

श्लोक 70.9

तद उपश्रुत्य ते कर्म वासुदेवस्य धीमतः पूजार्हं पूजयाम आसुः कृष्णं देवकिनन्दनम

tada upaśrutya te karma vāsudevasya dhīmataḥ pūjārhaṃ pūjayāma āsuḥ kṛṣṇaṃ devakinandanama

हिन्दी अर्थ

कुक्षिस्थ एव तस्याथ गर्भो वै सम्प्रलीयत

English

Hearing that deed of the wise Vasudeva, they honoured Krishna, son of Devaki, worthy of honour.

अध्याय 14

श्लोक 70.10

ततः कति पयाहस्य वयासः सत्यवती सुतः आजगाम महातेजा नगरं नागसाह्वयम

tataḥ kati payāhasya vayāsaḥ satyavatī sutaḥ ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayama

हिन्दी अर्थ

नूनं च स गत: स्वर्ग जहि शोकं॑ महामते द्रोणकर्णप्रभूतयो येन प्रतिसमासिता:

English

inferior Brahmanas. The expression, very probably, is similar to Brahman- sangat in current Bengali. It does not surely mean 'kinsmen of Kshatriyas'.

अध्याय 14

श्लोक 70.11

तस्य सर्वे यथान्यायं पूजां चक्रुः कुरूद्वहाः सह वृष्ण्यन्धकव्याघ्रैर उपासां चक्रिरे तदा

tasya sarve yathānyāyaṃ pūjāṃ cakruḥ kurūdvahāḥ saha vṛṣṇyandhakavyāghraira upāsāṃ cakrire tadā

हिन्दी अर्थ

है, उसे स्वर्गकी प्राप्ति कैसे नहीं होगी?

English

the Pitris. All the copies, however, represent this as the Brahmana's speech to his wife. Indeed, the Brahmana is only reciting to his wife the speech of the Pitris to Rama. The Yoga here spoken of is, as Nilakantha explains the Raj a- Yoga. Previously, Alarka had been bent upon Hatha- Yoga which frequently ends in the destruction of the person practising it.

अध्याय 14

श्लोक 70.12

तत्र नानाविधाकाराः कथाः समनुकीर्त्य वै युधिष्ठिरॊ धर्मसुतॊ वयासं वचनम अब्रवीत

tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samanukīrtya vai yudhiṣṭhirò dharmasutò vayāsaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

स शोकं जहि दुर्धर्ष मा च मन्युवशं गम: तस्मिंस्तु निहते वीरे सुभद्रेयं स्‍्वसा मम

English

There, recounting varied tales, Yudhishthira, Dharma's son, said to Vyasa:

अध्याय 14

श्लोक 70.13

भवत्प्रसादाद भगवन यद इदं रत्नम आहृतम उपयॊक्तुं तद इच्छामि वाजिमेधे महाक्रतौ

bhavatprasādāda bhagavana yada idaṃ ratnama āhṛtama upayòktuṃ tada icchāmi vājimedhe mahākratau

हिन्दी अर्थ

द्रौपदी च समासाद्य पर्यपृच्छत दुःखिता

English

"By your grace, blessed one, I wish to use this wealth that has been brought for the great horse sacrifice.

अध्याय 14

श्लोक 70.14

तदनुज्ञातुम इच्छामि भवता मुनिसत्तम तवदधीना वयं सर्वे कृष्णस्य च महात्मनः

tadanujñātuma icchāmi bhavatā munisattama tavadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्यास्तु वचन श्रुत्वा सर्वास्ता: कुरुयोषित: भुजाभ्यां परिगृहौनां चुक्कुशु: परमार्तवत्

English

I wish to get your leave for it, best of sages; we all depend on you and on the great soul Krishna."

अध्याय 14

श्लोक 70.15

[व] अनुजानामि राजंस तवां करियतां यद अनन्तरम यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता

[va] anujānāmi rājaṃsa tavāṃ kariyatāṃ yada anantarama yajasva vājimedhena vidhivada dakṣiṇāvatā

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रमागमनं महां तस्य त्वं वेदयस्व ह

English

[Vyasa] "I give you leave, king; do what comes next. Sacrifice with the horse sacrifice by rule, with fees given.

अध्याय 14

श्लोक 70.16

अश्वमेधॊ हि राजेन्द्र पावनः सर्वपाप्मनाम तेनेष्ट्वा तवं विपाप्मा वै भविता नात्र संशयः

aśvamedhò hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanāma teneṣṭvā tavaṃ vipāpmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

शीघ्र उसे मेरे आगमनकी सूचना दो भवनान्निष्पतत्याशु कस्मान्नाभ्येति ते पति:

English

The Ashvamedha, king of kings, purifies from all sins; by sacrificing with it you will be free of sin, without doubt."

अध्याय 14

श्लोक 70.17

[व] इत्य उक्तः स तु धर्मात्मा कुरुराजॊ युधिष्ठिरः अश्वमेधस्य कौरव्य चकाराहरणे मतिम

[va] itya uktaḥ sa tu dharmātmā kururājò yudhiṣṭhiraḥ aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matima

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा पति आज मेरे पास क्यों नहीं आता है?

English

[Vaishampayana] So addressed, the righteous king of the Kurus Yudhishthira set his mind on undertaking the horse sacrifice, Kaurava.

अध्याय 14

श्लोक 70.18

समनुज्ञाप्य तु स तं कृष्णद्वैपायनं नृपः वासुदेवम अथामन्त्र्य वाग्मी वचनम अब्रवीत

samanujñāpya tu sa taṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ nṛpaḥ vāsudevama athāmantrya vāgmī vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

कुशल चाब्रुवन् सर्वे त्वां युयुत्सुमिहागतम् हुए तुमसे उन सबने तुम्हारा कुशल-समाचार पूछा है

English

Having taken leave of Krishna Dvaipayana, the king, eloquent, invited Vasudeva and said:

अध्याय 14

श्लोक 70.19

देवकी सुप्रजा देवी तवया पुरुषसत्तम यद बरूयां तवां महाबाहॊ तत कृथास तवम इहाच्युत

devakī suprajā devī tavayā puruṣasattama yada barūyāṃ tavāṃ mahābāhò tata kṛthāsa tavama ihācyuta

हिन्दी अर्थ

विलाप करती हूँ तो भी आज यहाँ तुम मुझसे बात क्यों नहीं करते हो?”

English

"Devaki has a good son in you, best of men; whatever I say to you, mighty-armed Achyuta, do it here.

अध्याय 14

श्लोक 70.20

तवत परभावार्जितान भॊगान अश्नीम यदुनन्दन पराक्रमेण बुद्ध्या च तवयेयं निर्जिता मही

tavata parabhāvārjitāna bhògāna aśnīma yadunandana parākrameṇa buddhyā ca tavayeyaṃ nirjitā mahī

हिन्दी अर्थ

गतिको प्राप्त हुआ है

English

I enjoy the pleasures won by your power, delight of the Yadus; by valour and wisdom this earth was conquered by you.

अध्याय 14

श्लोक 70.21

दीक्षयस्व तवम आत्मानं तवं नः परमकॊ गुरुः तवयीष्टवति धर्मज्ञ विपाप्मा सयाम अहं विभॊ तवं हि यज्ञॊ ऽकषरः सर्वस तवं धर्मस तवं परजापतिः

dīkṣayasva tavama ātmānaṃ tavaṃ naḥ paramakò guruḥ tavayīṣṭavati dharmajña vipāpmā sayāma ahaṃ vibhò tavaṃ hi yajñò 'kaṣaraḥ sarvasa tavaṃ dharmasa tavaṃ parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

अपने चंचल नेत्रोंवाले पुत्रके लिये शोक न करो पुत्रमेषा हि तस्याशु जनयिष्यति भाविनी

English

Consecrate yourself; you are our highest teacher. When you have sacrificed, knower of dharma, I shall be free of sin, lord; you are the imperishable sacrifice, all, dharma, Prajapati."

अध्याय 14

श्लोक 70.22

[व] तवम एवैतन महाभाहॊ वक्तुम अर्हस्य अरिंदम तवं गतिः सर्वभूतानाम इति मे निश्चिता मतिः

[va] tavama evaitana mahābhāhò vaktuma arhasya ariṃdama tavaṃ gatiḥ sarvabhūtānāma iti me niścitā matiḥ

हिन्दी अर्थ

भाविनी उत्तरा शीघ्र ही अभिमन्युके पुत्रको जन्म देगी”

English

[Vasudeva] "You alone, mighty-armed, are fit to say this, scourge of foes; my mind is settled that you are the refuge of all beings.

अध्याय 14

श्लोक 70.23

तवं चाद्य कुरुवीराणां धर्मेणाभिविराजसे गुणभूताः सम ते राजंस तवं नॊ राजन मतॊ गुरुः

tavaṃ cādya kuruvīrāṇāṃ dharmeṇābhivirājase guṇabhūtāḥ sama te rājaṃsa tavaṃ nò rājana matò guruḥ

हिन्दी अर्थ

विहाय शोक दुर्धर्ष श्राद्धमस्य हकल्पयत् यमौ यमोपमौ चैव ददौ दानान्यनेकश:ः

English

You shine today by dharma among the Kuru heroes; we are your subordinates, king, and you are held our teacher.

अध्याय 14

श्लोक 70.24

यजस्व मद अनुज्ञातः पराप्त एव करतुर मया युनक्तु नॊ भवान कार्ये यत्र वाञ्छसि भारत सत्यं ते परतिजानामि सर्वं कर्तास्मि ते ऽनघ

yajasva mada anujñātaḥ parāpta eva karatura mayā yunaktu nò bhavāna kārye yatra vāñchasi bhārata satyaṃ te paratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

भर्तरें प्रति सुश्रोणि गर्भस्थं रक्ष वै शिशुम्

English

Sacrifice with my leave; the sacrifice has come to me. Employ me, Bharata, in whatever task you wish; I promise you truth, blameless one: I shall do all for you.

अध्याय 14

श्लोक 70.25

भीमसेनार्जुनौ चैव तथा माद्रवतीसुतौ इष्टवन्तॊ भविष्यन्ति तवयीष्टवति भारत

bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau iṣṭavantò bhaviṣyanti tavayīṣṭavati bhārata

हिन्दी अर्थ

तामनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम् संताप छोड़ दें और मनको शोकमग्न न करें!

English

Bhimasena and Arjuna and Madri's two sons will have sacrificed when you have sacrificed, Bharata."

अध्याय 14

श्लोक 71.1

[व] एवम उक्तस तु कृष्णेन धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः वयासम आमन्त्र्य मेधावी ततॊ वचनम अब्रवीत

[va] evama uktasa tu kṛṣṇena dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ vayāsama āmantrya medhāvī tatò vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

समागम्याब्रवीद् धीमान् पृथां पृुथुललोचनाम् भविष्यति महातेजा: पुत्रस्तव यशस्विनि

English

"The Brahmana said, There are three foes in the world. They are said to be ninefold, agreeably to their qualities. Exultation, satisfaction, and joy,~these three qualities appertain to Goodness, l Cupidity, wrath, and hatred, these three qualities are said to appertain to Passion. Lassitude, procrastination, and delusion, these three qualities appertain to darkness. Cutting these with showers of arrows, the man of intelligence, free from procrastination, possessed of a tranquil soul, and with his senses under subjection, ventures to vanquish others. 2 In this connection, persons conversant with (the occurrence of) ancient cycles recite some verses which were sung in days of old by king Amvarisha who had acquired a tranquil soul. When diverse kinds of faults were in the ascendant and when the righteous were afflicted, Amvarisha of great fame put forth his strength for assuming sovereignty. 3 Subduing his own faults and worshipping the righteous, he attained to great success and sang these verses. —I have subdued many faults. I have killed all foes. But there is one, the greatest, vice which deserves to be destroyed but which has not been destroyed by me! Urged by that fault, this Jiva fails to attain to freedom from desire. Afflicted by desire, one runs into ditches without knowing it. Urged by that fault, one indulges in acts that are forbidden. Do thou cut off, cut off, that cupidity with sharp-edged swords. From cupidity arise desires. From desire flows anxiety. The man who yields to desire acquires many qualities that appertain to passion. When these have been acquired, he gets

अध्याय 14

श्लोक 71.2

यथाकालं भवान वेत्ति हयमेधस्य तत्त्वतः दीक्षयस्व तदा मा तवं तवय्य आयत्तॊ हि मे करतुः

yathākālaṃ bhavāna vetti hayamedhasya tattvataḥ dīkṣayasva tadā mā tavaṃ tavayya āyattò hi me karatuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतं वो वचनं वीरा: सौहृदाद् यन्महात्मना

English

[Yudhishthira] "You know the time for the horse sacrifice truly; consecrate me then, for my sacrifice depends on you."

अध्याय 14

श्लोक 71.3

[व] अहं पैलॊ ऽथ कौन्तेय याज्ञवल्क्यस तथैव च विधानं यद्य अथाकालं तत कर्तारॊ न संशयः

[va] ahaṃ pailò 'tha kaunteya yājñavalkyasa tathaiva ca vidhānaṃ yadya athākālaṃ tata kartārò na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षन्ते ये च तद् द्रव्यं किन्नरा रौद्रदर्शना:

English

[Vyasa] "I, Paila, and Yajnavalkya will do the rule at its time, without doubt.

अध्याय 14

श्लोक 71.4

चैत्र्यां हि पौर्णमास्यां च तव दीक्षा भविष्यति संभाराः संभ्रियन्तां ते यज्ञार्थं पुरुषर्षभ

caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वैवं वदतस्तस्य वाक्‍्यं भीमस्य भारत अर्जुनप्रमुखाश्नापि तथेत्येवाब्रुवन् वच:

English

Your consecration will be on the full moon of Chaitra; let the materials be gathered for your sacrifice, best of men.

अध्याय 14

श्लोक 71.5

अश्वविद्या विदश चैव सूता विप्राश च तद्विदः मेध्यम अश्वं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थ सिद्धये

aśvavidyā vidaśa caiva sūtā viprāśa ca tadvidaḥ medhyama aśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārtha siddhaye

हिन्दी अर्थ

सेनामाज्ञापयामास;ुर्नक्षत्रेडहनि च ध्रुवे

English

Let those versed in horse lore, charioteers and brahmins who know it examine the sacrificial horse, for the success of your sacrifice.

अध्याय 14

श्लोक 71.6

तम उत्सृज्य यथाशास्त्रं पृथिवीं सागराम्बराम स पर्येतु यशॊ नाम्ना तव पार्थिव वर्धयन

tama utsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarāma sa paryetu yaśò nāmnā tava pārthiva vardhayana

हिन्दी अर्थ

अर्चयित्वा सुरश्रेष्ठ॑ पूर्वमेव महेश्वरम् आशास्य च महात्मानं प्रययुर्मुदिता भूशम्

English

Having released it by the scriptures, let it travel the sea-girt earth, increasing your fame by your name, O king."

अध्याय 14

श्लोक 71.7

[व] इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा पाण्डवः पृथिवीपतिः चकार सर्वं राजेन्द्र यथॊक्तं बरह्मवादिना संभाराश चैव राजेन्द्र सर्वे संकल्पिताभवन

[va] itya uktaḥ sa tathetya uktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ cakāra sarvaṃ rājendra yathòktaṃ barahmavādinā saṃbhārāśa caiva rājendra sarve saṃkalpitābhavana

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नचित्त होकर उनके लिये शुभ मंगल-पाठ किया

English

[Vaishampayana] So addressed, saying "So be it," the Pandava, lord of the earth, did all as told by the Brahmin, O king, and all the materials were provided.

अध्याय 14

श्लोक 71.8

स संभारान समाहृत्य नृपॊ धर्मात्मजस तदा नयवेदयद अमेयात्मा कृष्णद्वैपायनाय वै

sa saṃbhārāna samāhṛtya nṛpò dharmātmajasa tadā nayavedayada ameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणानग्निसहितान् प्रययु: पाण्डुनन्दना: झुकाकर वहाँसे प्रस्थान किया

English

Having gathered the materials, the king, Dharma's son, of immeasurable soul, reported to Krishna Dvaipayana.

अध्याय 14

श्लोक 71.9

ततॊ ऽबरवीन महातेजा वयासॊ धर्मात्मजं नृपम यथाकालं यथायॊगं सज्जाः सम तव दीक्षणे

tatò 'baravīna mahātejā vayāsò dharmātmajaṃ nṛpama yathākālaṃ yathāyògaṃ sajjāḥ sama tava dīkṣaṇe

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्रं सभार्य वै पृथां च पृुथुलोचनाम्

English

Then the greatly radiant Vyasa said to the king, Dharma's son: "We are ready in time and fitness for your consecration."

अध्याय 14

श्लोक 71.10

सफ्यश च कूर्चश च सौवर्णॊ यच चान्यद अपि कौरव तत्र यॊग्यं भवेत किं चित तद रौक्मं करियताम इति

saphyaśa ca kūrcaśa ca sauvarṇò yaca cānyada api kaurava tatra yògyaṃ bhaveta kiṃ cita tada raukmaṃ kariyatāma iti

हिन्दी अर्थ

पाण्डवानामयं चान्ते पालयिष्यति मेदिनीम्

English

many qualities that appertain to Darkness. In consequence of those qualities, he repeatedly takes birth, with the bonds of body united, and is impelled to action. Upon the expiration of life, with body becoming dismembered and scattered, he once meets with death which is due to birth itself. I Hence, duly understanding this, and subduing cupidity by intelligence, one should desire for sovereignty in one's soul. This is (true) sovereignty. There is no other sovereignty here. The soul, properly understood, is the king. Even these were the verses sung by king Ambarisha of great celebrity, on the subject of sovereignty which he kept before him,— that king who had cut off the one foremost fault viz., cupidity.'"

अध्याय 14

श्लोक 71.11

अश्वश चॊत्सृज्यताम अद्य पृथ्व्याम अथ यथाक्रमम सुगुप्तश च चरत्व एष यथाशास्त्रं युधिष्ठिर

aśvaśa còtsṛjyatāma adya pṛthvyāma atha yathākramama suguptaśa ca caratva eṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीका पालन करेगा” व्यासो वाक्यमुवाचेदं हर्षयन्निव भारत

English

attaining what is desired. Priti is that satisfaction which is felt when the object desired is attained. Ananda is what arises while enjoying the attained object.

अध्याय 14

श्लोक 71.12

[य] अयम अश्वॊ मया बरह्मन्न उत्सृष्टः पृथिवीम इमाम चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविधीयताम

[ya] ayama aśvò mayā barahmanna utsṛṣṭaḥ pṛthivīma imāma cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatāma

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीं सागरपर्यन्तां पालयिष्यति धर्मत:

English

[Yudhishthira] "This horse, brahmin, is let go by me to range this earth as it wishes; let arrangements be made for it.

अध्याय 14

श्लोक 71.13

पृथिवीं पर्यटन्तं हि तुरगं कामचारिणम कः पालयेद इति मुने तद भवान वक्तुम अर्हति

pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇama kaḥ pālayeda iti mune tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

विचार्यमत्र न हि ते सत्यमेतद् भविष्यति पुरोक्त तत् तथा भावि मा तेअत्रास्तु विचारणा

English

Who will guard the horse as it roams the earth at will, sage? You should say."

अध्याय 14

श्लोक 71.14

[व] इत्य उक्तः स तु राजेन्द्र कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत भीमसेनाद अवरजः शरेष्ठः सर्वधनुष्मताम

[va] itya uktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta bhīmasenāda avarajaḥ śareṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatāma

हिन्दी अर्थ

वैसा ही होगा। इस विषयमें तुम्हें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए

English

[Vaishampayana] So addressed, O king, Krishna Dvaipayana said: "Younger than Bhimasena, best of all bowmen,

अध्याय 14

श्लोक 71.15

जिष्णुः सहिष्णुर धृष्णुश च स एनं पालयिष्यति शक्तः स हि महीं जेतुं निवातकवचान्तकः

jiṣṇuḥ sahiṣṇura dhṛṣṇuśa ca sa enaṃ pālayiṣyati śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

न स शोच्यस्त्वया वीरो न चान्यै: कुरुभिस्तथा अतः उसके लिये तुम्हें या अन्य कुरुवंशियोंको क्षोभ नहीं करना चाहिए”

English

Jishnu, patient and bold, will guard it; he is able to conquer the earth, he who ended the Nivatakavachas.

अध्याय 14

श्लोक 71.16

तस्मिन हय अस्त्राणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा दिव्यं धनुश चेषुधी च स एनम अनुयास्यति

tasmina haya astrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā divyaṃ dhanuśa ceṣudhī ca sa enama anuyāsyati

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा शोक॑ महाराज हृष्टरूपो5भवत् तदा

English

In him are divine weapons and a divine frame, a divine bow and quivers; he will follow it.

अध्याय 14

श्लोक 71.17

स हि धर्मार्थकुशलः सर्वविद्या विशारदः यथाशास्त्रं नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम

sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyā viśāradaḥ yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayama

हिन्दी अर्थ

अर्जुनने शोक त्यागकर संतोषका आश्रय लिया अश्वमेधं प्रति तदा तत: सोन्तर्हितो5भवत्

English

Skilled in dharma and wealth, expert in all sciences, best of kings, he will lead your horse by the scriptures.

अध्याय 14

श्लोक 71.18

राजपुत्रॊ महाबाहुः शयामॊ राजीवलॊचनः अभिमन्यॊः पिता वीरः स एनम अनुयास्यति

rājaputrò mahābāhuḥ śayāmò rājīvalòcanaḥ abhimanyòḥ pitā vīraḥ sa enama anuyāsyati

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधं॑ प्रति तदा कि भूय: प्रचकार ह

English

The prince, mighty-armed, dark, lotus-eyed, the hero, father of Abhimanyu, will follow it.

अध्याय 14

श्लोक 71.19

भीमसेनॊ ऽपि तेजस्वी कौन्तेयॊ ऽमितविक्रमः समर्थॊ रक्षितुं राष्ट्रं नकुलश च विशां पते

bhīmasenò 'pi tejasvī kaunteyò 'mitavikramaḥ samarthò rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaśa ca viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

तदवाप कथं चेति तन्‍मे ब्रूहि द्विजोत्तम भ्रातृन् सर्वान् समानाय्य काले वचनमनब्रवीत्

English

Radiant Bhimasena, son of Kunti, of immeasurable valour, and Nakula, lord of the people, are able to protect the realm.

अध्याय 14

श्लोक 71.20

सहदेवस तु कौरव्य समाधास्यति बुद्धिमान कुटुम्ब तन्त्रं विधिवत सर्वम एव महायशाः

sahadevasa tu kauravya samādhāsyati buddhimāna kuṭumba tantraṃ vidhivata sarvama eva mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

तपोवृद्धेन महता सुहृदां भूतिमिच्छता भीष्मेण च महाप्राज्ञा गोविन्देन च धीमता

English

And Sahadeva, Kaurava, the wise and greatly renowned, will duly arrange the whole household."

अध्याय 14

श्लोक 71.21

तत तु सर्वं यथान्यायम उक्तं कुरुकुलॊद्वहः चकार फल्गुनं चापि संदिदेश हयं परति

tata tu sarvaṃ yathānyāyama uktaṃ kurukulòdvahaḥ cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ parati

हिन्दी अर्थ

आयत्यां च तदात्वे च सर्वेषां तद्धि नो हितम्

English

All that was said rightly, the upholder of the Kuru line did; and he instructed Phalguna about the horse.

अध्याय 14

श्लोक 71.22

[य] एह्य अर्जुन तवया वीर हयॊ ऽयं परिपाल्यताम तवम अर्हॊ रक्षितुं हय एनं नान्यः कश चन मानवः

[ya] ehya arjuna tavayā vīra hayò 'yaṃ paripālyatāma tavama arhò rakṣituṃ haya enaṃ nānyaḥ kaśa cana mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

इयं हि वसुधा सर्वा क्षीणरत्ना कुरूद्वहा: यद्येतद् वो बहुमतं मन्यध्वं वा क्षमं यदि

English

[Yudhishthira] "Come, Arjuna; let this horse be guarded by you, hero. You are fit to protect it, no other man.

अध्याय 14

श्लोक 71.23

ये चापि तवां महाबाहॊ परत्युदीयुर नराधिपाः तैर विग्रहॊ यथा न सयात तथा कार्यं तवयानघ

ye cāpi tavāṃ mahābāhò paratyudīyura narādhipāḥ taira vigrahò yathā na sayāta tathā kāryaṃ tavayānagha

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तवाक्ये नृपतो तदा कुरुकुलोद्वह

English

And the kings who may come against you, mighty-armed one, you must act so that there is no war with them, blameless one.

अध्याय 14

श्लोक 71.24

आख्यातव्यश च भवता यज्ञॊ ऽयं मम सर्वशः पार्थिवेभ्यॊ महाबाहॊ समये गम्यताम इति

ākhyātavyaśa ca bhavatā yajñò 'yaṃ mama sarvaśaḥ pārthivebhyò mahābāhò samaye gamyatāma iti

हिन्दी अर्थ

रोचते मे महाबाहो यदिदं भाषितं त्वया यदि तत् प्राप्रुयामेह धनमाविक्षितं प्रभो

English

This sacrifice of mine should be announced by you to all the kings, mighty-armed, with the invitation: 'Come at the time.'"

अध्याय 14

श्लोक 71.25

एवम उक्त्वा स धर्मात्मा भरातरं सव्यसाचिनम भीमं च नकुलं चैव पुरगुप्तौ समादधत

evama uktvā sa dharmātmā bharātaraṃ savyasācinama bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhata

हिन्दी अर्थ

ते वयं प्रणिपातेन गिरीशस्य महात्मन:

English

Having said this, the righteous one appointed his brother Savyasachin, Bhima and Nakula as guards of the city.

अध्याय 14

श्लोक 71.26

कुटुम्ब तन्त्रे च तथा सहदेवं युधां पतिम अनुमान्य महीपालं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः

kuṭumba tantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patima anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

तद् वित्तं देवदेवेशं तस्यैवानुचरांश्ष तान् अनुचरोंको प्रसन्न करके निश्चय ही उस धनको प्राप्त कर लेंगे

English

And he appointed Sahadeva, lord of warriors, to the household; and Yudhishthira honoured the king Dhritarashtra.

अध्याय 14

श्लोक 72.1

[व] दीक्षा काले तु संप्राप्ते ततस ते सुमहर्त्विजः विधिवद दीक्षयाम आसुर अश्वमेधाय पार्थिवम

[va] dīkṣā kāle tu saṃprāpte tatasa te sumahartvijaḥ vidhivada dīkṣayāma āsura aśvamedhāya pārthivama

हिन्दी अर्थ

विशाललोचना कुन्तीसे आज्ञा ले ली थी रथघोषेण महता पूरयन्तो वसुंधराम्

English

intelligence, bent on effecting his deliverance, should then seek to vanquish all external foes standing in

अध्याय 14

श्लोक 72.2

कृत्वा स पशुबन्धांश च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः धर्मराजॊ महातेजाः सहर्त्विग्भिर वयरॊचत

kṛtvā sa paśubandhāṃśa ca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ dharmarājò mahātejāḥ sahartvigbhira vayaròcata

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरसे इस प्रकार कहा

English

Having performed the animal rites, consecrated, the Pandava, king of dharma, greatly radiant, shone with the priests.

अध्याय 14

श्लोक 72.3

हयश च हयमेधार्थं सवयं स बरह्मवादिना उत्सृष्टः शास्त्रविधिना वयासेनामित तेजसा

hayaśa ca hayamedhārthaṃ savayaṃ sa barahmavādinā utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vayāsenāmita tejasā

हिन्दी अर्थ

तेषां पुण्याहघोषेण तेजसा समवस्थित: ततः पात्री: सकरका बहुरूपा मनोरमा:

English

The horse, for the horse sacrifice, was himself released by the Brahmin Vyasa, of immeasurable radiance, by the scriptural rule.

अध्याय 14

श्लोक 72.4

स राजा धर्मजॊ राजन दीक्षितॊ विबभौ तदा हेममाली रुक्मकण्ठः परदीप्त इव पावकः

sa rājā dharmajò rājana dīkṣitò vibabhau tadā hemamālī rukmakaṇṭhaḥ paradīpta iva pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां रक्षणमप्यासीन्महान् करपुटस्तथा

English

That king, born of Dharma, consecrated, shone then, O king, garlanded in gold, with a gold necklace, like a blazing fire.

अध्याय 14

श्लोक 72.5

कृष्णाजिनी दण्डपाणिः कषौमवासाः स धर्मजः विबभौ दयुतिमान भूयः परजापतिर इवाध्वरे

kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kaṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ vibabhau dayutimāna bhūyaḥ parajāpatira ivādhvare

हिन्दी अर्थ

रखनेके लिये बड़ी-बड़ी संदूर्कें लायी गयी थीं वाहन पाण्डुपुत्रस्य तत्रासीत् तु विशाम्पते

English

Wearing black deer-skin, staff in hand, clad in linen, the radiant son of Dharma shone like Prajapati at the sacrifice.

अध्याय 14

श्लोक 72.6

तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशां पते बभूवुर अर्जुनश चैव परदीप्त इव पावकः

tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃ pate babhūvura arjunaśa caiva paradīpta iva pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

वारणाश्न महाराज सहस्रशतसम्मिता:

English

So too all his priests, in like dress, O lord of the people; and Arjuna was like a blazing fire.

अध्याय 14

श्लोक 72.7

शवेताश्वः कृष्णसारं तं स साराश्वं धनंजयः विधिवत पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात

śavetāśvaḥ kṛṣṇasāraṃ taṃ sa sārāśvaṃ dhanaṃjayaḥ vidhivata pṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāta

हिन्दी अर्थ

खराणां पुरुषाणां च परिसंख्या न विद्यते षोडशाष्टौ चतुर्विशत्सहस्रं भारलक्षणम्

English

The white-horsed Dhananjaya, lord of the earth, by the king of dharma's command, followed that black-spotted horse by rule.

अध्याय 14

श्लोक 72.8

विक्षिपन गाण्डिवं राजन बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान तम अश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार ह

vikṣipana gāṇḍivaṃ rājana baddhagòdhāṅguli taravāna tama aśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha

हिन्दी अर्थ

उपायाद् वृष्णिश्रि: सार्थ पुरं वारणसाह्दयम्

English

Flicking Gandiva, with iguana-skin guard on his fingers bound, lord of the earth, he followed that horse joyfully.

अध्याय 14

श्लोक 72.9

आ कुमारं तदा राजन्न आगमत तत पुरं विभॊ दरष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं परयास्यन्तं धनंजयम

ā kumāraṃ tadā rājanna āgamata tata puraṃ vibhò daraṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ parayāsyantaṃ dhanaṃjayama

हिन्दी अर्थ

वृष्णिवंशियोंको साथ लेकर हस्तिनापुर आ गये चारुदेष्णेन साम्बेन गदेन कृतवर्मणा

English

Down to the children, king, the city came to see the best of the Kurus about to depart, Dhananjaya.

अध्याय 14

श्लोक 72.10

तेषाम अन्यॊन्यसंमर्दाद ऊष्मेव समजायत दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम

teṣāma anyònyasaṃmardāda ūṣmeva samajāyata didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇama

हिन्दी अर्थ

मण्डित सूर्य प्रकाशित हो रहे हों

English

not men but the virtues of tranquillity and the rest.

अध्याय 14

श्लोक 72.11

ततः शब्दॊ महाराज दशाशाः परतिपूरयन बभूव परेक्षतां नॄणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम

tataḥ śabdò mahārāja daśāśāḥ paratipūrayana babhūva parekṣatāṃ nṝṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayama

हिन्दी अर्थ

बभौ युधिष्ठिरस्तत्र पौर्णमास्यथामिवोडुराट् तेषां हलहलाशब्दो दिवं स्तब्ध्वा व्यतिष्ठत

English

Then a sound, great king, filling the ten directions, arose from the people looking at the son of Kunti, Dhananjaya.

अध्याय 14

श्लोक 72.12

एष गच्छति कौन्तेयस तुरगश चैव दीप्तिमान यम अन्वेति महाबाहुः संस्पृशन धनुर उत्तमम

eṣa gacchati kaunteyasa turagaśa caiva dīptimāna yama anveti mahābāhuḥ saṃspṛśana dhanura uttamama

हिन्दी अर्थ

अत्यक्रामन्महाराजो गिरिं चाप्यन्वपद्यत

English

"There goes the son of Kunti, and the radiant horse which the mighty-armed one follows, touching his supreme bow."

अध्याय 14

श्लोक 72.13

एवं शुश्राव वदतां गिरॊ जिष्णुर उदारधीः सवस्ति ते ऽसतु वरजारिष्टं पुनश चैहीति भारत

evaṃ śuśrāva vadatāṃ girò jiṣṇura udāradhīḥ savasti te 'satu varajāriṣṭaṃ punaśa caihīti bhārata

हिन्दी अर्थ

आनिनिवेश्यं च राजानो ब्राह्मणा: सपुरोधस: कृत्वा तु मध्ये राजानममात्यांश्व॒ यथाविधि

English

The noble-minded Jishnu heard such words from those speaking: "Good fortune to you; go unharmed and come again, Bharata."

अध्याय 14

श्लोक 72.14

अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यम अब्रुवन नैनं पश्याम संमर्दे धनुर एतत परदृश्यते

athāpare manuṣyendra puruṣā vākyama abruvana nainaṃ paśyāma saṃmarde dhanura etata paradṛśyate

हिन्दी अर्थ

मत्तानां वारणेन्द्राणां निवेशं च यथाविधि

English

Then other men, O lord of men, said: "We do not see him in the crowd, but this bow is seen.

अध्याय 14

श्लोक 72.15

एतद धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः सवस्ति गच्छत्व अरिष्टं वै पन्थानम अकुतॊभयम निवृत्तम एनं दरक्ष्यामः पुनर एवं च ते ऽबरुवन

etada dhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ savasti gacchatva ariṣṭaṃ vai panthānama akutòbhayama nivṛttama enaṃ darakṣyāmaḥ punara evaṃ ca te 'baruvana

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंसे इस प्रकार कहा-- न न: कालात्ययो वै स्यादिहैव परिलम्बताम्

English

This is the renowned Gandiva, with terrible sound; may he go in good fortune and unharmed on a road without fear. We shall see him return," they said.

अध्याय 14

श्लोक 72.16

एवमाद्या मनुष्याणां सत्रीणां च भरतर्षभ शुश्राव मधुरा वाचः पुनः पुनर उदीरिताः

evamādyā manuṣyāṇāṃ satrīṇāṃ ca bharatarṣabha śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punara udīritāḥ

हिन्दी अर्थ

इदमूचुर्वचो हृष्टा धर्मराजप्रियेप्सव:

English

Such sweet words of men and women, uttered again and again, he heard, bull of the Bharatas.

अध्याय 14

श्लोक 72.17

याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश च कुशलॊ यज्ञकर्मणि परायात पार्थेन सहितः शान्त्य अर्थं वेदपारगः

yājñavalkyasya śiṣyaśa ca kuśalò yajñakarmaṇi parāyāta pārthena sahitaḥ śāntya arthaṃ vedapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

और पुरोहित प्रसन्नतापूर्वक इस प्रकार बोले-- न्नुपोष्यतां चापि भवद्धिरद्य

English

A pupil of Yajnavalkya, skilled in sacrificial rites, a Veda-master, went with Partha for peace.

अध्याय 14

श्लोक 72.18

बराह्मणाश च महीपाल बहवॊ वेदपारगाः अनुजग्मुर महात्मानं कषत्रियाश च विशॊ ऽपि च

barāhmaṇāśa ca mahīpāla bahavò vedapāragāḥ anujagmura mahātmānaṃ kaṣatriyāśa ca viśò 'pi ca

हिन्दी अर्थ

आपलोगोंको भी आज उपवास करना चाहिए'

English

Many brahmins who were Veda-masters followed the great soul, and kshatriyas and vaishyas too.

अध्याय 14

श्लोक 72.19

पाण्डवैः पृथिवीम अश्वॊ निर्जिताम अस्त्रतेजसा चचार स महाराज यथादेशं स सत्तम

pāṇḍavaiḥ pṛthivīma aśvò nirjitāma astratejasā cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ sa sattama

हिन्दी अर्थ

यथाध्वरे प्रज्वलिता हुताशा: वचोडब्रुवन् धर्मसुतं नराधिपम्

English

The horse roamed the earth conquered by the Pandavas with the power of weapons, O great king, as directed, best of the good.

अध्याय 14

श्लोक 72.20

तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्य आसन पाण्डवस्य ह तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च

tatra yuddhāni vṛttāni yānya āsana pāṇḍavasya ha tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca

हिन्दी अर्थ

दत्त्वोपहारं नूपते ततः स्वार्थ यतामहे चढ़ानेके बाद हमें अपने अभीष्ट कार्यकी सिद्धिके लिये प्रयत्न करना चाहिए

English

I shall tell you, hero, the wars that took place there for the Pandava, varied and great.

अध्याय 14

श्लोक 72.21

सहयः पृथिवीं राजन परदक्षिणम अरिंदम ससारॊत्तरतः पूर्वं तन निबॊध महीपते

sahayaḥ pṛthivīṃ rājana paradakṣiṇama ariṃdama sasāròttarataḥ pūrvaṃ tana nibòdha mahīpate

हिन्दी अर्थ

गिरीशस्य यथान्यायमुपहारमुपाहरत्

English

The horse, O king, with its guard, went round the earth, scourge of foes, to the north first; learn it, lord of the earth.

अध्याय 14

श्लोक 72.22

अवमृद्नन सराष्ट्राणि पार्थिवानां हयॊत्तमः शनैस तदा परिययौ शवेताश्वश च महारथः

avamṛdnana sarāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayòttamaḥ śanaisa tadā pariyayau śavetāśvaśa ca mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्त्रसिद्धं चरुं कृत्वा पुरोधा: स ययौ तदा मोदकै: पायसेनाथ मांसैश्नोपाहरद् बलिम्

English

Trampling the lands of kings, the best of horses slowly went round, and the white-horsed great chariot-fighter with it.

अध्याय 14

श्लोक 72.23

तत्र संकलना नास्ति राज्ञाम अयुतशस तदा ये ऽयुध्यन्त महाराज कषत्रिया हतबान्धवाः

tatra saṃkalanā nāsti rājñāma ayutaśasa tadā ye 'yudhyanta mahārāja kaṣatriyā hatabāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व स्विष्टतमं कृत्वा विधिवद् वेदपारग:

English

There was no counting of kings then, by tens of thousands, who fought, great king, kshatriyas with kinsmen slain.

अध्याय 14

श्लोक 72.24

किराता विकृता राजन बहवॊ ऽसि धनुर्धराः मलेच्छाश चान्ये बहुविधाः पूर्वं निविकृता रणे

kirātā vikṛtā rājana bahavò 'si dhanurdharāḥ malecchāśa cānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ nivikṛtā raṇe

हिन्दी अर्थ

यक्षेन्द्राय कुबेराय मणिभद्राय चैव ह ब्राह्मणेभ्य: सहस्राणि गवां दत्त्वा तु भूमिप:

English

Kiratas, deformed, king, many sword-bearing archers, and other barbarians of many kinds had earlier been defeated in battle.

अध्याय 14

श्लोक 72.25

आर्याश च पृथिवीपालाः परहृष्टनरवाहनाः समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवॊ युद्धदुर्मदाः

āryāśa ca pṛthivīpālāḥ parahṛṣṭanaravāhanāḥ samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavò yuddhadurmadāḥ

हिन्दी अर्थ

धूपगन्धनिरुद्धं तत् सुमनोभिश्न संवृतम्

English

And noble kings, with joyful men and vehicles, many mad for war, met the son of Pandu.

अध्याय 14

श्लोक 72.26

एवं युद्धानि वृत्तानि तत्र तत्र महीपते अर्जुनस्य महीपालैर नानादेशनिवासिभिः

evaṃ yuddhāni vṛttāni tatra tatra mahīpate arjunasya mahīpālaira nānādeśanivāsibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्वा पूजां तु रुद्रस्य गणानां चैव सर्वश: पूजयित्वा धनाध्यक्षं प्रणिपत्याभिवाद्य च

English

So wars took place here and there, lord of the earth, between Arjuna and the kings who lived in various lands.

अध्याय 14

श्लोक 72.27

यानि तूभयतॊ राजन परतप्तानि महान्ति च तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ

yāni tūbhayatò rājana parataptāni mahānti ca tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha

हिन्दी अर्थ

शड्खादींश्व निधीन् सर्वान् निधिपालांश्व सर्वशः

English

The great and fierce wars on both sides I shall tell of the son of Kunti, blameless one.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।