Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 25/32 · श्लोक 76.1–77.46

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 76.1

[व] सैन्धवैर अभवद युद्धं ततस तस्य किरीटिनः हतशेषैर महाराज हतानां च सुतैर अपि

[va] saindhavaira abhavada yuddhaṃ tatasa tasya kirīṭinaḥ hataśeṣaira mahārāja hatānāṃ ca sutaira api

हिन्दी अर्थ

तत्र मल्‍ला नटाश्लैव ग्रन्थिका: सौख्यशायिका:

English

"The Brahmana's wife said, 'This is incapable of being understood by a person of little intelligence as also by one whose soul has not been cleansed. My intelligence is very little, and contracted, and confused. Do thou tell me the means by which the knowledge (of which thou speakest) may be acquired. I wish to learn from thee the source from which this knowledge flows.'

अध्याय 14

श्लोक 76.2

ते ऽवतीर्णम उपाश्रुत्य विषयं शवेतवाहनम परत्युद्ययुर अमृष्यन्तॊ राजानः पाण्डवर्षभम

te 'vatīrṇama upāśrutya viṣayaṃ śavetavāhanama paratyudyayura amṛṣyantò rājānaḥ pāṇḍavarṣabhama

हिन्दी अर्थ

वन्दिभिश्न नरै राजन् स्त्रीसहायैश्व सर्वश: पताका धूयमानाश्च समन्तान्मातरिश्वना

English

Hearing that the white-horsed one had come to their land, the kings, impatient, went to meet the bull of the Pandavas.

अध्याय 14

श्लोक 76.3

अश्वं च तं परामृश्य विषयान्ते विषॊपमाः न भयं चक्रिरे पार्थाद भीमसेनाद अनन्तरात

aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣòpamāḥ na bhayaṃ cakrire pārthāda bhīmasenāda anantarāta

हिन्दी अर्थ

लोग आप और महात्मा श्रीकृष्णके अधीन हैं!

English

They seized the horse at the border, venomous as poison, and had no fear of Partha, who was near Bhimasena.

अध्याय 14

श्लोक 76.4

ते ऽविदूराद धनुष्पाणिं यज्ञियस्य हयस्य च बीभत्सुं परत्यपद्यन्त पदातिनम अवस्थितम

te 'vidūrāda dhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca bībhatsuṃ paratyapadyanta padātinama avasthitama

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीकृष्णके पास जाकर इस प्रकार बोले--

English

Not far away they met Bibhatsu, bow in hand, standing on foot beside the sacrificial horse.

अध्याय 14

श्लोक 76.5

ततस ते तु महावीर्या राजानः पर्यवारयन जिगीषन्तॊ नरव्याघ्राः पूर्वं विनिकृता युधि

tatasa te tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayana jigīṣantò naravyāghrāḥ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi

हिन्दी अर्थ

यद् ब्रूयां त्वां महाबाहो तत् कृथास्त्वमिहाच्युत गयी हैं। मैं आपसे जो कुछ कहूँ, उसे आप यहाँ सम्पन्न करें

English

Then those kings of great valour surrounded him, tigers among men, wishing to conquer, having been defeated in battle before.

अध्याय 14

श्लोक 76.6

ते नामान्य अथ गॊत्राणि कर्माणि विविधानि च कीर्तयन्तस तदा पार्थं शरवर्षैर अवाकिरन

te nāmānya atha gòtrāṇi karmāṇi vividhāni ca kīrtayantasa tadā pārthaṃ śaravarṣaira avākirana

हिन्दी अर्थ

त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता हाहम्

English

Reciting their names, clans and varied deeds, they covered Partha with showers of arrows.

अध्याय 14

श्लोक 76.7

ते किरन्तः शरांस तीक्ष्णान वारणेन्द्र निवारणान रणे जयम अभीप्सन्तः कौन्तेयं पर्यवारयन

te kirantaḥ śarāṃsa tīkṣṇāna vāraṇendra nivāraṇāna raṇe jayama abhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayana

हिन्दी अर्थ

आपके यज्ञानुष्ठान पूर्ण कर लेनेपर निश्चय ही हमारे सब पाप नष्ट हो जायँगे त्वं गति: सर्वभूतानामिति मे निश्चिता मतिः

English

Showering sharp arrows that could stop the lords of elephants, wishing victory in battle, they surrounded the son of Kunti.

अध्याय 14

श्लोक 76.8

ते ऽसमीक्ष्यैव तं वीरम उग्रकर्माणम आहवे सर्वे युयुधिरे वीरा रथस्थास तं पदातिनम

te 'samīkṣyaiva taṃ vīrama ugrakarmāṇama āhave sarve yuyudhire vīrā rathasthāsa taṃ padātinama

हिन्दी अर्थ

गुणीभूता: सम ते राजंस्त्वं नो राजा गुरुर्मत:

English

Seeing that hero of fierce deeds, all those heroes in chariots fought him, who was on foot.

अध्याय 14

श्लोक 76.9

ते तम आजघ्निरे वीरं निवातकवचान्तकम संशप्तक निहन्तारं हन्तारं सैन्धवस्य च

te tama ājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakama saṃśaptaka nihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca

हिन्दी अर्थ

युनक्तु नो भवान् कार्ये यत्र वाउछसि भारत इष्टवन्तो भविष्यन्ति त्वयीष्टवति पार्थिवे

English

They struck that hero, the destroyer of the Nivatakavachas, slayer of the Samshaptakas and slayer of the Saindhava.

अध्याय 14

श्लोक 76.10

ततॊ रथसहस्रेण हयानाम अयुतेन च कॊष्ठकी कृत्यकौन्तेयं संप्रहृष्टम अयॊधयन

tatò rathasahasreṇa hayānāma ayutena ca kòṣṭhakī kṛtyakaunteyaṃ saṃprahṛṣṭama ayòdhayana

हिन्दी अर्थ

कुरुवंशस्तवाख्याभिराशीर्भिर्भिरतर्षभ अभ्यवादयत प्रीता सह पुत्रेण भारत

English

"The Brahmana said, 'Know that intelligence devoted to Brahman, is the lower Arani; the preceptor is the upper Arani; penances and conversance

अध्याय 14

श्लोक 76.11

संस्मरन्तॊ वधं वीराः सिन्धुराजस्य धीमतः जयद्रथस्य कौरव्य समरे सव्यसाचिना

saṃsmarantò vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ jayadrathasya kauravya samare savyasācinā

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके समीप आयी और उन्हें प्रणाम किया

English

wit tithe scriptures are to cause the attrition. From this is produced the fire of knowledge.'

अध्याय 14

श्लोक 76.12

ततः पर्जन्यवत सर्वे शरवृष्टिम अवासृजन तैः कीर्णः शुशुभे पार्थॊ रविर मेघान्तरे यथा

tataḥ parjanyavata sarve śaravṛṣṭima avāsṛjana taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārthò ravira meghāntare yathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीकृष्णने तुम्हारे पिताका इस प्रकार नामकरण किया परिक्षीणे कुले यस्माज्जातो5यमभिमन्युज:

English

"The Brahmana's wife said, 'As regards this symbol of Brahman, which is designated Kshetrajna, where, indeed, occurs a description of it by which it is capable of being seized?'

अध्याय 14

श्लोक 76.13

स शरैः समवच्छन्नॊ ददृशे पाण्डवर्षभः पञ्जरान्तर संचारी शकुन्त इव भारत

sa śaraiḥ samavacchannò dadṛśe pāṇḍavarṣabhaḥ pañjarāntara saṃcārī śakunta iva bhārata

हिन्दी अर्थ

इसका नाम परिक्षित् होना चाहिए।” ऐसा भगवानने कहा

English

"The Brahmana said, 'He is without symbols, and without qualities. Nothing exists that may be regarded as his cause. I shall, however, tell thee the means by which he can be seized or not. A good means may be found; viz., perception of hearing, etc. as flowers are perceived by bees. That means consists of an understanding cleansed by action. Those whose understandings have not been so cleansed, regard that entity, through their own ignorance, as invested with the properties of knowledge and others, l It is not laid down that this should be done, of that this should not be done, in the rules for achieving Emancipation,— those, that is, in which a knowledge of the soul arises only in him who sees and hears. 2 One should comprehend as many parts, unmanifest and manifest by hundreds and thousands, as one is capable of comprehending here. Indeed, one should comprehend diverse objects of diverse import, and all objects of direct perception. Then will come, from practice (of contemplation and self-restraint, etc.), that above which nothing exists.'

अध्याय 14

श्लोक 76.14

ततॊ हाहाकृतं सर्वं कौन्तेये शरपीडिते तरैलॊक्यम अभवद राजन रविश चासीद रजॊऽरुणः

tatò hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteye śarapīḍite tarailòkyama abhavada rājana raviśa cāsīda rajò'ruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सोवर्धत यथाकालं पिता तव जनाधिप मासजातस्तु ते वीर पिता भवति भारत

English

"The holy one continued, 'Then the mind of that Brahmana's wife, upon the destruction of the Kshetrajna, became that which is beyond Kshetrajna, in consequence of the knowledge of Kshetra.'

अध्याय 14

श्लोक 76.15

ततॊ ववौ महाराज मारुतॊ रॊमहर्षणः राहुर अग्रसद आदित्यं युगपत सॊमम एव च

tatò vavau mahārāja mārutò ròmaharṣaṇaḥ rāhura agrasada ādityaṃ yugapata sòmama eva ca

हिन्दी अर्थ

तान् समीपगतान श्रु॒त्वा निर्ययुर्वृष्णिपुड्रवा:

English

"Arjuna said, 'Where, indeed, is that Brahmana's wife, O Krishna, and where is that foremost of Brahmanas, by both of whom was such success attained. Do thou, tell me about them, O thou of unfading glory.'

अध्याय 14

श्लोक 76.16

उल्काश च जघ्निरे सूर्यं विकीर्यन्त्यः समन्ततः वेपथुश चाभवद राजन कैलासस्य महागिरेः

ulkāśa ca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ vepathuśa cābhavada rājana kailāsasya mahāgireḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी अगवानीके लिये बाहर निकले पताकाभिर्विचित्राभिथर्ध्वजैश्न विविधैरपि

English

"The blessed and holy one said, 'Know that my mind is the Brahmana, and that my understanding is the Brahmana's wife. He who has been spoken of as Kshetrajna is I myself, O Dhananjaya!'"

अध्याय 14

श्लोक 76.17

मुमुचुश चास्रम अत्युष्णं दुःखशॊकसमन्विताः सप्तर्षयॊ जातभयास तथा देवर्षयॊ ऽपि च

mumucuśa cāsrama atyuṣṇaṃ duḥkhaśòkasamanvitāḥ saptarṣayò jātabhayāsa tathā devarṣayò 'pi ca

हिन्दी अर्थ

विचित्र-विचित्र पताकाओंसे हस्तिनापुरको सजाया था

English

The seven sages and the divine sages, struck with fear, shed hot tears, filled with grief and sorrow.

अध्याय 14

श्लोक 76.18

शशश चाशु निविर्भिद्य मण्डलं शशिनॊ ऽपतत विपरीतस तदा राजंस तस्मिन्न उत्पातलक्षणे

śaśaśa cāśu nivirbhidya maṇḍalaṃ śaśinò 'patata viparītasa tadā rājaṃsa tasminna utpātalakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

राजमार्गाश्व तत्रासन् सुमनोभिरलंकृता: नर्तकैश्वापि नृत्यद्धिगायकानां च नि:स्वनै:

English

A hare, quickly splitting the moon's disc, fell contrary, O king, in that omen.

अध्याय 14

श्लोक 76.19

रासभारुण संकाशा धनुष्मन्तः स विद्युतः आवृत्य गगनं मेघा मुमुचुर मांसशॊणितम

rāsabhāruṇa saṃkāśā dhanuṣmantaḥ sa vidyutaḥ āvṛtya gaganaṃ meghā mumucura māṃsaśòṇitama

हिन्दी अर्थ

थी। वहाँ समुद्रकी जलराशिकी गर्जनाके समान कोलाहल हो रहा था

English

Clouds like donkey-red, bearing bows and lightning, covering the sky, rained flesh and blood.

अध्याय 14

श्लोक 76.20

एवम आसीत तदा वीरे शरवर्षाभिसंवृते लॊके ऽसमिन भरतश्रेष्ठ तद अद्भुतम इवाभवत

evama āsīta tadā vīre śaravarṣābhisaṃvṛte lòke 'samina bharataśreṣṭha tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

सर्वराष्ट्रविहारोउद्य रत्नाभरणलक्षण:

English

So it was then, with the hero covered by showers of arrows, in this world, best of the Bharatas; it seemed a marvel.

अध्याय 14

श्लोक 76.21

तस्य तेनावकीर्णस्य शरजालेन सर्वशः मॊहात पपात गाण्डीवम आवापश च कराद अपि

tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ mòhāta papāta gāṇḍīvama āvāpaśa ca karāda api

हिन्दी अर्थ

वासुदेव: सहामात्य: प्रययौ ससुहृदूगण: ते समेत्य यथाधर्म पाण्डवा वृष्णिभि: सह

English

Covered on all sides by their net of arrows, Gandiva and the quiver fell from his hand in confusion.

अध्याय 14

श्लोक 76.22

तस्मिन मॊहम अनुप्राप्ते शरजालं महत्तरम सैन्धवा मुमुचुस तूर्णं गतसत्त्वे महारथे

tasmina mòhama anuprāpte śarajālaṃ mahattarama saindhavā mumucusa tūrṇaṃ gatasattve mahārathe

हिन्दी अर्थ

हो हस्तिनापुरमें प्रविष्ट हुए

English

When he had fallen into confusion, the Saindhavas quickly loosed a still greater net of arrows at the great chariot-fighter whose spirit had left him.

अध्याय 14

श्लोक 76.23

ततॊ मॊहसमापन्नं जञात्वा पार्थं दिवौकसः सर्वे वित्रस्तम अनसस तस्य शान्ति पराभवन

tatò mòhasamāpannaṃ jañātvā pārthaṃ divaukasaḥ sarve vitrastama anasasa tasya śānti parābhavana

हिन्दी अर्थ

महतस्तस्य सैन्यस्य खुरनेमिस्वनेन ह ते कोशानग्रत: कृत्वा विविशु: स्वपुरं तदा

English

Then, knowing Partha bewildered, all the dwellers in heaven were frightened; their minds were pacified for his sake.

अध्याय 14

श्लोक 76.24

ततॊ देवर्षयः सर्वे तथा सप्तर्षयॊ ऽपि च बरह्मर्षयश च विजयं जेपुः पार्थस्य धीमतः

tatò devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayò 'pi ca barahmarṣayaśa ca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

ते समेत्य यथान्यायं धृतराष्ट्र जनाधिपम्

English

Then all the divine sages, the seven sages and the brahmin sages murmured prayers for the victory of the wise Partha.

अध्याय 14

श्लोक 76.25

ततः परदीपिते देवैः पार्थ तेजसि पार्थिव तस्थाव अचलवद धीमान संग्रामे परमास्त्रवित

tataḥ paradīpite devaiḥ pārtha tejasi pārthiva tasthāva acalavada dhīmāna saṃgrāme paramāstravita

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्रादनु च ते गान्धारी सुबलात्मजाम् विदुरं पूजयित्वा च वैश्यापुत्रं समेत्य च

English

Then, when Partha's radiance was kindled by the gods, king, the wise one, knower of supreme weapons, stood unmoving in the battle.

अध्याय 14

श्लोक 76.26

विचकर्ष धनुर दिव्यं ततः कौरवनन्दनः यन्त्रस्येवेह शब्दॊ ऽभून महांस तस्य पुनः पुनः

vicakarṣa dhanura divyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ yantrasyeveha śabdò 'bhūna mahāṃsa tasya punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तदुपश्रुत्य तत् कर्म वासुदेवस्य धीमत:

English

Then the delight of the Kurus drew the divine bow, and a great sound came from it again and again, as of a machine.

अध्याय 14

श्लोक 76.27

ततः स शरवर्षाणि परत्यमित्रान परति परभुः ववर्ष धनुषा पार्थॊ वर्षाणीव सुरेश्वरः

tataḥ sa śaravarṣāṇi paratyamitrāna parati parabhuḥ vavarṣa dhanuṣā pārthò varṣāṇīva sureśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ततः कतिपयाहस्य व्यास: सत्यवतीसुत: तस्य सर्वे यथान्यायं पूजांचक्ुः कुरूद्वहा:

English

Then the lord Partha rained showers of arrows from the bow on his enemies, as the lord of the gods rains showers.

अध्याय 14

श्लोक 76.28

ततस ते सैन्धवा यॊधाः सर्व एव सराजकाः नादृश्यन्त शरैः कीर्णाः शलभैर इव पावकाः

tatasa te saindhavā yòdhāḥ sarva eva sarājakāḥ nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhaira iva pāvakāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र नानाविधाकारा: कथा: समभिकीरत्त्य वै

English

Then all those Saindhava warriors and their kings were not seen, covered by arrows, like fires by moths.

अध्याय 14

श्लोक 76.29

तस्य शब्देन वित्रेसुर भयार्ताश च विदुद्रुवुः मुमुचुश चाश्रुशॊकार्ताः सुषुपुश चापि सैन्धवाः

tasya śabdena vitresura bhayārtāśa ca vidudruvuḥ mumucuśa cāśruśòkārtāḥ suṣupuśa cāpi saindhavāḥ

हिन्दी अर्थ

भवत्प्रसादाद् भगवन् यदिदं रत्नमाहतम् त्वदधीना वयं सर्वे कृष्णस्य च महात्मन:

English

They were terrified by his sound, fled afflicted with fear, wept, grieved, and some of the Saindhavas lay down.

अध्याय 14

श्लोक 76.30

तांस तु सर्वान नरश्रेष्ठः सर्वतॊ विचरन बली अलातचक्रवद राजञ शरजालैः समर्पयत

tāṃsa tu sarvāna naraśreṣṭhaḥ sarvatò vicarana balī alātacakravada rājaña śarajālaiḥ samarpayata

हिन्दी अर्थ

यजस्व वाजिमेधेन विधिवत् दक्षिणावता तेनेष्टवा त्वं विपाप्मा वै भविता नात्र संशय:

English

The mighty best of men, moving everywhere, engulfed them all in his nets of arrows, O king, like a fire-brand wheel.

अध्याय 14

श्लोक 76.31

तद इन्द्र जालप्रतिमं बाणजालम अमित्रहा वयसृजद दिष्कु सर्वासु महेन्द्र इव वज्रभृत

tada indra jālapratimaṃ bāṇajālama amitrahā vayasṛjada diṣku sarvāsu mahendra iva vajrabhṛta

हिन्दी अर्थ

उसका अनुष्ठान करके तुम पापसे मुक्त हो जाओगे, इसमें संशय नहीं है

English

That slayer of foes loosed a net of arrows like Indra's net in all directions, like Mahendra bearing the thunderbolt.

अध्याय 14

श्लोक 76.32

मेघजालनिभं सैन्यं विदार्य स रविप्रभः विबभौ कौरवश्रेष्ठः शरदीव दिवाकरः

meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya sa raviprabhaḥ vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधस्य कौरव्य चकाराहरणे मतिम् वासुदेवमथाभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत्

English

Splitting the army like a net of clouds, the best of the Kurus, bright as the sun, shone like the sun in autumn.

अध्याय 14

श्लोक 77.1

[व] ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ युद्धाय समवस्थितः विबभौ युधि दुर्धर्षॊ हिमवान अचलॊ यथा

[va] tatò gāṇḍīvabhṛca chūrò yuddhāya samavasthitaḥ vibabhau yudhi durdharṣò himavāna acalò yathā

हिन्दी अर्थ

सहदेवको भी यज्ञानुष्ठानका फल मिल जायगा

English

means may be seen, perceived as by bees. Action is (cleansed) understanding; through folly it is invested with the symbols of knowledge. Karmabudhhi never means 'action and knowledge' as rendered by Telang. Abudhitwatt means 'through ignorance.' This ignorance is of those persons whose understandings have not been cleansed by action.

अध्याय 14

श्लोक 77.2

ततः सैन्धव यॊधास ते पुनर एव वयवस्थिताः विमुञ्चन्तः सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत

tataḥ saindhava yòdhāsa te punara eva vayavasthitāḥ vimuñcantaḥ susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata

हिन्दी अर्थ

भीमसेनादवरज: श्रेष्ठ: सर्वधनुष्मताम् दिव्यं धनुश्वेषुधी च स एनमनुयास्यति

English

Then those Saindhava warriors rallied again, loosing, in great fury, showers of arrows, O Bharata.

अध्याय 14

श्लोक 77.3

तान परसह्य महावीर्यः पुनर एव वयवस्थितान ततः परॊवाच कौन्तेयॊ मुमूर्षञ शलक्ष्णया गिरा

tāna parasahya mahāvīryaḥ punara eva vayavasthitāna tataḥ paròvāca kaunteyò mumūrṣaña śalakṣṇayā girā

हिन्दी अर्थ

ऋत्विजोंके साथ बड़ी शोभा पाने लगे

English

Of great valour, Kunti's son, desiring to die as hero, spoke with gentle voice to them as they rallied again:

अध्याय 14

श्लोक 77.4

युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं च वधे मम कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद वॊ भयम आगतम

yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ ca vadhe mama kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahada vò bhayama āgatama

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्न कुशलो यज्ञकर्मणि विघ्नकी शान्तिके लिये अर्जुनके साथ गये

English

"Fight with all your strength and strive to kill me; do all your tasks; great fear has come to you.

अध्याय 14

श्लोक 77.5

एष यॊत्स्यामि वः सर्वान निवार्य शरवागुराम तिष्ठध्वं युद्धमनसॊ दर्पं विनयितास्मि वः

eṣa yòtsyāmi vaḥ sarvāna nivārya śaravāgurāma tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanasò darpaṃ vinayitāsmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ थे, अर्जुनके उन्हीं युद्धोंका मैं यहाँ तुमसे वर्णन करूँगा

English

I shall fight you all, warding off your net of arrows; stand with your minds on battle; I shall teach your pride humility."

अध्याय 14

श्लोक 77.6

एतावद उक्त्वा कौरव्यॊ रुषा गाण्डीवभृत तदा ततॊ ऽथ वचनं समृत्वा भरातुर जयेष्ठस्य भारत

etāvada uktvā kauravyò ruṣā gāṇḍīvabhṛta tadā tatò 'tha vacanaṃ samṛtvā bharātura jayeṣṭhasya bhārata

हिन्दी अर्थ

महारथसमज्ञातैहतानां पुत्रनप्तृभि:

English

Having said this, the Kaurava bearing Gandiva, in anger, then, remembering his elder brother's words, O Bharata,

अध्याय 14

श्लोक 77.7

न हन्तव्या रणे तात कषत्रिया विजिगीषवः जेतव्याश चेति यत परॊक्तं धर्मराज्ञा महात्मना चिन्तयाम आस च तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः

na hantavyā raṇe tāta kaṣatriyā vijigīṣavaḥ jetavyāśa ceti yata paròktaṃ dharmarājñā mahātmanā cintayāma āsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेपर अर्जुनका उन त्रिगर्तोंक साथ घोर युद्ध हुआ था विषयान्तं ततो वीरा दंशिता: पर्यवारयन्

English

"Kshatriyas wishing victory in battle, dear one, are not to be killed but conquered," as the great soul, the king of dharma, said, Phalguna, best of men, then thought.

अध्याय 14

श्लोक 77.8

इत्य उक्तॊ ऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति कथं तन न मृषेह सयाद धर्मराज वचः शुभम

itya uktò 'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti kathaṃ tana na mṛṣeha sayāda dharmarāja vacaḥ śubhama

हिन्दी अर्थ

वारयामास तान् वीरान् सान्त्वपूर्वमरिंदम:

English

"I was told by the king, 'Kings are not to be killed.' How then could the king of dharma's good word be untrue here?

अध्याय 14

श्लोक 77.9

न हन्येरंश च राजानॊ राज्ञश चाज्ञा कृता भवेत इति संचिन्त्य स तदा भरातुः परियहिते रतः परॊवाच वाक्यं धर्मज्ञः सन्धवान युद्धदुर्मदान

na hanyeraṃśa ca rājānò rājñaśa cājñā kṛtā bhaveta iti saṃcintya sa tadā bharātuḥ pariyahite rataḥ paròvāca vākyaṃ dharmajñaḥ sandhavāna yuddhadurmadāna

हिन्दी अर्थ

मनोभावका विचार करके वे उन्हें शान्तिपूर्वक समझाते हुए युद्धसे रोकने लगे तमोरजोभ्यां संछन्नांस्तान् किरीटी न्यवारयत्

English

Let the kings not be killed and the king's command be done." Thinking so, devoted to his brother's welfare, the knower of dharma spoke to the Saindhavas, mad with battle.

अध्याय 14

श्लोक 77.10

बालान सत्रियॊ वा युष्माकं न हनिष्ये वयवस्थितान यश च वक्ष्यति संग्रामे तवास्मीति पराजितः

bālāna satriyò vā yuṣmākaṃ na haniṣye vayavasthitāna yaśa ca vakṣyati saṃgrāme tavāsmīti parājitaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णव्यासानुज्ञायामेकसप्ततितमोध्याय: व्यासमामन्त्रय मेधावी ततो वचनमत्रवीत्

English

down, positive or negative, like those in respect of other things. If one wishes to attain to Heaven, he should do this and abstain from the other. For achieving Emancipation, however, only seeing and hearing are prescribed. Seeing implies contemplation, and hearing, the receiving of instructions from the preceptor. Nilakantha explains hearing as Vedantadisravanam (vide his comment on the word 'srutam' in verse 3 above).

अध्याय 14

श्लोक 77.11

एतच छरुत्वा वचॊ मह्यं कुरुध्वं हितम आत्मनः अतॊ ऽनयथा कृच्छ्रगता भविष्यथ महार्दिताः

etaca charutvā vacò mahyaṃ kurudhvaṃ hitama ātmanaḥ atò 'nayathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mahārditāḥ

हिन्दी अर्थ

विधानं यद् यथाकालं तत् कर्तारो न संशय:

English

such as earth, etc. Then on such 'unperceived' objects as operations of the mind. Such contemplation will gradually lead to that which is Supreme. The abhyasa or practice referred to in the second line is the practice of sama, dama, etc. I do not think that Telang's version of 8 and 9 brings out the meaning

अध्याय 14

श्लोक 77.12

एवम उक्त्वा तु तान वीरान युयुधे कुरुपुंगवः अत्वरावान असंरब्धः संरब्धैर विजिगीषुभिः

evama uktvā tu tāna vīrāna yuyudhe kurupuṃgavaḥ atvarāvāna asaṃrabdhaḥ saṃrabdhaira vijigīṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

सम्भारा: सम्धश्रियन्तां च यज्ञार्थ पुरुषर्षभ उसके लिये सामग्री संचित करो

English

identified with Brahman. This, was, of course, due to the knowledge of Kshetra as something separate from Kshetrajna.

अध्याय 14

श्लोक 77.13

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम मुमुचुः सैन्धवा राजंस तदा गाण्डीवधन्वनि

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇāma mumucuḥ saindhavā rājaṃsa tadā gāṇḍīvadhanvani

हिन्दी अर्थ

मेध्यमश्चं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थसिद्धये

English

Then the Saindhava kings loosed hundreds of thousands of bent-jointed arrows at the wielder of Gandiva.

अध्याय 14

श्लोक 77.14

स तान आतपतः करूरान आशीविषविषॊपमान चिच्छेद निशितैर बाणैर अन्तरैव धनंजयः

sa tāna ātapataḥ karūrāna āśīviṣaviṣòpamāna ciccheda niśitaira bāṇaira antaraiva dhanaṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

स पर्येतु यशो दीप्तं तव पार्थिव दर्शयन् दीप्तिमान् यशका विस्तार करता हुआ समुद्रपर्यन्त समस्त पृथ्वीपर भ्रमण करे

English

Dhananjaya cut those cruel arrows, like the poison of venomous snakes, as they blazed, with sharp arrows in mid-air.

अध्याय 14

श्लोक 77.15

छित्त्वा तु तान आशु गमान कङ्कपत्राञ शिलाशितान एकैकम एष दशभिर बिभेद समरे शरैः

chittvā tu tāna āśu gamāna kaṅkapatrāña śilāśitāna ekaikama eṣa daśabhira bibheda samare śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

चकार सर्व राजेन्द्र यथोक्तं ब्रह्मवादिना

English

Having cut those swift heron-feathered arrows sharpened on stone, he pierced each one of them with ten arrows in the battle.

अध्याय 14

श्लोक 77.16

ततः परासांश च शक्तींश च पुनर एव धनंजये जयद्रथं हतं समृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः

tataḥ parāsāṃśa ca śaktīṃśa ca punara eva dhanaṃjaye jayadrathaṃ hataṃ samṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

स सम्भारान् समाहृत्य नृपो धर्मसुतस्तदा ततोब्रवीन्महातेजा व्यासो धर्मात्मजं नूपम्

English

Then, remembering Jayadratha slain, the Saindhava kings hurled spears and javelins again at Dhananjaya.

अध्याय 14

श्लोक 77.17

तेषां किरीटी संकल्पं मॊघं चक्रे महामनाः सर्वांस तान अन्तरा छित्त्वा मुदा चुक्रॊश पाण्डवः

teṣāṃ kirīṭī saṃkalpaṃ mòghaṃ cakre mahāmanāḥ sarvāṃsa tāna antarā chittvā mudā cukròśa pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तम योग आनेपर तुम्हें दीक्षा देनेको तैयार हैं

English

The great-minded Kirithin made their purpose vain, cutting all of them in mid-air, and the Pandava shouted with joy.

अध्याय 14

श्लोक 77.18

तथैवापततां तेषां यॊधानां जय गृद्धिनाम शिरांसि पातयाम आस भल्लैः संनतपर्वभिः

tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yòdhānāṃ jaya gṛddhināma śirāṃsi pātayāma āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्फ्यश्व कूर्चश्ष सौवर्णो यच्चान्यदपि कौरव सुगुप्तं चरतां चापि यथाशास्त्रं यथाविधि

English

So too he felled the heads of those warriors rushing in, eager for victory, with bent-jointed broad-headed arrows.

अध्याय 14

श्लोक 77.19

तेषां परद्रवतां चैव पुनर एव च धावताम निवर्ततां च शब्दॊ ऽभूत पूर्णस्येव महॊदधेः

teṣāṃ paradravatāṃ caiva punara eva ca dhāvatāma nivartatāṃ ca śabdò 'bhūta pūrṇasyeva mahòdadheḥ

हिन्दी अर्थ

चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविधीयताम्

English

Of those fleeing, then running again, and turning back, the sound was like that of a full ocean.

अध्याय 14

श्लोक 77.20

ते वध्यमानास तु तदा पार्थेनामित तेजसा यथाप्राणं यथॊत्साहं यॊधयाम आसुर अर्जुनम

te vadhyamānāsa tu tadā pārthenāmita tejasā yathāprāṇaṃ yathòtsāhaṃ yòdhayāma āsura arjunama

हिन्दी अर्थ

इस घोड़ेके पीछे-पीछे जायँगे

English

Struck by Partha of immeasurable radiance, they fought Arjuna with such breath and spirit as they had.

अध्याय 14

श्लोक 77.21

ततस ते फल्गुनेनाजौ शरैः संनतपर्वभिः कृता विसंज्ञा भूयिष्ठाः कलान्तवाहन सैनिकाः

tatasa te phalgunenājau śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhāḥ kalāntavāhana sainikāḥ

हिन्दी अर्थ

यथाशास्त्र॑ नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम् यज्ञ-सम्बन्धी अश्वका शास्त्रीय विधिके अनुसार संचालन करेंगे

English

Then, struck by Phalguna with bent-jointed arrows, most of them lost their senses, their horses and soldiers wearied.

अध्याय 14

श्लोक 77.22

तांस तु सर्वान परिग्लानान विदित्वा धृतराष्ट्रजा दुःशला बालम आदाय नप्तारं परययौ तदा सुरथस्य सुतं वीरं रथेनानागसं तदा

tāṃsa tu sarvāna pariglānāna viditvā dhṛtarāṣṭrajā duḥśalā bālama ādāya naptāraṃ parayayau tadā surathasya sutaṃ vīraṃ rathenānāgasaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

अभिमन्यो: पिता वीर: स एन पालयिष्यति

English

Knowing them all worn out, Dhritarashtra's daughter Duhshala took the child, her grandson, the hero, the blameless son of Suratha, and went in a chariot.

अध्याय 14

श्लोक 77.23

शान्त्य अर्थं सर्वयॊधानाम अभ्यगच्छत पाण्डवम सा धनंजयम आसाद्य मुमॊचार्तस्वरं तदा धनंजयॊ ऽपि तां दृष्ट्वा धनुर विससृजे परभुः

śāntya arthaṃ sarvayòdhānāma abhyagacchata pāṇḍavama sā dhanaṃjayama āsādya mumòcārtasvaraṃ tadā dhanaṃjayò 'pi tāṃ dṛṣṭvā dhanura visasṛje parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

समर्थों रक्षितु राष्ट्र नकुलश्व विशाम्पते कुट॒म्बतन्त्रं विधिवत् सर्वमेव महायशा:

English

For peace for all the warriors she went to the Pandava; reaching Dhananjaya she cried out in distress, and Dhananjaya too, seeing her, put down his bow.

अध्याय 14

श्लोक 77.24

समुत्सृष्ट धनुः पार्थॊ विधिवद भगिनीं तदा पराह किं करवाणीति सा च तं वाक्यम अब्रवीत

samutsṛṣṭa dhanuḥ pārthò vidhivada bhaginīṃ tadā parāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

चकार फाल्गुनं चापि संदिदेश हयं प्रति

English

With his bow laid aside, Partha rightly said to his sister, "What shall I do?" and she said to him:

अध्याय 14

श्लोक 77.25

एष ते भरतश्रेष्ठ सवस्रीयस्यात्मजः शिशुः अभिवादयते वीर तं पश्य पुरुषर्षभ

eṣa te bharataśreṣṭha savasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ abhivādayate vīra taṃ paśya puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

त्वमहों रक्षितुं होनं नान्‍्य: कश्चनन मानव: तैर्विग्रहो यथा न स्यात् तथा कार्य त्वयानघ

English

"Best of the Bharatas, this is a child, the son of your sister's son; he salutes you, hero; look at him, best of men."

अध्याय 14

श्लोक 77.26

इत्य उक्तस तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस तदा कवासाव इति ततॊ राजन दुःशला वाक्यम अब्रवीत

itya uktasa tasya pitaraṃ sa papracchārjunasa tadā kavāsāva iti tatò rājana duḥśalā vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

पार्थिवेभ्यो महाबाहो समये गम्यतामिति

English

So addressed, Arjuna asked about his father, "Where is he?" Then, O king, Duhshala said:

अध्याय 14

श्लोक 77.27

पितृशॊकाभिसंतप्तॊ विषादार्तॊ ऽसय वै पिता पञ्चत्वम अगमद वीर यथा तन मे निबॊध ह

pitṛśòkābhisaṃtaptò viṣādārtò 'saya vai pitā pañcatvama agamada vīra yathā tana me nibòdha ha

हिन्दी अर्थ

भीम॑ं च नकुलं॑ चैव पुरगुप्ती समादधत् धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरने भीमसेन और नकुलको नगरकी रक्षाका भार सौंप दिया

English

"His father, tormented with grief for his father and overcome with despair, died, hero; hear how it was.

अध्याय 14

श्लोक 77.28

स पूर्वं पितरं शरुत्वा हतं युद्धे तवयानघ तवाम आगतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम पितुश च मृत्युदुःखार्तॊ ऽजहात पराणान धनंजय

sa pūrvaṃ pitaraṃ śarutvā hataṃ yuddhe tavayānagha tavāma āgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇama pituśa ca mṛtyuduḥkhārtò 'jahāta parāṇāna dhanaṃjaya

हिन्दी अर्थ

अनुमान्य महीपाल धृतराष्ट्र युधिष्ठिर:

English

First, having heard his father had been killed by you in battle, blameless one, and hearing that you had come with the horse for battle, tormented by the grief of his father's death, Dhananjaya, he gave up his life.

अध्याय 14

श्लोक 77.29

पराप्तॊ बीभत्सुर इत्य एव नाम शरुत्वैव ते ऽनघ विषादार्तः पपातॊर्व्या ममार च ममात्मजः

parāptò bībhatsura itya eva nāma śarutvaiva te 'nagha viṣādārtaḥ papātòrvyā mamāra ca mamātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिवद् दीक्षयामासुरश्चवमेधाय पार्थिवम् धर्मराजो महातेजा: सहर्व्विम्भिव्यरोचत

English

On hearing only the name 'Bibhatsu has come,' blameless one, my son fell to the earth in despair and died.

अध्याय 14

श्लोक 77.30

तं तु दृष्ट्वा निपतितं ततस तस्यात्मजं विभॊ गृहीत्वा समनुप्राप्ता तवाम अद्य शरणैषिणी

taṃ tu dṛṣṭvā nipatitaṃ tatasa tasyātmajaṃ vibhò gṛhītvā samanuprāptā tavāma adya śaraṇaiṣiṇī

हिन्दी अर्थ

उत्सृष्ट: शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा शास्त्रीय विधिके अनुसार छोड़ा

English

Seeing him fallen, lord, I took his son and have come to you today seeking refuge."

अध्याय 14

श्लोक 77.31

इत्य उक्त्वार्तस्वरं सातु मुमॊच धृतराष्ट्रजा दीना दीनं सथितं पार्थम अब्रवीच चाप्य अधॊमुखम

itya uktvārtasvaraṃ sātu mumòca dhṛtarāṣṭrajā dīnā dīnaṃ sathitaṃ pārthama abravīca cāpya adhòmukhama

हिन्दी अर्थ

हेममाली रुक्मकण्ठ: प्रदीप्त इव पावक:

English

Having said this, Dhritarashtra's daughter cried out in distress, and in misery spoke to Partha, who stood with bowed head:

अध्याय 14

श्लोक 77.32

सवसारं माम वेक्षस्व सवस्रीयात्ममम एव च कर्तुम अर्हसि धर्मज्ञ दयां मयि कुरूद्वह विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम

savasāraṃ māma vekṣasva savasrīyātmamama eva ca kartuma arhasi dharmajña dayāṃ mayi kurūdvaha vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadrathama

हिन्दी अर्थ

कण्ठी धारण किये प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे अश्वका विधिपूर्वक अनुसरण किया

English

"Look on me, your sister, and on my son's son; you should show compassion to me, upholder of the Kurus, forgetting the Kuru king and that fool Jayadratha.

अध्याय 14

श्लोक 77.33

अभिमन्यॊर यथा जातः परिक्षित परवीर हा तथायं सुरथाज जातॊ मम पौत्रॊ महाभुज

abhimanyòra yathā jātaḥ parikṣita paravīra hā tathāyaṃ surathāja jātò mama pautrò mahābhuja

हिन्दी अर्थ

तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्त: ससार च

English

As Parikshit was born from Abhimanyu, slayer of heroes, so this grandson of mine was born from Suratha, mighty-armed one.

अध्याय 14

श्लोक 77.34

तम आदाय नरव्याघ्र संप्ताप्तास्मि तवान्तिकम शमार्थं सर्वयॊधानां शृणु चेदं वचॊ मम

tama ādāya naravyāghra saṃptāptāsmi tavāntikama śamārthaṃ sarvayòdhānāṃ śṛṇu cedaṃ vacò mama

हिन्दी अर्थ

द्रष्टकामं कुरुश्रेष्ठ प्रयास्यन्तं धनंजयम् लेकर बूढ़ोंतक सारा हस्तिनापुर वहाँ उमड़ आया था

English

Taking him, tiger among men, I have come to you, to pacify all the warriors; hear this word of mine.

अध्याय 14

श्लोक 77.35

आगतॊ ऽयं महाबाहॊ तस्य मन्दस्य पौत्रकः परसादम अस्य बालस्य तस्मात तवं कर्तुम अर्हसि

āgatò 'yaṃ mahābāhò tasya mandasya pautrakaḥ parasādama asya bālasya tasmāta tavaṃ kartuma arhasi

हिन्दी अर्थ

दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम्

English

This grandson of that fool has come, mighty-armed one; you should show grace to this child.

अध्याय 14

श्लोक 77.36

एष परसाद्य शिरसा मया सार्धम अरिंदम याचते तवां महाबाहॊ शमं गच्छ धनंजय

eṣa parasādya śirasā mayā sārdhama ariṃdama yācate tavāṃ mahābāhò śamaṃ gaccha dhanaṃjaya

हिन्दी अर्थ

बभूव प्रेक्षतां नृणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम् निकलता था, वह सम्पूर्ण दिशाओं और आकाशगमें गूँज रहा था

English

With me, scourge of foes, he begs you, appeasing you with bowed head, mighty-armed one; be calm, Dhananjaya.

अध्याय 14

श्लोक 77.37

बालस्य हतबन्धॊश च पार्थ किं चिद अजानतः परसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशम अन्वगाः

bālasya hatabandhòśa ca pārtha kiṃ cida ajānataḥ parasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśama anvagāḥ

हिन्दी अर्थ

यमन्वेति महाबाहु: संस्पृशन् धनुरुत्तमम्

English

Show grace, knower of dharma, to the child whose kin are slain and who knows nothing; do not come under anger's sway.

अध्याय 14

श्लोक 77.38

तम अनार्यं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम आगः कारिणम अत्यर्थं परसादं कर्तुम अर्हसि

tama anāryaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmahama āgaḥ kāriṇama atyarthaṃ parasādaṃ kartuma arhasi

हिन्दी अर्थ

स्वस्ति तेस्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत स्वस्ति गच्छत्वरिष्टो वै पनथानमकुतो भयम्

English

Forgetting that ignoble, cruel one and his grandfather, you should show grace to the one who has offended greatly."

अध्याय 14

श्लोक 77.39

एवं बरुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम परॊवाच दुःखशॊकार्तः कषत्रधर्मं विगर्हयन

evaṃ baruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivama paròvāca duḥkhaśòkārtaḥ kaṣatradharmaṃ vigarhayana

हिन्दी अर्थ

एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ

English

As Duhshala so pitifully spoke, Dhananjaya, remembering the goddess Gandhari and King Dhritarashtra, said, grieved and sorrowing, reproaching the kshatriya dharma:

अध्याय 14

श्लोक 77.40

धिक तं दुर्यॊधनं कषुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम

dhika taṃ duryòdhanaṃ kaṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninama yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayama

हिन्दी अर्थ

विधिवत् पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात्

English

"Shame on that mean Duryodhana, greedy for kingdom and proud, for whose sake all my kinsmen were sent to Yama's abode."

अध्याय 14

श्लोक 77.41

इत्य उक्त्वा बहु सान्त्वादि परसादम अकरॊज जयः परिष्वज्य च तां परीतॊ विससर्ज गृहान परति

itya uktvā bahu sāntvādi parasādama akaròja jayaḥ pariṣvajya ca tāṃ parītò visasarja gṛhāna parati

हिन्दी अर्थ

चचार स महाराज यथादेशं च सत्तम उसके सभी देशोंमें वह अश्व क्रमश: विचरण करने लगा

English

Having said this, Jaya made much consolation and grace; embracing her, pleased, he sent her home.

अध्याय 14

श्लोक 77.42

दुःशला चापि तान यॊधान निवार्य महतॊ रणात संपूज्य पार्थं परययौ गृहान परति शुभानना

duḥśalā cāpi tāna yòdhāna nivārya mahatò raṇāta saṃpūjya pārthaṃ parayayau gṛhāna parati śubhānanā

हिन्दी अर्थ

तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च

English

Duhshala, fair-faced, having turned those warriors back from the great battle and honoured Partha, went home.

अध्याय 14

श्लोक 77.43

ततः सैन्धवकान यॊधान विनिर्जित्य नरर्षभः पुनर एवान्वधावत स तं हयं कामचारिणम

tataḥ saindhavakāna yòdhāna vinirjitya nararṣabhaḥ punara evānvadhāvata sa taṃ hayaṃ kāmacāriṇama

हिन्दी अर्थ

ससारोत्तरत: पूर्व तन्निबोध महीपते शनैस्तदा परिययोौ श्वेताश्वक्ष महारथ:

English

Then the bull among men, having conquered the Saindhava warriors, again followed that horse that went at will.

अध्याय 14

श्लोक 77.44

ससार यज्ञियं वीरॊ विधिवत स विशां पते तारामृगम इवाकाशे देवदेवः पिनाक धृक

sasāra yajñiyaṃ vīrò vidhivata sa viśāṃ pate tārāmṛgama ivākāśe devadevaḥ pināka dhṛka

हिन्दी अर्थ

येड्युध्यन्त महाराज क्षत्रिया हतबान्धवा:

English

The hero followed the sacrificial horse by rule, lord of the people, like the god of gods, bearer of Pinaka, a star-spotted deer in the sky.

अध्याय 14

श्लोक 77.45

स च वाजी यथेष्टेन तांस तान देशान यथासुखम विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन

sa ca vājī yatheṣṭena tāṃsa tāna deśāna yathāsukhama vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayana

हिन्दी अर्थ

म्लेच्छाश्षान्ये बहुविधा: पूर्व ये निकृता रणे समीयु: पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदा:

English

And the horse went to those lands as it wished, at ease, increasing Partha's work.

अध्याय 14

श्लोक 77.46

करमेण सहयस तव एवं विचरन भरतर्षभ मणिपूर पतेर देशम उपायात सह पाण्डवः

karameṇa sahayasa tava evaṃ vicarana bharatarṣabha maṇipūra patera deśama upāyāta saha pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुनस्य महीपालैर्नानादेशसमागतै:

English

In due course, the horse, going about so, O best of the Bharatas, came with the Pandava to the land of the lord of Manipura.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।