Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 7/32 · श्लोक 19.1–20.27

पूर्ण अध्याय पाठ87 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 19.1

[बर] यः सयाद एकायने लीनस तूष्णीं किं चिद अचिन्तयन पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भकॊ भवेत

[bara] yaḥ sayāda ekāyane līnasa tūṣṇīṃ kiṃ cida acintayana pūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhakò bhaveta

हिन्दी अर्थ

शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव

English

"Indra said, "Even so it is; the might of Brahmanas is great and there are none more powerful than Brahmanas, but I can never bear with equanimity the insolent pride of Avikshita's son, and so shall I smite him with my thunderbolt. Therefore, O Dhritarashtra, do thou according to my direction repair to king Marutta attended by Samvarta, and deliver this message to him— 'Do thou, O prince, accept Vrihaspati as thy spiritual preceptor, as otherwise, I shall strike thee with my terrific thunderbolt.'"

अध्याय 14

श्लोक 19.2

सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तॊ जितेन्द्रियः वयपेतभयमन्युश च कामहा मुच्यते नरः

sarvamitraḥ sarvasahaḥ samaraktò jitendriyaḥ vayapetabhayamanyuśa ca kāmahā mucyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

आहारा विविधा भुक्ता: पीता नानाविधा: सतना:

English

A friend to all, enduring all, equal in attachment, master of his senses, free of fear and anger, slayer of desire, a man is freed.

अध्याय 14

श्लोक 19.3

आत्मवत सर्वभूतेषु यश चरेन नियतः शुचिः अमानी निरभीमानः सर्वतॊ मुक्त एव सः

ātmavata sarvabhūteṣu yaśa carena niyataḥ śuciḥ amānī nirabhīmānaḥ sarvatò mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोडयमागत:

English

One who lives among all beings as with himself, restrained, pure, without conceit and pride, is freed everywhere.

अध्याय 14

श्लोक 19.4

जीवितं मरणं चॊभे सुखदुःखे तथैव च लाभालाभे परिय दवेष्ये यः समः स च मुच्यते

jīvitaṃ maraṇaṃ còbhe sukhaduḥkhe tathaiva ca lābhālābhe pariya daveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate

हिन्दी अर्थ

उपभुड्धक्ते क्व वा कर्म विदेहस्यावतिष्ठते

English

Life and death, pleasure and pain, gain and loss, the dear and disliked: he who is equal in these is freed.

अध्याय 14

श्लोक 19.5

न कस्य चित सपृहयते नावजानाति किं चन निर्द्वंद्वॊ वीतरागात्मा सर्वतॊ मुक्त एव सः

na kasya cita sapṛhayate nāvajānāti kiṃ cana nirdvaṃdvò vītarāgātmā sarvatò mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

जीवितं प्रोच्यमानं तद् यथावदुपधारय

English

He who longs for nothing, despises nothing, free of dualities, his self free of passion, is freed everywhere.

अध्याय 14

श्लोक 19.6

अनमित्रॊ ऽथ निर्बन्धुर अनपत्यश च यः कव चित तयक्तधर्मार्थकामश च निराकाङ्क्षी स मुच्यते

anamitrò 'tha nirbandhura anapatyaśa ca yaḥ kava cita tayaktadharmārthakāmaśa ca nirākāṅkṣī sa mucyate

हिन्दी अर्थ

स्थानसे विचलित कर देती है

English

One who somewhere has no enemy, no kin, no offspring, who has given up dharma, wealth and desire, and is free of expectation, is freed.

अध्याय 14

श्लोक 19.7

नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वॊपचितहा च यः धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते

naiva dharmī na cādharmī pūrvòpacitahā ca yaḥ dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate

हिन्दी अर्थ

अभित: स्वै: शुभै: पुण्यै: पापैर्वाप्युपपद्यते

English

Neither righteous nor unrighteous, shedding what was earlier accumulated, his self calmed by the wasting of the elements, free of dualities, he is liberated.

अध्याय 14

श्लोक 19.8

अकर्मा चाविकाङ्क्षश च पश्यञ जगद अशाश्वतम अस्वस्थम अवशं नित्यं जन्म संसारमॊहितम

akarmā cāvikāṅkṣaśa ca paśyaña jagada aśāśvatama asvasthama avaśaṃ nityaṃ janma saṃsāramòhitama

हिन्दी अर्थ

पापकर्मोद्वारा सब ओरसे घिरा रहता है

English

Without action, without wishes, seeing the world as impermanent, unhealthy, helpless, ever deluded by birth and rebirth,

अध्याय 14

श्लोक 19.9

वैराग्य बुद्धिः सततं तापदॊषव्यपेक्षकः आत्मबन्धविनिर्मॊक्षं स करॊत्य अचिराद इव

vairāgya buddhiḥ satataṃ tāpadòṣavyapekṣakaḥ ātmabandhavinirmòkṣaṃ sa karòtya acirāda iva

हिन्दी अर्थ

इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणै:

English

his mind turned to dispassion, ever looking at the faults of torment, he soon accomplishes release from the bonds of the self.

अध्याय 14

श्लोक 19.10

अगन्ध रसम अस्पर्शम अशब्दम अपरिग्रहम अरूपम अनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते

agandha rasama asparśama aśabdama aparigrahama arūpama anabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate

हिन्दी अर्थ

आससाद द्विजं कंचिद् धर्माणामागतागमम्

English

Vyasa said, "Then Dhritarashtra betook himself to that monarch's court and delivered this message to him from Vasava."

अध्याय 14

श्लोक 19.11

पञ्च भूतगुणैर हीनम अमूर्ति मदलेपकम अगुणं गुणभॊक्तारं यः पश्यति स मुच्यते

pañca bhūtaguṇaira hīnama amūrti madalepakama aguṇaṃ guṇabhòktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate

हिन्दी अर्थ

लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातार्थ सुखदु:खयो:

English

Dhritarashtra said, "O lord of men, know that I am Dhritarashtra the Gandharva, come here with the object of delivering to thee the message of Indra. Do thou, O lion among kings, listen to the words which the high-souled lord of all the worlds meant for thee,— That one of incomprehensible achievements (Indra) only said this much, 'Do thou accept Vrihaspati as thy officiating priest for the sacrifice, or if thou do not comply with my request, I shall strike thee with, my terrific thunderbolt.'"

अध्याय 14

श्लोक 19.12

विहाय सर्वसंकल्पान बुद्ध्या शारीर मानसान शनैर निर्वाणम आप्नॊति निरिन्धन इवानलः

vihāya sarvasaṃkalpāna buddhyā śārīra mānasāna śanaira nirvāṇama āpnòti nirindhana ivānalaḥ

हिन्दी अर्थ

दीप्यमान श्रिया ब्राह्मयया क्रममाणं च सर्वश:

English

Marutta said, "Thou, O Purandara, the Viswadevas, the Vasus and the Aswins ye all know, that in this world there is no escape from the consequences of playing false to a friend; it is a great sin like unto that of murdering a Brahman. Let Vrihaspati (therefore) officiate as priest to that Mahendra the supreme Deva (god), the highest one wielding the thunderbolt, and O prince, Samvarta will act as my priest, as neither his (Indra's) words, nor thine commend themselves to me."

अध्याय 14

श्लोक 19.13

विमुक्तः सर्वसंस्कारैस ततॊ बरह्म सनातनम परम आप्नॊति संशान्तम अचलं दिव्यम अक्षरम

vimuktaḥ sarvasaṃskāraisa tatò barahma sanātanama parama āpnòti saṃśāntama acalaṃ divyama akṣarama

हिन्दी अर्थ

तथैवान्तहिति: सिद्धेर्यान्त चक्रधरै: सह

English

The Gandharva said, "Do thou, O lion among princes, listen to the terrible war-cry of Vasava roaring, in the heavens. Assuredly, and openly will

अध्याय 14

श्लोक 19.14

अतः परं परवक्ष्यामि यॊगशास्त्रम अनुत्तमम यज जञात्वा सिद्धम आत्मानं लॊके पश्यन्ति यॊगिनः

ataḥ paraṃ paravakṣyāmi yògaśāstrama anuttamama yaja jañātvā siddhama ātmānaṃ lòke paśyanti yòginaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिपेदे यथान्यायं दृष्टवा तन्महदद्भुतम्

English

Mahendra hurl his thunderbolt at thee. Do thou therefore be-think thyself of thy good, for this is the time to do it."

अध्याय 14

श्लोक 19.15

तस्यॊपदेशं पश्यामि यथावत तन निबॊध मे यैर दवारैश चारयन नित्यं पश्यत्य आत्मानम आत्मनि

tasyòpadeśaṃ paśyāmi yathāvata tana nibòdha me yaira davāraiśa cārayana nityaṃ paśyatya ātmānama ātmani

हिन्दी अर्थ

परिचारेण महता गुरुं त॑ पर्यतोषयत्

English

Vyasa said, "Thus accosted by Dhritarashtra, and hearing the roar of howling Vasava, the king communicated this intelligence to Samvarta steadfast in devotion and the highest of all virtuous men. "

अध्याय 14

श्लोक 19.16

इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततॊ यॊक्तुम उपक्रमेत

indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayeta tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tatò yòktuma upakrameta

हिन्दी अर्थ

सिद्धि परामभिप्रेक्ष्य शृणु मत्तो जनार्दन

English

Marutta said, "Verily this rain-cloud floating in the air indicates that Indra must be near at present, therefore, O prince of Brahmanas, I seek shelter from thee. Do thou, O best of Brahmanas, remove this fear of Indra from my mind. The Wielder of the thunderbolt is coming encompassing the ten directions of space with his terrible and superhuman refulgence and my assistants at this sacrificial assembly have

अध्याय 14

श्लोक 19.17

तपस्वी तयक्तसंकल्पॊ दम्भाहंकारवर्जितः मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्य आत्मानम आत्मनि

tapasvī tayaktasaṃkalpò dambhāhaṃkāravarjitaḥ manīṣī manasā vipraḥ paśyatya ātmānama ātmani

हिन्दी अर्थ

गच्छन्तीह गति मर्त्या देवलोके च संस्थितिम्

English

An ascetic who has given up resolves, free of hypocrisy and ego, a wise brahmin sees the Self in the Self by the mind.

अध्याय 14

श्लोक 19.18

स चेच छक्नॊत्य अयं साधुर यॊक्तुम आत्मानम आत्मनि तत एकान्तशीलः स पश्यत्य आत्मानम आत्मनि

sa ceca chaknòtya ayaṃ sādhura yòktuma ātmānama ātmani tata ekāntaśīlaḥ sa paśyatya ātmānama ātmani

हिन्दी अर्थ

स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्धात् पुनः पुनः

English

If this good man can yoke the Self in the Self, then, devoted to solitude, he sees the Self in the Self.

अध्याय 14

श्लोक 19.19

संयतः सततं युक्त आत्मवान विजितेन्द्रियः तथायम आत्मनात्मानं साधु युक्तः परपश्यति

saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavāna vijitendriyaḥ tathāyama ātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ parapaśyati

हिन्दी अर्थ

काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च

English

Restrained, ever disciplined, self-possessed, master of his senses, he thus rightly sees the Self by the self.

अध्याय 14

श्लोक 19.20

यथा हि पुरुषः सवप्ने दृष्ट्वा पश्यत्य असाव इति तथारूपम इवात्मानं साधु युक्तः परपश्यति

yathā hi puruṣaḥ savapne dṛṣṭvā paśyatya asāva iti tathārūpama ivātmānaṃ sādhu yuktaḥ parapaśyati

हिन्दी अर्थ

सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ

English

As a man who, in a dream, sees and then sees "that is he," so, well joined, he sees the Self as of that form.

अध्याय 14

श्लोक 19.21

इषीकां वा यथा मुञ्जात कश चिन निर्हृत्य दर्शयेत यॊगी निष्कृष्टम आत्मानं यथा संपश्यते तनौ

iṣīkāṃ vā yathā muñjāta kaśa cina nirhṛtya darśayeta yògī niṣkṛṣṭama ātmānaṃ yathā saṃpaśyate tanau

हिन्दी अर्थ

धननाशकश्न सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद् धनम्

English

As one might draw out a reed from a clump of munja grass and show it, so the yogi sees the Self drawn out within the body.

अध्याय 14

श्लोक 19.22

मुञ्जं शरीरं तस्याहुर इषीकाम आत्मनि शरिताम एतन निदर्शनं परॊक्तं यॊगविद्भिर अनुत्तमम

muñjaṃ śarīraṃ tasyāhura iṣīkāma ātmani śaritāma etana nidarśanaṃ paròktaṃ yògavidbhira anuttamama

हिन्दी अर्थ

धनको मैंने बहुत कष्ट सहकर कमाया था, वह मेरे देखते-देखते नष्ट हो गया है

English

They say the munja is the body and the reed rests in the Self; this is the highest example given by knowers of yoga.

अध्याय 14

श्लोक 19.23

यदा हि युक्तम आत्मानं सम्यक पश्यति देहभृत तदास्य नेशते कश चित तरैलॊक्यस्यापि यः परभुः

yadā hi yuktama ātmānaṃ samyaka paśyati dehabhṛta tadāsya neśate kaśa cita tarailòkyasyāpi yaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

पतन निरये चैव यातनाक्षु यमक्षये

English

When the embodied one rightly sees the Self yoked, then no one rules him, even he who is lord of the three worlds.

अध्याय 14

श्लोक 19.24

अन्यॊन्याश चैव तनवॊ यथेष्टं परतिपद्यते विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शॊचति

anyònyāśa caiva tanavò yatheṣṭaṃ paratipadyate vinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śòcati

हिन्दी अर्थ

नरकमें गिरना और यमलोकमें मिलनेवाली यातनाओंको सहना पड़ा है

English

He takes other bodies as he wishes; turning away from old age and death, he neither rejoices nor grieves.

अध्याय 14

श्लोक 19.25

देवानाम अपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी बरह्म चाव्ययम आप्नॊति हित्वा देहम अशाश्वतम

devānāma api devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī barahma cāvyayama āpnòti hitvā dehama aśāśvatama

हिन्दी अर्थ

लोकेडस्मिन्ननुभूतानि द्वन्द्धजानि भूशं मया

English

The joined one, self-mastered, makes even the gods' godhood happen; leaving the impermanent body, he attains imperishable Brahman.

अध्याय 14

श्लोक 19.26

विनश्यत्ष्व अपि लॊकेषु न भयं तस्य जायते कलिश्यमानेषु भूतेषु न स कलिश्यति केन चित

vinaśyatṣva api lòkeṣu na bhayaṃ tasya jāyate kaliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kaliśyati kena cita

हिन्दी अर्थ

लोकतत्त्र॑ परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं॑ मया

English

Even when the worlds perish, fear does not arise in him; when beings are suffering, he is not made to suffer by any.

अध्याय 14

श्लोक 19.27

दुःखशॊकमयैर घॊरैः सङ्गस्नेह समुद्भवैः न विचाल्येत युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः

duḥkhaśòkamayaira ghòraiḥ saṅgasneha samudbhavaiḥ na vicālyeta yuktātmā nispṛhaḥ śāntamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

आसिद्धेराप्रजासर्गादात्मनो5पि गता: शुभा:

English

The joined self, free of longing, calm of mind, would not be shaken by terrible things made of sorrow and grief born of attachment and affection.

अध्याय 14

श्लोक 19.28

नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश चास्य विद्यते नातः सुखतरं किं चिल लॊके कव चन विद्यते

nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuśa cāsya vidyate nātaḥ sukhataraṃ kiṃ cila lòke kava cana vidyate

हिन्दी अर्थ

इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुन:

English

Weapons do not pierce him, and he has no death; there is nothing happier than this anywhere in the world.

अध्याय 14

श्लोक 19.29

सम्यग युक्त्वा यदात्मानम आत्मय एव परपश्यति तदैव न सपृहयते साक्षाद अपि शतक्रतॊः

samyaga yuktvā yadātmānama ātmaya eva parapaśyati tadaiva na sapṛhayate sākṣāda api śatakratòḥ

हिन्दी अर्थ

नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोक॑ परंतप

English

When he has rightly yoked the Self and sees the Self in the Self, then he does not long for the position even of Shatakratu himself.

अध्याय 14

श्लोक 19.30

निर्वेदस तु न गन्तव्यॊ युञ्जानेन कथं चन यॊगम एकान्तशीलस तु यथा युञ्जीत तच छृणु

nirvedasa tu na gantavyò yuñjānena kathaṃ cana yògama ekāntaśīlasa tu yathā yuñjīta taca chṛṇu

हिन्दी अर्थ

अचिरात् तु गमिष्यामि तेनाहं त्वामचूचुदम्

English

One who is practising yoga should never give way to disgust; hear how one devoted to solitude should practise yoga.

अध्याय 14

श्लोक 19.31

दृष्टपूर्वा दिशं चिन्त्य यस्मिन संनिवसेत पुरे पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश चायं न बाह्यतः

dṛṣṭapūrvā diśaṃ cintya yasmina saṃnivaseta pure purasyābhyantare tasya manaśa cāyaṃ na bāhyataḥ

हिन्दी अर्थ

परिपृच्छस्व कुशलं भाषेयं यत् तवेप्सितम्

English

Thinking of the direction seen before, the city he lives in, his mind should be inside the city, not outside.

अध्याय 14

श्लोक 19.32

पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन यस्मिन्न आवसथे वसेत तस्मिन्न आवसथे धार्यं स बाह्याभ्यन्तरं मनः

purasyābhyantare tiṣṭhana yasminna āvasathe vaseta tasminna āvasathe dhāryaṃ sa bāhyābhyantaraṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं तुम्हारे अभीष्ट प्रश्नका उत्तर दूँगा

English

Staying inside the city, in whatever dwelling he lives, he should hold his mind in that dwelling, within and without.

अध्याय 14

श्लोक 19.33

परचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन काये ऽवतिष्ठते तस्मिन काये मनश चार्यं न कथं चन बाह्यतः

paracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasmina kāye 'vatiṣṭhate tasmina kāye manaśa cāryaṃ na kathaṃ cana bāhyataḥ

हिन्दी अर्थ

येनाहं भवता बुद्धो मेधावी हृसि काश्यप

English

Having thought of the whole dwelling, in the body where he abides, his mind should be in that body and in no way outside.

अध्याय 14

श्लोक 19.34

संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घॊषे निर्जने वने कायम अभ्यन्तरं कृत्स्नम एकाग्रः परिचिन्तयेत

saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghòṣe nirjane vane kāyama abhyantaraṃ kṛtsnama ekāgraḥ paricintayeta

हिन्दी अर्थ

पहचान लिया है, इसीसे कहता हूँ कि बड़े बुद्धिमान हो

English

Restraining the host of senses, in a silent, lonely forest, he should contemplate the whole body within, one-pointed.

अध्याय 14

श्लोक 19.35

दन्तांस तालु च जिह्वां च गलं गरीवां तथैव च हृदयं चिन्तयेच चापि तथा हृदयबन्धनम

dantāṃsa tālu ca jihvāṃ ca galaṃ garīvāṃ tathaiva ca hṛdayaṃ cintayeca cāpi tathā hṛdayabandhanama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि षोडशो5थध्याय:

English

He should think of teeth, palate, tongue, throat, neck, and heart, and the binding of the heart.

अध्याय 14

श्लोक 19.36

इत्य उक्तः स मया शिष्यॊ मेधावी मधुसूदन पप्रच्छ पुनर एवेमं मॊक्षधर्मं सुदुर्वचम

itya uktaḥ sa mayā śiṣyò medhāvī madhusūdana papraccha punara evemaṃ mòkṣadharmaṃ sudurvacama

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ तांश्व धर्मान् स प्राह धर्मभूतां वर:

English

[Brahmin] Thus told by me, Madhusudana, that wise pupil asked again about this hard-to-explain dharma of liberation:

अध्याय 14

श्लोक 19.37

भुक्तं भुक्तं कथम इदम अन्नं कॊष्ठे विपच्यते कथं रसत्वं वरजति शॊणितं जायते कथम तथा मांसं च मेदश च सनाय्व अस्थीनि च पॊषति

bhuktaṃ bhuktaṃ kathama idama annaṃ kòṣṭhe vipacyate kathaṃ rasatvaṃ varajati śòṇitaṃ jāyate kathama tathā māṃsaṃ ca medaśa ca sanāyva asthīni ca pòṣati

हिन्दी अर्थ

कथं कष्टाच्च संसारात् संसरन् परिमुच्यते

English

"How is the food eaten, again and again, digested in the stomach? How does it become juice, how is blood born, and how does it nourish flesh, fat, sinews and bones?

अध्याय 14

श्लोक 19.38

कथम एतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम निरॊजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक पृथक

kathama etāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇāma vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balama niròjasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthaka pṛthaka

हिन्दी अर्थ

कैसे प्राप्त होता है? संसारी जीव किस तरह इस दुःखमय संसारसे मुक्त होता है?

English

How do all these bodies of embodied beings grow, and how does strength grow in one who grows? How do the waste products, devoid of essence, depart, each separately?

अध्याय 14

श्लोक 19.39

कुतॊ वायं परश्वसिति उच्छ्वसित्य अपि वा पुनः कं च देशम अधिष्ठाय तिष्ठत्य आत्मायम आत्मनि

kutò vāyaṃ paraśvasiti ucchvasitya api vā punaḥ kaṃ ca deśama adhiṣṭhāya tiṣṭhatya ātmāyama ātmani

हिन्दी अर्थ

है? और शरीरसे छूटकर दूसरेमें वह किस प्रकार प्रवेश करता है?

English

Whence does this breath go out, and breathe in again? And in what place does this Self abide in the self?

अध्याय 14

श्लोक 19.40

जीवः कायं वहति चेच चेष्टयानः कलेवरम किं वर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः याथातथ्येन भगवन वक्तुम अर्हसि मे ऽनघ

jīvaḥ kāyaṃ vahati ceca ceṣṭayānaḥ kalevarama kiṃ varṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ yāthātathyena bhagavana vaktuma arhasi me 'nagha

हिन्दी अर्थ

उसके कर्म कहाँ रहते हैं?

English

How does the soul carry the body, moving the corpse-like frame? What colour, of what kind, does the mind establish? Tell me truly, blessed one, blameless."

अध्याय 14

श्लोक 19.41

इति संपरिपृष्टॊ ऽहं तेन विप्रेण माधव परत्यब्रुवं महाबाहॊ यथा शरुतम अरिंदम

iti saṃparipṛṣṭò 'haṃ tena vipreṇa mādhava paratyabruvaṃ mahābāhò yathā śarutama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

आनुपूर्व्येण वाष्णेय तनन्‍्मे निगदत: शृणु

English

Thus asked by that brahmin, Madhava, I answered, mighty-armed scourge of foes, as I had heard.

अध्याय 14

श्लोक 19.42

यथा सवकॊष्ठे परक्षिप्य कॊष्ठं भाण्ड मना भवेत तथा सवकाये परक्षिप्य मनॊ दवारैर अनिश्चलैः आत्मानं तत्र मार्गेत परमादं परिवर्जयेत

yathā savakòṣṭhe parakṣipya kòṣṭhaṃ bhāṇḍa manā bhaveta tathā savakāye parakṣipya manò davāraira aniścalaiḥ ātmānaṃ tatra mārgeta paramādaṃ parivarjayeta

हिन्दी अर्थ

शरीरग्रहणे यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वश:

English

As one who has put goods into his storeroom thinks of the vessels, so, having placed the mind in his body through steady doors, he should seek the Self there and avoid carelessness.

अध्याय 14

श्लोक 19.43

एवं सततम उद्युक्तः परीतात्मा नचिराद इव आसादयति तद बरह्म यद दृष्ट्वा सयात परधानवित

evaṃ satatama udyuktaḥ parītātmā nacirāda iva āsādayati tada barahma yada dṛṣṭvā sayāta paradhānavita

हिन्दी अर्थ

बुद्धिव्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते

English

Thus, ever diligent, glad of soul, he soon reaches that Brahman, seeing which one would know Pradhana.

अध्याय 14

श्लोक 19.44

न तव असौ चक्षुषा गराह्यॊ न च सर्वैर अपीन्द्रियैः मनसैव परदीपेन महान आत्मनि दृश्यते

na tava asau cakṣuṣā garāhyò na ca sarvaira apīndriyaiḥ manasaiva paradīpena mahāna ātmani dṛśyate

हिन्दी अर्थ

अतिवेलमुपाश्राति स्वविरुद्धान्यनात्मवान्

English

It is not grasped by the eye or by all the senses; by the mind alone, as a lamp, the great Self is seen in the self.

अध्याय 14

श्लोक 19.45

सर्वतः पाणिपादं तं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखम जीवॊ निष्क्रान्तम आत्मानं शरीरात संप्रपश्यति

sarvataḥ pāṇipādaṃ taṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhama jīvò niṣkrāntama ātmānaṃ śarīrāta saṃprapaśyati

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण असमयमें तथा अपनी प्रकृतिके विरुद्ध भोजन करता है

English

With hands and feet everywhere, eyes, heads and mouths everywhere, the soul sees the Self departed from the body.

अध्याय 14

श्लोक 19.46

स तद उत्सृज्य देहं सवं धारयन बरह्म केवलम आत्मानम आलॊकयति मनसा परहसन्न इव

sa tada utsṛjya dehaṃ savaṃ dhārayana barahma kevalama ātmānama ālòkayati manasā parahasanna iva

हिन्दी अर्थ

सततं कर्मलोभाद् वा प्राप्तं वेग विधारयेत्

English

Giving up his body, holding only Brahman, he beholds the Self with the mind, as if smiling.

अध्याय 14

श्लोक 19.47

इदं सर्वरहस्यं ते मयॊक्तं दविजसत्तम आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्ययथासुखम

idaṃ sarvarahasyaṃ te mayòktaṃ davijasattama āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣyayathāsukhama

हिन्दी अर्थ

मूत्रके वेगको रोके रहता है

English

"This whole secret I have told you, best of brahmins; I take leave and shall accomplish; go, pupil, as you please."

अध्याय 14

श्लोक 19.48

इत्य उक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यॊ महातपाः अगच्छत यथाकामं बराह्मणश छिन्नसंशयः

itya uktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyò mahātapāḥ agacchata yathākāmaṃ barāhmaṇaśa chinnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कुपित कर देता है

English

Thus told by me then, Krishna, that pupil of great austerity, the brahmin with doubts cut, went as he wished.

अध्याय 14

श्लोक 19.49

[वा] इत्य उक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ दविजपुंगवः मॊक्षधर्माश्रितः सम्यक तत्रैवान्तरधीयत

[vā] itya uktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha davijapuṃgavaḥ mòkṣadharmāśritaḥ samyaka tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

अपि वोड्चन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति

English

[Vasudeva] Having said these words to me then, Partha, that chief of brahmins, standing rightly in the dharma of liberation, vanished right there.

अध्याय 14

श्लोक 19.50

कच चिद एतत तवया पार्थ शरुतम एकाग्रचेतसा तदापि हि रथस्थस तवं शरुतवान एतद एव हि

kaca cida etata tavayā pārtha śarutama ekāgracetasā tadāpi hi rathasthasa tavaṃ śarutavāna etada eva hi

हिन्दी अर्थ

शरीरमनुपर्येत्य सर्वान् प्राणान् रुणद्धि वै

English

Partha, have you heard this with a one-pointed mind? For then too, seated in the chariot, you heard just this.

अध्याय 14

श्लोक 19.51

नैतत पार्थ सुविज्ञेयं वयामिश्रेणेति मे मतिः नरेणाकृत संज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना

naitata pārtha suvijñeyaṃ vayāmiśreṇeti me matiḥ nareṇākṛta saṃjñena vidagdhenākṛtātmanā

हिन्दी अर्थ

गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे

English

This, Partha, is not easily understood by one with a mixed mind, I think, nor by a man of unformed notions, clever or of unformed self.

अध्याय 14

श्लोक 19.52

सुरहस्यम इदं परॊक्तं देवानां भरतर्षभ कच चिन नेदं शरुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केन चित

surahasyama idaṃ paròktaṃ devānāṃ bharatarṣabha kaca cina nedaṃ śarutaṃ pārtha martyenānyena kena cita

हिन्दी अर्थ

भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्धि: स लभते नर:

English

This great secret of the gods has been told, best of the Bharatas; I hope it has not been heard by any other mortal, Partha.

अध्याय 14

श्लोक 19.53

न हय एतच छरॊतुम अर्हॊ ऽनयॊ मनुष्यस तवाम ऋते ऽनघ नैतद अद्य सुविज्ञेयं वयामिश्रेणान्तर आत्मना

na haya etaca charòtuma arhò 'nayò manuṣyasa tavāma ṛte 'nagha naitada adya suvijñeyaṃ vayāmiśreṇāntara ātmanā

हिन्दी अर्थ

शैत्यात् प्रकुपित: काये तीव्रवायुसमीरित:

English

No other man is fit to hear this, blameless one, but you; it is not easily understood today with a mixed inner mind.

अध्याय 14

श्लोक 19.54

करियावद्भिर हि कौन्तेय देवलॊकः समावृतः न चैतद इष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम

kariyāvadbhira hi kaunteya devalòkaḥ samāvṛtaḥ na caitada iṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanama

हिन्दी अर्थ

स गच्छत्यूर्ध्वगो वायु: कृच्छान्मुक्त्वा शरीरिण:

English

The world of the gods is full of the active, son of Kunti; and the gods do not like mortals turning back from forms.

अध्याय 14

श्लोक 19.55

परा हि सा गतिः पार्थ यत तद बरह्म सनातनम यत्रामृतत्वं पराप्नॊति तयक्त्वा दुःखं सदा सुखी

parā hi sā gatiḥ pārtha yata tada barahma sanātanama yatrāmṛtatvaṃ parāpnòti tayaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī

हिन्दी अर्थ

स निरूष्मा निरुच्छवासो नि:श्रीको हतचेतन:

English

That is the highest goal, Partha, which is eternal Brahman, where one attains immortality, giving up sorrow, ever happy.

अध्याय 14

श्लोक 19.56

एवं हि धर्मम आस्थाय यॊ ऽपि सयुः पापयॊनयः सत्रियॊ वैश्यास तथा शूद्रास ते ऽपि यान्ति परां गतिम

evaṃ hi dharmama āsthāya yò 'pi sayuḥ pāpayònayaḥ satriyò vaiśyāsa tathā śūdrāsa te 'pi yānti parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

तत्रैव कुरुते काये यः स जीव: सनातन:

English

Resting thus in dharma, even those who are of sinful birth, women, vaishyas and shudras, go to the highest goal.

अध्याय 14

श्लोक 19.57

किं पुनर बराह्मणाः पार्थ कषत्रिया वा बहुश्रुताः सवधर्मरतयॊ नित्यं बरह्मलॊकपरायणाः

kiṃ punara barāhmaṇāḥ pārtha kaṣatriyā vā bahuśrutāḥ savadharmaratayò nityaṃ barahmalòkaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्ट हि तत् तथा

English

How much more brahmins and kshatriyas, Partha, learned, ever delighting in their own dharma, devoted to Brahma's world?

अध्याय 14

श्लोक 19.58

हेतुमच चैतद उद्दिष्टम उपायाश चास्य साधने सिद्धेः फलं च मॊक्षश च दुःखस्य च विनिर्णयः अतः परं सुखं तव अन्यत किं नु सयाद भरतर्षभ

hetumaca caitada uddiṣṭama upāyāśa cāsya sādhane siddheḥ phalaṃ ca mòkṣaśa ca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ ataḥ paraṃ sukhaṃ tava anyata kiṃ nu sayāda bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

आविश्य हृदयं जन्तो: सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै

English

This has been set forth with reasons: the means for accomplishing it, the fruit of perfection, liberation, and the decision about sorrow. What happiness would there be other than this, best of the Bharatas?

अध्याय 14

श्लोक 19.59

शरुतवाञ शरद्दधानश च पराक्रान्तश च पाण्डव यः परित्यजते मर्त्यॊ लॊकतन्त्रम असारवत एतैर उपायैः स कषिप्रं परां गतिम अवाप्नुयात

śarutavāña śaraddadhānaśa ca parākrāntaśa ca pāṇḍava yaḥ parityajate martyò lòkatantrama asāravata etaira upāyaiḥ sa kaṣipraṃ parāṃ gatima avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

स जीवो निरधिष्ठानक्षाल्यते मातरिश्वना

English

A mortal, learned, faithful and valiant, who gives up the worldly business as worthless, by these means quickly reaches the highest goal.

अध्याय 14

श्लोक 19.60

एतावद एव वक्तव्यं नातॊ भूयॊ ऽसति किं चन षण मासान नित्ययुक्तस्य यॊगः पार्थ परवर्तते

etāvada eva vaktavyaṃ nātò bhūyò 'sati kiṃ cana ṣaṇa māsāna nityayuktasya yògaḥ pārtha paravartate

हिन्दी अर्थ

उस समय सहसा इस जड शरीरको कम्पित कर देता है

English

This much is to be said; there is nothing more. For one constantly disciplined, yoga, Partha, goes forward in six months.

अध्याय 14

श्लोक 20.1

[वा] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम दम्पत्यॊः पार्थ संवादम अभयं नाम नामतः

[vā] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama dampatyòḥ pārtha saṃvādama abhayaṃ nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

चक्षुष्मन्त: प्रपश्यन्ति तथा च ज्ञानचक्षुष:

English

been overcome with fright.

अध्याय 14

श्लोक 20.2

बराह्मणी बराह्मणं कं चिज जञानविज्ञानपारगम दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारम अब्रवीत

barāhmaṇī barāhmaṇaṃ kaṃ cija jañānavijñānapāragama dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartārama abravīta

हिन्दी अर्थ

तथा तनन्‍्मे निगदत: शृणुष्वावहितो द्विज

English

A brahmin woman, seeing a brahmin versed in knowledge and wisdom seated in solitude, said to her husband:

अध्याय 14

श्लोक 20.3

कं नु लॊकं गमिष्यामि तवाम अहं पतिम आश्रिता नयस्तकर्माणम आसीनं कीनाशम अविचक्षणम

kaṃ nu lòkaṃ gamiṣyāmi tavāma ahaṃ patima āśritā nayastakarmāṇama āsīnaṃ kīnāśama avicakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

क्षेत्र कर्मजमाप्रोति शुभं वा यदि वाशुभम्

English

"To what world shall I go, having taken refuge in you as husband, you who sit with actions laid aside, a peasant, unskilled?

अध्याय 14

श्लोक 20.4

भार्याः पतिकृताँल लॊकान आप्नुवन्तीति नः शरुतम तवाम अहं पतिम आसाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम

bhāryāḥ patikṛtā~la lòkāna āpnuvantīti naḥ śarutama tavāma ahaṃ patima āsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatima

हिन्दी अर्थ

मिल जाता है। तत्पश्चात् उसे कर्मानुसार शुभ या अशुभ शरीरकी प्राप्ति होती है

English

We have heard that wives gain worlds made by their husbands; having reached you as husband, to what goal shall I go?"

अध्याय 14

श्लोक 20.5

एवम उक्तः स शान्तात्मा ताम उवाच हसन्न इव सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे

evama uktaḥ sa śāntātmā tāma uvāca hasanna iva subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्य ब्राह्मण: काम तस्मात् तद् ब्रह्म शाश्वतम्

English

So addressed, the calm-souled one said to her, as if smiling: "Fortunate one, I do not find fault with this word, blameless one.

अध्याय 14

श्लोक 20.6

गराह्यं दृश्यं च शराव्यं च यद इदं कर्म विद्यते एतद एव वयवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः

garāhyaṃ dṛśyaṃ ca śarāvyaṃ ca yada idaṃ karma vidyate etada eva vayavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कारण कहीं आसक्त नहीं होता है; क्योंकि वास्तवमें वह सनातन परब्रह्म-स्वरूप है

English

What is graspable, seen and heard, this action that there is: doers of action determine this alone as action.

अध्याय 14

श्लोक 20.7

मॊहम एव नियच्छन्ति कर्मणा जञानवर्जिताः नैष्कर्म्यं न च लॊके ऽसमिन मौर्तम इत्य उपलभ्यते

mòhama eva niyacchanti karmaṇā jañānavarjitāḥ naiṣkarmyaṃ na ca lòke 'samina maurtama itya upalabhyate

हिन्दी अर्थ

स जीव: सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागश:

English

Those without knowledge restrain only delusion by action; actionlessness is not found in this world, even for a moment.

अध्याय 14

श्लोक 20.8

कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम जन्मादि मूर्ति भेदानां कर्म भूतेषु वर्तते

karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubhama janmādi mūrti bhedānāṃ karma bhūteṣu vartate

हिन्दी अर्थ

ततः स्पन्दयतेड5ड्रानि स गर्भशक्षेतनान्वित:

English

By deed, mind and word, good or bad, action goes on among beings, in the distinction of forms from birth onward.

अध्याय 14

श्लोक 20.9

रक्षॊभिर वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसु आत्मस्थम आत्मना तेन दृष्टम आयतनं मया

rakṣòbhira vadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu ātmasthama ātmanā tena dṛṣṭama āyatanaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

उपैति तद् विजानीहि गर्भ जीवप्रवेशनम्

English

While actions with visible objects are being killed by demons, I saw the abode resting in the self, by that self."

अध्याय 14

श्लोक 20.10

यत्र तद बरह्म निर्द्वंद्वं यत्र सॊमः सहाग्निना वयवायं कुरुते नित्यं धीरॊ भूतानि धारयन

yatra tada barahma nirdvaṃdvaṃ yatra sòmaḥ sahāgninā vayavāyaṃ kurute nityaṃ dhīrò bhūtāni dhārayana

हिन्दी अर्थ

च्यवन्तं जायमानं च योनि चानुप्रवेशितम्

English

Samvarta said, "O lion among kings, thy fear of Sakra will soon be dispelled, and I shall soon remove this terrible pain by means of my magic lore (incantation); be calm and have no fear of being overpowered by India. Thou hast nothing to fear from the god of a hundred sacrifices. I shall use my staying charms, O king, and the weapons of all the gods will avail them not. Let the lightening flash in all the directions of space, and the winds entering into the clouds pour down the showers amid the forests and the waters deluge the heavens and the flashes of lightning that are seen will avail not. Thou hast nothing to fear, let Vasava pour down the rains and plast his terrific thunderbolt where he will, floating among the watery masses (clouds) for thy destruction, for the god Vahnni (Agni) will protect thee in every way, and make thee attain all the objects of thy desire."

अध्याय 14

श्लोक 20.11

यत्र बरह्मादयॊ युक्तास तद अक्षरम उपासते विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानॊ जितेन्द्रियाः

yatra barahmādayò yuktāsa tada akṣarama upāsate vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmānò jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तव:

English

Marutta said, "This appalling crash of the thunderbolt together with the howling of the winds, seem terrible to my ears and my heart is afflicted again and again, O Brahmana, and my peace of mind is gone

अध्याय 14

श्लोक 20.12

घराणेन न तद आघ्रेयं न तद आद्यम च जिह्वया सपर्शेन च न तत सपृश्यं मनसा तव एव गम्यते

gharāṇena na tada āghreyaṃ na tada ādyama ca jihvayā saparśena ca na tata sapṛśyaṃ manasā tava eva gamyate

हिन्दी अर्थ

नरक)। यह मर्त्यलोककी भूमि जहाँ बहुत-से प्राणी रहते हैं, कर्मभूमि कहलाती है

English

Samvarta said, "O king, the feat in thy mind from this terrible thunderbolt will leave thee presently. I shall dispel the thunder by the aid of the winds, and setting aside all fear from thy mind, do thou accept a boon from me according to thy heart's desire, and I shall accomplish it for thee."

अध्याय 14

श्लोक 20.13

चक्षुषा न विषह्यं च यत किं चिच छरवणात परम अगन्धम अरस सपर्शम अरूपाशब्दम अव्ययम

cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yata kiṃ cica charavaṇāta parama agandhama arasa saparśama arūpāśabdama avyayama

हिन्दी अर्थ

इहैवोच्चावचान् भोगान प्राप्तुवन्ति स्वकर्मभि:

English

Marutta said, "I desire, O Brahmana, that Indra all on a sudden should come in person at this sacrifice, and accept the oblation offered to him, and that all the other gods also come and take their own shares of the offerings and accept the libations of Soma offered to them."

अध्याय 14

श्लोक 20.14

यतः परवर्तते तन्त्रं यत्र च परतितिष्ठति पराणॊ ऽपानः समानश च वयानश चॊदान एव च

yataḥ paravartate tantraṃ yatra ca paratitiṣṭhati parāṇò 'pānaḥ samānaśa ca vayānaśa còdāna eva ca

हिन्दी अर्थ

अनुसार अच्छे-बुरे भोग प्राप्त करते हैं

English

Samvarta said, "I have by the power of my incantations attracted Indra in person to this sacrifice. Behold, O monarch, Indra coming with his horses, and worshipped by the other gods hastening to this

अध्याय 14

श्लोक 20.15

तत एव परवर्तन्ते तम एव परविशन्ति च समानव्यानयॊर मध्ये पराणापानौ विचेरतुः

tata eva paravartante tama eva paraviśanti ca samānavyānayòra madhye parāṇāpānau viceratuḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सुदुर्लभो मोक्षो रक्ष्यश्षात्मा ततो भूशम्

English

Then the lord of the Devas attended by the other gods and riding in his chariot drawn by the most excellent steeds, approached the sacrificial altar of that son of Avikshit and drank the Soma libations of that unrivalled monarch. And king Marutta with his priest rose to receive Indra coming with the host of gods and well-pleased in mind, he welcomed the lord of the Devas with due and foremost honours according to the Sastras.

अध्याय 14

श्लोक 20.16

तस्मिन सुप्ते परलीयेते समानॊ वयान एव च अपान पराणयॊर मध्ये उदानॊ वयाप्य तिष्ठति तस्माच छयानं पुरुषं पराणापानौ न मुञ्चतः

tasmina supte paralīyete samānò vayāna eva ca apāna parāṇayòra madhye udānò vayāpya tiṣṭhati tasmāca chayānaṃ puruṣaṃ parāṇāpānau na muñcataḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे

English

Samvarta said, "Welcome to thee, O Indra, by thy presence here, O learned one, this sacrifice has been made grand. O slayer or Vala and Vritra. do thou again quaff this Soma juiced produced by me today.'

अध्याय 14

श्लोक 20.17

पराणान आयम्यते येन तद उदानं परचक्षते तस्मात तपॊ वयवस्यन्ति तद भवं बरह्मवादिनः

parāṇāna āyamyate yena tada udānaṃ paracakṣate tasmāta tapò vayavasyanti tada bhavaṃ barahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम्

English

Marutta said, "Do thou look with kindness upon me, I bow unto thee, O Indra, by thy presence, my sacrifice has been perfected, and my life too blessed with good results. O Surendra, this excellent Brahmana, the younger brother of Vrihaspati is engaged in performing my sacrifices."

अध्याय 14

श्लोक 20.18

तेषाम अन्यॊन्यभक्षाणां सर्वेषां देव चारिणाम अग्निर वैश्वानरॊ मध्ये सप्तधा विहितॊ ऽनतरा

teṣāma anyònyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ deva cāriṇāma agnira vaiśvānarò madhye saptadhā vihitò 'natarā

हिन्दी अर्थ

स्थानान्येतानि जानीहि जनानां पुण्यकर्मणाम्

English

Among all of them, eating one another and moving among the gods, the Vaishvanara fire is set in seven ways in the middle.

अध्याय 14

श्लोक 20.19

घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक च शरॊत्रं च पञ्चमम मनॊ बुद्धिश च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः

gharāṇaṃ jihvā ca cakṣuśa ca tavaka ca śaròtraṃ ca pañcamama manò buddhiśa ca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येता गतय: सर्वा: पृथक्ते समुदीरिता:

English

Nose, tongue, eye, skin, ear as fifth, mind and intellect: these seven are the tongues of Vaishvanara's flames.

अध्याय 14

श्लोक 20.20

घरेयं पेयं च दृश्यं च सपृश्यं शरव्यं तथैव च मन्तव्यम अथ बॊद्धव्यं ताः सप्त समिधॊ मम

ghareyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca sapṛśyaṃ śaravyaṃ tathaiva ca mantavyama atha bòddhavyaṃ tāḥ sapta samidhò mama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! तुम एकाग्रचित्त होकर मेरे मुखसे इस विषयका वर्णन सुनो

English

What is smelled, drunk, seen, touched and heard, what is to be thought, what is to be known: those seven are my kindling sticks.

अध्याय 14

श्लोक 20.21

घराता भक्षयिता दरष्टा सप्रष्टा शरॊता च पञ्चमः मन्ता बॊद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः

gharātā bhakṣayitā daraṣṭā sapraṣṭā śaròtā ca pañcamaḥ mantā bòddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तदशोध्याय:

English

The smeller, the eater, the seer, the toucher, the hearer as fifth, the thinker and the knower: these seven are the chief priests.

अध्याय 14

श्लोक 20.22

घरेये पेये च देश्ये च सपृश्ये शरव्ये तथैव च हवींष्य अग्निषु हॊतारः सप्तधा सप्त सप्तसु सम्यक परक्षिप्य विद्वांसॊ जनयन्ति सवयॊनिषु

ghareye peye ca deśye ca sapṛśye śaravye tathaiva ca havīṃṣya agniṣu hòtāraḥ saptadhā sapta saptasu samyaka parakṣipya vidvāṃsò janayanti savayòniṣu

हिन्दी अर्थ

प्राप्य प्राप्पानुपच्यन्ते क्षेत्र क्षेत्र तथा तथा

English

In the smellable, drinkable, visible, touchable and audible, the offerers, sevenfold, wisely putting oblations in the seven fires, produce in their own wombs.

अध्याय 14

श्लोक 20.23

पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम मनॊ बुद्धिश च सप्तैत यॊनिर इत्य एव शब्दिताः

pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama manò buddhiśa ca saptaita yònira itya eva śabditāḥ

हिन्दी अर्थ

कराकर अपना फल देते रहते हैं

English

Earth, wind, space, water, fire as fifth, mind and intellect: these seven are spoken of as wombs.

अध्याय 14

श्लोक 20.24

हविर भूता गुणाः सर्वे परविशन्त्य अग्निजं मुखम अन्तर वासम उषित्वा च जायन्ते सवासु यॊनिषु तत्रैव च निरुध्यन्ते परलये भूतभावने

havira bhūtā guṇāḥ sarve paraviśantya agnijaṃ mukhama antara vāsama uṣitvā ca jāyante savāsu yòniṣu tatraiva ca nirudhyante paralaye bhūtabhāvane

हिन्दी अर्थ

तथा स्याद् विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम्

English

All the qualities, being oblations, enter the fire-born mouth; having dwelt within, they are born in their own wombs, and there are stopped at dissolution, the source of beings.

अध्याय 14

श्लोक 20.25

ततः संजायते गन्धस ततः संजायते रसः ततः संजायते रूपं ततः सपर्शॊ ऽभिजायते

tataḥ saṃjāyate gandhasa tataḥ saṃjāyate rasaḥ tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ saparśò 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

पुरोधाय मनो हीदं कर्मण्यात्मा प्रवर्तते

English

From that smell is born, from that taste is born, from that form is born, from that touch is born.

अध्याय 14

श्लोक 20.26

ततः संजायते शब्दः संशयस तत्र जायते ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत सप्तधा विदुः

tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayasa tatra jāyate tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitata saptadhā viduḥ

हिन्दी अर्थ

मनको आगे करके ही प्रत्येक कार्यमें प्रवृत्त होता है

English

From that sound is born, doubt arises there, from that determination is born; they know this birth as sevenfold.

अध्याय 14

श्लोक 20.27

अनेनैव परकारेण परगृहीतं पुरातनैः पूर्णाहुतिभिर आपूर्णास ते ऽभिपूर्यन्ति तेजसा

anenaiva parakāreṇa paragṛhītaṃ purātanaiḥ pūrṇāhutibhira āpūrṇāsa te 'bhipūryanti tejasā

हिन्दी अर्थ

करता है, उसका भी उत्तर सुनो

English

In this very way, taken up by the ancients, those filled with full oblations are filled with radiance.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।