Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 18/32 · श्लोक 55.1–56.28

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 55.1

[ज] उत्तङ्कः केन तपसा संयुक्तः सुमहातपाः यः शापं दातुकामॊ ऽभूद विष्णवे परभविष्णवे

[ja] uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ yaḥ śāpaṃ dātukāmò 'bhūda viṣṇave parabhaviṣṇave

हिन्दी अर्थ

मशकोदुम्बरे चैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते

English

"The Brahmana said, 'In this connection is cited the ancient story of the discourse between Narada and the Rishi Devamata.'

अध्याय 14

श्लोक 55.2

[व] उत्तङ्कॊ महता युक्तस तपसा जनमेजय गुरु भक्तः स तेजस्वी नान्यं कं चिद अपूजयत

[va] uttaṅkò mahatā yuktasa tapasā janamejaya guru bhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃ cida apūjayata

हिन्दी अर्थ

उपास्यसाधन त्वेके नैतदस्तीति चापरे

English

[Vaishampayana] Uttanka, joined with great austerity, Janamejaya, devoted to his teacher and radiant, honoured no other.

अध्याय 14

श्लोक 55.3

सर्वेषाम ऋषिपुत्राणाम एष चासीन मनॊरथः औत्तङ्कीं गुरुवृत्तिं वै पराप्नुयाम इति भारत

sarveṣāma ṛṣiputrāṇāma eṣa cāsīna manòrathaḥ auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai parāpnuyāma iti bhārata

हिन्दी अर्थ

बतलाइये कि बुद्धि और क्षेत्रज़्का सम्बन्ध किस कारणसे हुआ है?

English

And this was the wish of all the sages' sons: "May we gain Uttanka's service to the teacher," Bharata.

अध्याय 14

श्लोक 55.4

गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय उत्तङ्के ऽभयधिका परीतिः सनेहश चैवाभवत तदा

gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya uttaṅke 'bhayadhikā parītiḥ sanehaśa caivābhavata tadā

हिन्दी अर्थ

मोहमें फँसे हुए हैं, उन्हें नरकमें गिरना पड़ता है

English

Of Gautama's many pupils, Janamejaya, he had more love and affection for Uttanka then.

अध्याय 14

श्लोक 55.5

स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा सम्यक चैवॊपचारेण गौतमः परीतिमान अभूत

sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā samyaka caivòpacāreṇa gautamaḥ parītimāna abhūta

हिन्दी अर्थ

तेडस्मिल्लॉके प्रमोदन्‍्ते जायमाना: पुन: पुन:

English

Gautama was pleased with him for his self-control, purity, vigorous work and rightly given service.

अध्याय 14

श्लोक 55.6

अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः उत्तङ्कं परया परीत्या नाभ्यनुज्ञातुम ऐच्छत

atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ uttaṅkaṃ parayā parītyā nābhyanujñātuma aicchata

हिन्दी अर्थ

अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीरा: साधुदर्शिन:

English

Then, giving leave to thousands of pupils, Gautama, in great love, did not wish to give leave to Uttanka.

अध्याय 14

श्लोक 55.7

तं करमेण जरा तात परतिपेदे महामुनिम न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर गुरुवत्सलः

taṃ karameṇa jarā tāta paratipede mahāmunima na cānvabudhyata tadā sa munira guruvatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

संयोगो विप्रयोगश्न तन्निबोधत सत्तमा:

English

Gradually old age, dear one, came upon that great sage, and the sage, devoted to his teacher, did not notice.

अध्याय 14

श्लोक 55.8

ततः कदा चिद राजेन्द्र काष्ठान्य आनयितुं ययौ उत्तङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत

tataḥ kadā cida rājendra kāṣṭhānya ānayituṃ yayau uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayata

हिन्दी अर्थ

वियोग कैसे होता है? इस विषयको ध्यान देकर सुनो

English

Then once, O king, Uttanka went to fetch wood and brought back a great load of wood.

अध्याय 14

श्लोक 55.9

स तु भाराभिभूतात्मा काष्ठभारम अरिंदमम निष्पिपेष कषितौ राजन परिश्रान्तॊ बुभुक्षितः

sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhārama ariṃdamama niṣpipeṣa kaṣitau rājana pariśrāntò bubhukṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषय: स्मृत:

English

Overcome by the weight, scourge of foes, tired and hungry, he threw down the load of wood on the ground, O king.

अध्याय 14

श्लोक 55.10

तस्य काष्ठे विलग्नाभूज जटा रूप्यसमप्रभा ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतले

tasya kāṣṭhe vilagnābhūja jaṭā rūpyasamaprabhā tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

क्योंकि मशक और उठुम्बरकी एकता और पृथक्ता देखी जाती है

English

"Devamata said, 'What verily, comes first into existence, of a creature that takes birth? Is it Prana, or Apana, or Samana, or Vyana, or Udana?'

अध्याय 14

श्लोक 55.11

ततः स भारनिष्पिष्टः कषुधाविष्टश च भार्गवः दृष्ट्वा तां वयसॊ ऽवस्थां रुरॊदार्तस्वरं तदा

tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kaṣudhāviṣṭaśa ca bhārgavaḥ dṛṣṭvā tāṃ vayasò 'vasthāṃ ruròdārtasvaraṃ tadā

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धस्तोयबिन्दूनां पर्ण कोकनदस्य च

English

"Narada said, 'By whatever the creature is created, that first comes unto him which is other (or separate from him). The life winds are to be known as existing in pairs, viz., those that move transversely, upwards, and downwards.'

अध्याय 14

श्लोक 55.12

ततॊ गुरु सुता तस्य पद्मपत्र निभेक्षणा जग्राहाश्रूणि सुश्रॊणी करेण पृथुलॊचना पितुर नियॊगाद धर्मज्ञा शिरसावनता तदा

tatò guru sutā tasya padmapatra nibhekṣaṇā jagrāhāśrūṇi suśròṇī kareṇa pṛthulòcanā pitura niyògāda dharmajñā śirasāvanatā tadā

हिन्दी अर्थ

पुनः संशयमापतन्ना: पप्रच्छुर्मुनिसत्तमा:

English

"Devamata said, 'By whom (among the life-winds) is a creature produced? Who (amongst) them comes first? Do thou tell me what the pairs are of the life-winds, that move transversely, upwards, and

अध्याय 14

श्लोक 55.13

तस्या निपेततुर दग्धौ करौ तैर अश्रुबिन्दुभिः न हि तान अश्रुपातान वै शक्ता धारयितुं मही

tasyā nipetatura dagdhau karau taira aśrubindubhiḥ na hi tāna aśrupātāna vai śaktā dhārayituṃ mahī

हिन्दी अर्थ

समय लोकपितामह ब्रह्माजीसे पूछा

English

"Narada said, 'From Sankalpa (wish) arises Pleasure. It also arises from sound. It arises also from taste; it arises too from colour. From the semen, united with blood, first flows Prana. Upon the semen being modified by Prana, flows Apana. Pleasure arises from the semen as well. It arises from taste also. This is the form (effect) of Udana. Pleasure is produced from union. Semen is generated by desire. From desire is produced the menstrual flow. In the union of semen and blood, generated by Samana and Vyana, the pair that consists of Prana and Apana, enters, moving transversely and upwards, Vyana and Samana both form a pair that moves transversely. Agni (fire) is all the deities. Even this is the teaching of the Veda. The knowledge of Agni arises in a Brahmana with intelligence. The smoke of that fire is of the form of (the attribute called) Darkness. The attribute that is known by the name of Passion is in its ashes. The quality of goodness arises from that portion of the fire into which the oblation is poured. 1 They that are conversant with sacrifices know that Samana and Vyana are from the attribute of Goodness. Prana and Apana are portions of the oblation (of clarified butter). Between them is the Fire. That is the excellent form (or seat) of Udana, as the Brahmanas know. Listen as I say which is distinct from the pairs. Day and Night constitute a pair. Between them is the Fire. That is the excellent seat of Udana as the Brahmanas know. The existent and the non-existent form a pair. Between them is the Fire. Th-it is the excellent seat of Udana as the Brahmanas know.

अध्याय 14

श्लोक 55.14

गौतमस तव अब्रवीद विप्रम उत्तङ्कं परीतमानसः कस्मात तात तवाद्येह शॊकॊत्तरम इदं मनः स सवैरं बरूहि विप्रर्षे शरॊतुम इच्छामि ते वचः

gautamasa tava abravīda viprama uttaṅkaṃ parītamānasaḥ kasmāta tāta tavādyeha śòkòttarama idaṃ manaḥ sa savairaṃ barūhi viprarṣe śaròtuma icchāmi te vacaḥ

हिन्दी अर्थ

व्याहतामिव पश्यामो धर्मस्य विविधां गतिम्

English

First is Samana; then Vyana. The latter's function is managed through it (viz., Samana). Then, secondly, Samana once more comes into operation. Only Vyana exists for tranquillity. Tranquillity is eternal Brahman. This is the excellent seat of Udana as the Brahmanas know.'" I

अध्याय 14

श्लोक 55.15

[उ] भवद्गतेन मनसा भवत परियचिकीर्षया भवद भक्तिगतेनेह भवद भावानुगेन च

[u] bhavadgatena manasā bhavata pariyacikīrṣayā bhavada bhaktigateneha bhavada bhāvānugena ca

हिन्दी अर्थ

एकरूपं द्विधेत्येके व्यामिश्रमिति चापरे

English

[Uttanka] "With my mind gone to you, wishing to please you, with devotion, following your wishes,

अध्याय 14

श्लोक 55.16

जरेयं नावबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे शतवर्षॊषितं हि तवं न माम अभ्यनुजानथाः

jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me śatavarṣòṣitaṃ hi tavaṃ na māma abhyanujānathāḥ

हिन्दी अर्थ

एकमेके पृथक् चान्ये बहुत्वमिति चापरे

English

this old age was not noticed by me, nor was my ease; I have lived with you a hundred years, and you have not given me leave.

अध्याय 14

श्लोक 55.17

भवता हय अभ्यनुज्ञाताः शिष्याः परत्यवरा मया उपपन्ना दविजश्रेष्ठ शतशॊ ऽथ सहस्रशः

bhavatā haya abhyanujñātāḥ śiṣyāḥ paratyavarā mayā upapannā davijaśreṣṭha śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

और बहुत प्रकारसे मानते हैं

English

Pupils given leave by you have gone, less than I, brahmin, by hundreds and thousands.

अध्याय 14

श्लोक 55.18

[ग] तवत परीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव वयतिक्रामन महान कालॊ नावबुद्धॊ दविजर्षभ

[ga] tavata parītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava vayatikrāmana mahāna kālò nāvabuddhò davijarṣabha

हिन्दी अर्थ

जटाजिनधराश्रान्ये मुण्डा: केचिदसंवृता:

English

[Gautama] In serving my teacher, joined with love for you, a great time has passed unnoticed by me, best of brahmins.

अध्याय 14

श्लोक 55.19

किं तव अद्य यदि ते शरद्धा गमनं परति भार्गव अनुज्ञां गृह्य मत्तस तवं गृहान गच्छस्व माचिरम

kiṃ tava adya yadi te śaraddhā gamanaṃ parati bhārgava anujñāṃ gṛhya mattasa tavaṃ gṛhāna gacchasva mācirama

हिन्दी अर्थ

कर्म केचित् प्रशंसन्ति प्रशान्तिंचापरे जना:

English

But now, if you have the wish to go, Bhargava, take my leave and go home without delay."

अध्याय 14

श्लोक 55.20

[उ] गुर्वर्थं किं परयच्छामि बरूहि तवं दविजसत्तम तम उपाकृत्य गच्छेयम अनुज्ञातस तवया विभॊ

[u] gurvarthaṃ kiṃ parayacchāmi barūhi tavaṃ davijasattama tama upākṛtya gaccheyama anujñātasa tavayā vibhò

हिन्दी अर्थ

हैं कि 'यह नहीं है”

English

[Uttanka] "What shall I give as the teacher's fee? Tell me, best of brahmins; having done that, I would go with your leave, lord."

अध्याय 14

श्लोक 55.21

[ग] दक्षिणा परितॊषॊ वै गुरूणां सद्भिर उच्यते तव हय आचरतॊ बरह्मंस तुष्टॊ ऽहं वै न संशयः

[ga] dakṣiṇā paritòṣò vai gurūṇāṃ sadbhira ucyate tava haya ācaratò barahmaṃsa tuṣṭò 'haṃ vai na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्येन यशसा चान्ये नैतदस्तीति चापरे

English

[Gautama] "The good say the satisfaction of teachers is the fee. I am satisfied with your conduct, brahmin, without doubt.

अध्याय 14

श्लोक 55.22

इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह युवा षॊडशवर्षॊ हि यद अद्य भविता भवान

itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha yuvā ṣòḍaśavarṣò hi yada adya bhavitā bhavāna

हिन्दी अर्थ

दुःखादन्ये सुखादन्ये ध्यानमित्यपरे जना:

English

Know me thus satisfied, joy of the Bhrigus: that you will become a youth of sixteen today.

अध्याय 14

श्लोक 55.23

ददामि पत्नीं कन्यां च सवां ते दुहितरं दविज एताम ऋते हि नान्या वै तवत तेजॊ ऽरहति सेवितुम

dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca savāṃ te duhitaraṃ davija etāma ṛte hi nānyā vai tavata tejò 'rahati sevituma

हिन्दी अर्थ

तपस्त्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायमपरे जना:

English

I give you my own daughter as wife, brahmin; no one but her is fit to serve your radiance."

अध्याय 14

श्लोक 55.24

ततस तां परतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम गुरुणा चाभ्यनुज्ञातॊ गुरु पत्नीम अथाब्रवीत

tatasa tāṃ paratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīma guruṇā cābhyanujñātò guru patnīma athābravīta

हिन्दी अर्थ

तपकी प्रशंसा करते हैं तथा दूसरे स्वाध्यायकी प्रशंसा करते हैं

English

Then, becoming young, he accepted the renowned girl, and permitted by the teacher said to the teacher's wife:

अध्याय 14

श्लोक 55.25

किं भवत्यै परयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष्व माम परियं हि तव काङ्क्षामि पराणैर अपि धनैर अपि

kiṃ bhavatyai parayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva māma pariyaṃ hi tava kāṅkṣāmi parāṇaira api dhanaira api

हिन्दी अर्थ

सर्वमेके प्रशंसन्ति न सर्वमिति चापरे

English

"What shall I give you? Appoint me to the teacher's fee; I wish to do what pleases you, even with life or wealth.

अध्याय 14

श्लोक 55.26

यद दुर्लभं हि लॊके ऽसमिन रत्नम अत्यद्भुतं भवेत तद आनयेयं तपसा न हि मे ऽतरास्ति संशयः

yada durlabhaṃ hi lòke 'samina ratnama atyadbhutaṃ bhaveta tada ānayeyaṃ tapasā na hi me 'tarāsti saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चयं नाधिगच्छाम: सम्मूढा: सुरसत्तम

English

Whatever jewel is hard to get in this world and most marvellous, I would bring it by austerity; I have no doubt of that."

अध्याय 14

श्लोक 55.27

[अ] परितुष्टास्मि ते पुत्र नित्यं भगवता सह पर्याप्तये तद भद्रं ते गच्छ तात यथेच्छकम

[a] parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha paryāptaye tada bhadraṃ te gaccha tāta yathecchakama

हिन्दी अर्थ

यो हि यस्मिन् रतो धर्मे स तं पूजयते सदा

English

[Ahalya] "I am pleased with you, son, always along with the blessed one; enough, good fortune to you; go, dear one, as you wish."

अध्याय 14

श्लोक 55.28

[व] उत्तङ्कस तु महाराज पुनर एवाब्रवीद वचः आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं हि परियं तव

[va] uttaṅkasa tu mahārāja punara evābravīda vacaḥ ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi pariyaṃ tava

हिन्दी अर्थ

कल्याणका मार्ग क्या है?

English

[Vaishampayana] But Uttanka, O great king, spoke again: "Command me, mother; your pleasure is to be done."

अध्याय 14

श्लोक 55.29

[अ] सौदास पत्न्या विदिते दिव्ये वै मणिकुण्डले ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतॊ भवेत

[a] saudāsa patnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛtò bhaveta

हिन्दी अर्थ

सत्त्वक्षेत्रज्ञयो श्वापि सम्बन्ध: केन हेतुना

English

[Ahalya] "The divine jewelled earrings known to Saudasa's wife: bring them; good fortune to you; so the teacher's fee will be well made."

अध्याय 14

श्लोक 55.30

स तथेति परतिश्रुत्य जगाम जनमेजय गुरु पत्नी परियार्थं वै ते समानयितुं तदा

sa tatheti paratiśrutya jagāma janamejaya guru patnī pariyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā

हिन्दी अर्थ

तेभ्य: शशंस धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान्

English

Agreeing "So be it," Janamejaya, he went then to bring them for the teacher's wife's pleasure.

अध्याय 14

श्लोक 55.31

स जगाम ततः शीघ्रम उत्तङ्कॊ बराह्मणर्षभः सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले

sa jagāma tataḥ śīghrama uttaṅkò barāhmaṇarṣabhaḥ saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale

हिन्दी अर्थ

गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्त तन्निबोधत

English

Then the best of brahmins quickly went to beg the jewelled earrings from Saudasa, the man-eater.

अध्याय 14

श्लोक 55.32

गौतमस तव अब्रवीत पत्नीम उत्तङ्कॊ नाद्य दृश्यते इति पृष्टा तम आचष्ट कुण्डलार्थं गतं तु वै

gautamasa tava abravīta patnīma uttaṅkò nādya dṛśyate iti pṛṣṭā tama ācaṣṭa kuṇḍalārthaṃ gataṃ tu vai

हिन्दी अर्थ

गुरुने सुयोग्य शिष्यको पाकर जो उपदेश दिया है, उसे तुमलोग सुनो

English

Gautama said to his wife, "Uttanka is not seen today." Asked, she told him he had gone for the earrings.

अध्याय 14

श्लोक 55.33

ततः परॊवाच पत्नीं स न ते सम्यग इदं कृतम शप्तः स पार्थिवॊ नूनं बराह्मणं तं वधिष्यति

tataḥ paròvāca patnīṃ sa na te samyaga idaṃ kṛtama śaptaḥ sa pārthivò nūnaṃ barāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati

हिन्दी अर्थ

अहिंसा सर्वभूतानामेतत् कृत्यतमं मतम्

English

Then he said to his wife, "This was not well done by you; that king is surely cursed and will kill that brahmin."

अध्याय 14

श्लोक 55.34

[अ] अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन बराह्मणॊ ऽदय मे भवत्प्रसादान न भयं किं चित तस्य भविष्यति

[a] ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavana barāhmaṇò 'daya me bhavatprasādāna na bhayaṃ kiṃ cita tasya bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वद्धा निश्चितदर्शिन:

English

[Ahalya] "He was appointed by me, not knowing; with your grace the brahmin will have nothing to fear from him."

अध्याय 14

श्लोक 55.35

इत्य उक्तः पराह तां पत्नीम एवम अस्त्व इति गौतमः उत्तङ्कॊ ऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह

itya uktaḥ parāha tāṃ patnīma evama astva iti gautamaḥ uttaṅkò 'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha

हिन्दी अर्थ

लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिन:

English

So addressed, Gautama said to his wife, "So be it." And Uttanka saw that king in the empty forest.

अध्याय 14

श्लोक 56.1

[व] स तं दृष्ट्वा तथा भूतं राजानं घॊरदर्शनम दीर्घश्मश्रु धरं नॄणां शॊणितेन समुक्षितम

[va] sa taṃ dṛṣṭvā tathā bhūtaṃ rājānaṃ ghòradarśanama dīrghaśmaśru dharaṃ nṝṇāṃ śòṇitena samukṣitama

हिन्दी अर्थ

विषयी और सत्त्व विषय माना जाता है

English

portions of the fire are indicated as the different attributes. The smoke is of the form of Darkness (Tamas): the ashes are the attributes of Passion; while the blazing flame, that into which the oblation is thrown, is the attribute of Goodness.

अध्याय 14

श्लोक 56.2

चकार न वयथां विप्रॊ राजा तव एनम अथाब्रवीत परत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमॊपमः

cakāra na vayathāṃ viprò rājā tava enama athābravīta paratyutthāya mahātejā bhayakartā yamòpamaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान् सुखमेधते

English

The brahmin was not distressed, and the king, radiant, a terror, like Yama, rose and said to him:

अध्याय 14

श्लोक 56.3

दिष्ट्या तवम असि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम भक्षं मृगयमाणस्य संप्राप्तॊ दविजसत्तम

diṣṭyā tavama asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikama bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya saṃprāptò davijasattama

हिन्दी अर्थ

अश्रान्त: सलिले गच्छेच्छीघ्रं संतरते हृदम्

English

"By good fortune, fortunate one, you have come to me at the sixth time, best of brahmins, to me who seek food."

अध्याय 14

श्लोक 56.4

[उ] राजन गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं माम इहागतम न च गुर्वर्थम उद्युक्तं हिंस्यम आहुर मनीषिणः

[u] rājana gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ māma ihāgatama na ca gurvarthama udyuktaṃ hiṃsyama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ममत्वेनाभिभूत: संस्तत्रैव परिवर्तते

English

[Uttanka] "King, know me to be one wandering here for the sake of a teacher; the wise say one engaged in the teacher's task is not to be harmed."

अध्याय 14

श्लोक 56.5

[र] षष्ठे काले ममाहारॊ विहितॊ दविजसत्तम न च शक्यः समुत्स्रष्टुं कषुधितेन मयाद्य वै

[ra] ṣaṣṭhe kāle mamāhārò vihitò davijasattama na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kaṣudhitena mayādya vai

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले मललाहकी भाँति वहीं चक्कर काटता रहता है

English

[King] "My food is fixed for the sixth time, best of brahmins, and I cannot give it up today, being hungry."

अध्याय 14

श्लोक 56.6

[उ] एवम अस्तु महाराज समयः करियतां तु मे गुर्वर्थम अभिनिर्वर्त्य पुनर एष्यामि ते वशम

[u] evama astu mahārāja samayaḥ kariyatāṃ tu me gurvarthama abhinirvartya punara eṣyāmi te vaśama

हिन्दी अर्थ

तथैव रथमारुह्ा नाप्सु चर्या विधीयते

English

[Uttanka] "So be it, great king, but let me make an agreement: having completed the teacher's task, I shall come again into your power.

अध्याय 14

श्लोक 56.7

संश्रुतश च मया यॊ ऽरथॊ गुरवे राजसत्तम ददासि विप्रमुख्येभ्यस तवं हि रत्नानि सर्वशः

saṃśrutaśa ca mayā yò 'rathò gurave rājasattama dadāsi vipramukhyebhyasa tavaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा कर्म कृतं लोके तथैतानुपपद्यते

English

The thing I promised the teacher, best of kings: you give jewels to the chief of brahmins everywhere.

अध्याय 14

श्लोक 56.8

दाता तवं च नरव्याघ्र पात्रभूतः कषिताव इह पात्रं परतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम

dātā tavaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kaṣitāva iha pātraṃ paratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

जिसका मनन करते हैं, वह 'प्रधान” कहलाता है

English

You are a giver, tiger among men, a worthy vessel on earth; know me too, best of kings, as worthy to receive.

अध्याय 14

श्लोक 56.9

उपाकृत्य गुरॊर अर्थं तवद आयत्तम अरिंदम समयेनेह राजेन्द्र पुनर एष्यामि ते वशम

upākṛtya guròra arthaṃ tavada āyattama ariṃdama samayeneha rājendra punara eṣyāmi te vaśama

हिन्दी अर्थ

महत्प्रधानभूतस्य गुणो5हंकार एव च

English

Having done the teacher's task, which depends on you, scourge of foes, by agreement, O king of kings, I shall come again under your power.

अध्याय 14

श्लोक 56.10

सत्यं ते परतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किं चन अनृतं नॊक्तपूर्वं मे सवैरेष्व अपि कुतॊ ऽनयथा

satyaṃ te paratijānāmi nātra mithyāsti kiṃ cana anṛtaṃ nòktapūrvaṃ me savaireṣva api kutò 'nayathā

हिन्दी अर्थ

यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुड्धक्ते यश्व भुज्यते

English

I promise you truth; there is no falsehood in it. I have never told an untruth before, even in jest; how then otherwise?"

अध्याय 14

श्लोक 56.11

[स] यदि मत्तस तवद आयत्तॊ गुर्वर्थः कृत एव सः यदि चास्मि परतिग्राह्यः सांप्रतं तद बरवीहि मे

[sa] yadi mattasa tavada āyattò gurvarthaḥ kṛta eva saḥ yadi cāsmi paratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tada baravīhi me

हिन्दी अर्थ

निर्दन्दों निष्कलो नित्य: क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मक:

English

[King] "If the teacher's task depends on me and I am fit to be received, tell me now."

अध्याय 14

श्लोक 56.12

[उ] परतिग्राह्यॊ मतॊ मे तवं सदैव पुरुषर्षभ सॊ ऽहं तवाम अनुसंप्राप्तॊ भिक्षितुं मणिकुण्डले

[u] paratigrāhyò matò me tavaṃ sadaiva puruṣarṣabha sò 'haṃ tavāma anusaṃprāptò bhikṣituṃ maṇikuṇḍale

हिन्दी अर्थ

निर्मुणस्वरूप है

English

[Uttanka] "I hold you always, best of men, fit to be received; so I have come to you to beg your jewelled earrings."

अध्याय 14

श्लोक 56.13

[स] पत्न्यास ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले वरयार्थं तवम अन्यं वै तं ते दास्यमि सुव्रत

[sa] patnyāsa te mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale varayārthaṃ tavama anyaṃ vai taṃ te dāsyami suvrata

हिन्दी अर्थ

द्रव्यमात्रभूत् सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चय:

English

[King] "Those jewelled earrings of my wife, brahmin sage, lovely ones; ask for another thing, of good vows, and I shall give it to you."

अध्याय 14

श्लोक 56.14

[उ] अलं ते वयपदेशेन परमाणं यदि ते वयम परयच्छ कुण्डले मे तवं सत्यवाग भव पार्थिव

[u] alaṃ te vayapadeśena paramāṇaṃ yadi te vayama parayaccha kuṇḍale me tavaṃ satyavāga bhava pārthiva

हिन्दी अर्थ

और कर्ताका सम्बन्ध है, वैसे ही इन दोनोंका सम्बन्ध है

English

[Uttanka] "Enough of excuses; if you give us credence, give me the earrings, and be true to your word, lord of the earth."

अध्याय 14

श्लोक 56.15

[व] इत्य उक्तस तव अब्रवीद राजा तम उत्तङ्कं पुनर वचः गच्छ मद्वचनाद देवीं बरूहि देहीति सत्तम

[va] itya uktasa tava abravīda rājā tama uttaṅkaṃ punara vacaḥ gaccha madvacanāda devīṃ barūhi dehīti sattama

हिन्दी अर्थ

तथा सन्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिण:

English

[Vaishampayana] Thus addressed, the king said to Uttanka again: "Go on my word to the queen and say, 'Give them,' good one.

अध्याय 14

श्लोक 56.16

सैवम उक्ता तवया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता परदास्यति दविजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः

saivama uktā tavayā nūnaṃ madvākyena śucismitā paradāsyati davijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

साधक सत्त्वरूप दीपकके प्रकाशमें साधनमार्गपर चलते हैं

English

So told by you in my words, the pure-smiling one will surely give you the earrings, best of brahmins."

अध्याय 14

श्लोक 56.17

[उ] कव पत्नी भवतः शक्या मया दरष्टुं नरेश्वर सवयं वापि भवान पत्नीं किमर्थं नॊपसर्पति

[u] kava patnī bhavataḥ śakyā mayā daraṣṭuṃ nareśvara savayaṃ vāpi bhavāna patnīṃ kimarthaṃ nòpasarpati

हिन्दी अर्थ

क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति

English

[Uttanka] "Where can I see your wife, king? Or why do you yourself not go to her?"

अध्याय 14

श्लोक 56.18

[स] दरक्ष्यते तां भवान अद्य कस्मिंश चिद वननिर्झरे षष्ठे काले न हि मया सा शक्या दरष्टुम अद्य वै

[sa] darakṣyate tāṃ bhavāna adya kasmiṃśa cida vananirjhare ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā daraṣṭuma adya vai

हिन्दी अर्थ

एतद् विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि व:

English

[King] "You will see her today at some forest spring; at the sixth time I cannot see her today."

अध्याय 14

श्लोक 56.19

उत्तङ्कस तु तथॊक्तः स जगाम भरतर्षभ मदयन्तीं च दृष्ट्वा सॊ ऽजञापयत सवं परयॊजनम

uttaṅkasa tu tathòktaḥ sa jagāma bharatarṣabha madayantīṃ ca dṛṣṭvā sò 'jañāpayata savaṃ parayòjanama

हिन्दी अर्थ

तत्त्वको समझो। अब मैं तुमलोगोंसे आगेकी बात बताता हूँ

English

So addressed, Uttanka went, bull of the Bharatas, and seeing Madayanti made known his errand.

अध्याय 14

श्लोक 56.20

सौदास वचनं शरुत्वा ततः सा पृथुलॊचना परत्युवाच महाबुद्धिम उत्तङ्कं जनमेजय

saudāsa vacanaṃ śarutvā tataḥ sā pṛthulòcanā paratyuvāca mahābuddhima uttaṅkaṃ janamejaya

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान है वह चौथाई प्रयत्नसे भी ज्ञान पाकर सुखका अनुभव करता है

English

Hearing Saudasa's message, the wide-eyed lady replied to the greatly wise Uttanka, Janamejaya:

अध्याय 14

श्लोक 56.21

एवम एतन महाब्रह्मन नानृतं वदसे ऽनघ अभिज्ञानं तु किं चित तवं समानेतुम इहार्हसि

evama etana mahābrahmana nānṛtaṃ vadase 'nagha abhijñānaṃ tu kiṃ cita tavaṃ samānetuma ihārhasi

हिन्दी अर्थ

क्लेशेन याति महता विनश्येदन्तरापि च

English

"It is as you say, great brahmin; you speak no untruth, blameless one. But you should bring some token.

अध्याय 14

श्लोक 56.22

इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे; देवाश च यक्षाश च महॊरगाश च तैस तैर उपायैः परिहर्तु कामाश; छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति

ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāśa ca yakṣāśa ca mahòragāśa ca taisa taira upāyaiḥ parihartu kāmāśa; chidreṣu nityaṃ paritarkayanti

हिन्दी अर्थ

बहुत क्लेश उठाना पड़ता है अथवा वह बीचहीमें मर भी सकता है

English

These two divine jewelled earrings of mine: gods, yakshas and great serpents, wishing to steal them by various means, always watch for a gap.

अध्याय 14

श्लोक 56.23

निक्षिप्तम एतद भुवि पन्नगास तु; रत्नं समासाद्य परामृषेयुः यक्षास तथॊच्छिष्ट धृतं सुराश च; निद्रावशं तवा परिधर्षयेयुः

nikṣiptama etada bhuvi pannagāsa tu; ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ yakṣāsa tathòcchiṣṭa dhṛtaṃ surāśa ca; nidrāvaśaṃ tavā paridharṣayeyuḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषस्यात्मनि:श्रेय: शुभाशुभनिदर्शनम्

English

Left on the ground, serpents would seize this jewel; yakshas would take it left unclean; and gods would overcome you when asleep.

अध्याय 14

श्लोक 56.24

छिद्रेष्व एतेषु हि सदा हय अधृष्येषु दविजर्षभ देवराक्षसनागानाम अप्रमत्तेन धार्यते

chidreṣva eteṣu hi sadā haya adhṛṣyeṣu davijarṣabha devarākṣasanāgānāma apramattena dhāryate

हिन्दी अर्थ

अदृष्टपूर्व सहसा तत्त्वदर्शनवर्जित:

English

In those gaps, best of brahmins, they are always held by one unheedful of gods, rakshasas and nagas, who cannot be assailed.

अध्याय 14

श्लोक 56.25

सयन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च दविजसत्तम नक्तं नक्षत्रताराणां परभाम आक्षिप्य वर्तते

sayandete hi divā rukmaṃ rātrau ca davijasattama naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ parabhāma ākṣipya vartate

हिन्दी अर्थ

रथेन रथिनं पश्य क्लिश्यमानमचेतनम्

English

For they stream gold by day and by night, best of brahmins, they take the radiance of the stars at night.

अध्याय 14

श्लोक 56.26

एते हय आमुच्य भगवन कषुत्पिपासा भयं कुतः विषाग्निश्वापदेभ्यश च भयं जातु न विद्यते

ete haya āmucya bhagavana kaṣutpipāsā bhayaṃ kutaḥ viṣāgniśvāpadebhyaśa ca bhayaṃ jātu na vidyate

हिन्दी अर्थ

क्षीणे रथपदे विद्वान् रथमुत्सूज्य गच्छति

English

Wearing them, blessed one, there is no hunger, thirst or fear; there is never fear of poison, fire or beasts of prey.

अध्याय 14

श्लोक 56.27

हरस्वेन चैते आमुक्ते भवतॊ हरस्वके तदा अनुरूपेण चामुक्ते तत परमाणे हि जायतः

harasvena caite āmukte bhavatò harasvake tadā anurūpeṇa cāmukte tata paramāṇe hi jāyataḥ

हिन्दी अर्थ

परिज्ञाय गुणज्ञश्न उत्तरादुत्तरोत्तरम्

English

Worn by a small person they become small, and worn by a suitable one they become of that measure.

अध्याय 14

श्लोक 56.28

एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते तरिषु लॊकेषु विख्याते तद अभिज्ञानम आनय

evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite tariṣu lòkeṣu vikhyāte tada abhijñānama ānaya

हिन्दी अर्थ

बाहुभ्यामेव सम्मोहाद् वर्ध वाउ्छत्यसंशयम्

English

Such are my highly honoured earrings, famed in the three worlds; bring a token."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।