Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 5/32 · श्लोक 14.1–16.43

पूर्ण अध्याय पाठ94 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 14.1

[व] एवं बहुविधैर वाक्यैर मुनिभिस तैस तपॊधनैः समाश्वस्यत राजर्षिर हतबन्धुर युधिष्ठिरः

[va] evaṃ bahuvidhaira vākyaira munibhisa taisa tapòdhanaiḥ samāśvasyata rājarṣira hatabandhura yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर वे राजधानीको लौट आये और समुद्रपर्यन्त पृथ्वीका राज्य करने लगे

English

"Samvarta said, "There is a peak named Munjaban on the summits of the Himalaya mountains, where the adorable Lord of Uma (Mahadeva) is constantly engaged in austere devotional exercises. There the mighty and worshipful god of great puissance, accompanied by his consort Uma, and armed with his trident, surrounded by wild goblins of many sorts, pursuing his random wish or fancy, constantly resides in the shade of giant forest trees, or in the caves, or on the rugged peaks of the great mountain. And there the Rudras, the Saddhyas, Viswedevas, the Vasus, Yama, Varuna, and Kuvera with all his attendants, and the spirits and goblins, and the two Aswins, the Gandharvas, the Apsaras, the Yakshas, as also the celestial sages, the Sun-gods, as well as the gods presiding over the winds, and evil spirits of all sorts, worship the high-souled lord of Uma, possessed of diverse characteristics. And there, O king, the adorable god sports with the wild and playful followers of Kuvera, possessed of weird and ghostly appearances. Glowing with its own splendour, that mountain looks resplendent as the morning sun. And no creature with his natural eyes made of flesh, can ever ascertain its shape or configuration, and neither heat nor cold prevails there, nor doth the sun shine nor do the winds blow. And, O king, neither doth senility nor hunger, nor thirst, nor death, nor fear afflict any one at that place. And, O foremost of conquerors, on all sides of that mountain, there exist mines of gold, resplendent as the rays of the sun. And O king, the attendants of Kuvera, desirous of doing good to him, protect these mines of gold from intruders, with uplifted arms. Hie thee thither, and appease that adorable god who is known by the names of Sarva, Bedha, Rudra, Sitikantha, Surapa, Suvarcha, Kapardi, Karala, Haryyaksha, Varada, Tryaksha, Pushnodantabhid, Vamana, Siva, Yamya, Avyaktarupa, Sadvritta, Sankara, Kshemya, Harikesa, Sthanu, Purusha, Harinetra, Munda, Krishna, Uttarana, Bhaskara, Sutirtha, Devadeva, Ranha, Ushnishi, Suvaktra, Sahasraksha, Midhvan, Girisa, Prasanta, Yata, Chiravasa, Vilwadanda, Siddha, Sarvadandadhara, Mriga, Vyadha,

अध्याय 14

श्लोक 14.2

सॊ ऽनुनीतॊ भगवता विष्टर शरवसा सवयम दवैपायनेन कृष्णेन देवस्थानेन चाभिभूः

sò 'nunītò bhagavatā viṣṭara śaravasā savayama davaipāyanena kṛṣṇena devasthānena cābhibhūḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धमवर्तत

English

Consoled by the blessed Vyasa, Vishtarashravas himself, and Krishna Dvaipayana, and Devasthana,

अध्याय 14

श्लोक 14.3

नारदेनाथ भीमेन नकुलेन च पार्थिवः कृष्णया सहदेवेन विजयेन च धीमता

nāradenātha bhīmena nakulena ca pārthivaḥ kṛṣṇayā sahadevena vijayena ca dhīmatā

हिन्दी अर्थ

हूँ। पूर्वकालमें वृत्रासुरके साथ इन्द्रका जैसा युद्ध हुआ था, वही प्रसंग सुना रहा हूँ

English

and Narada, and Bhima, and Nakula, the king, and Krishna and Sahadeva, and the wise Vijaya,

अध्याय 14

श्लोक 14.4

अन्यैश च पुरुषव्याघ्रैर बराह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः वयजहाच छॊकजं दुःखं संतापं चैव मानसम

anyaiśa ca puruṣavyāghraira barāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ vayajahāca chòkajaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ caiva mānasama

हिन्दी अर्थ

शतक्रतुश्षुकोपाथ गन्धस्य विषये हते

English

and other tigers among men and brahmins who saw the scriptures, he gave up the grief born of sorrow and mental torment.

अध्याय 14

श्लोक 14.5

अर्चयाम आस देवांश च बराह्मणांश च युधिष्ठिर कृत्वाथ परेतकार्याणि बन्धूनां स पुनर नृपः अन्वशासत धर्मात्मा पृथिवीं सागराम्बराम

arcayāma āsa devāṃśa ca barāhmaṇāṃśa ca yudhiṣṭhira kṛtvātha paretakāryāṇi bandhūnāṃ sa punara nṛpaḥ anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarāma

हिन्दी अर्थ

स वध्यमानो वज्रेण सुभृशं भूरितेजसा

English

Yudhishthira honoured the gods and brahmins; and having performed the funeral rites for his kinsmen, the righteous king again ruled the earth to the sea.

अध्याय 14

श्लोक 14.6

परशान्तचेताः कौरव्यः सवराज्यं पराप्य केवलम वयासं च नारदं चैव तांश चान्यान अब्रवीन नृपः

paraśāntacetāḥ kauravyaḥ savarājyaṃ parāpya kevalama vayāsaṃ ca nāradaṃ caiva tāṃśa cānyāna abravīna nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्सु वृत्रगृहीतासु रसे च विषये हते

English

His mind calm, the Kaurava, having gained his own kingdom entire, said to Vyasa, Narada and the others:

अध्याय 14

श्लोक 14.7

आश्वासितॊ ऽहं पराग वृद्धैर भवद्भिर मुनिपुङ्गवैः न सूक्ष्मम अपि मे किं चिद वयलीकम इह विद्यते

āśvāsitò 'haṃ parāga vṛddhaira bhavadbhira munipuṅgavaiḥ na sūkṣmama api me kiṃ cida vayalīkama iha vidyate

हिन्दी अर्थ

स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा

English

"I have been consoled earlier by you, aged sages, best of ascetics; there is not even a subtle fault left in me here.

अध्याय 14

श्लोक 14.8

अर्थश च सुमहान पराप्तॊ येन यक्ष्यामि देवताः पुरस्कृत्येह भवतः समानेष्यामहे मखम

arthaśa ca sumahāna parāptò yena yakṣyāmi devatāḥ puraskṛtyeha bhavataḥ samāneṣyāmahe makhama

हिन्दी अर्थ

व्याप्ते ज्योतिषि वृत्रेण रूपेडथ विषये हते

English

A great store of wealth has been gained by which I shall sacrifice to the gods; with you in front we shall assemble the sacrifice.

अध्याय 14

श्लोक 14.9

हिमवन्तं तवया गुप्ता गमिष्यामः पितामह बह्वाश्चर्यॊ हि देशः स शरूयते दविजसत्तम

himavantaṃ tavayā guptā gamiṣyāmaḥ pitāmaha bahvāścaryò hi deśaḥ sa śarūyate davijasattama

हिन्दी अर्थ

स वध्यमानो वज्ेण तस्मिन्नमिततेजसा

English

Guarded by you, Grandsire, we shall go to the Himalaya; that land is said to be full of marvels, best of the twice-born."

अध्याय 14

श्लोक 14.10

तथा भगवता चित्रं कल्याणं बहुभाषितम देवर्षिणा नारदेन देवस्थानेन चैव ह

tathā bhagavatā citraṃ kalyāṇaṃ bahubhāṣitama devarṣiṇā nāradena devasthānena caiva ha

हिन्दी अर्थ

यजस्व देवांस्तर्पयानो निवापै:

English

Mahan, Dhanesa, Bhava, Vara, Somavaktra, Siddhamantra, Chakshu, Hiranyavahu, Ugra, Dikpati, Lelihana, Goshtha, Shiddhamantra, Vrishnu, Pasupati, Bhutapati, Vrisha, Matribhakta, Senani, Madhyama, Sruvahasta, Yati, Dhanwi, Bhargava, Aja, Krishnanetra, Virupaksha, Tikshnadanshtra, Tikshna, Vaiswanaramukha, Mahadyuti, Ananga, Sarva, Dikpati, Bilohita, Dipta, Diptaksha, Mahauja, Vasuretas, Suvapu, Prithu, Kritivasa, Kapalmali, Suvarnamukuta, Mahadeva, Krishna, Tryamvaka, Anagha, Krodhana, Nrisansa, Mridu, Vahusali, Dandi, Taptatapa, Akrurakarma, Sahasrasira, Sahasra-charana, Swadha-swarupa, Vahurupa, Danshtri, Pinaki, Mahadeva, Mahayogi, Avyaya, Trisulahasta, Varada, Tryamvaka, Bhuvaneswara, Tripuraghna, Trinayana, Trilokesa, Mahanja, Sarvabhuta-prabhava, Sarvabhuta-dharana, Dharanidhara, Isana, Sankara, Sarva, Siva, Visveswara, Bhava, Umapati, Pasupati, Viswarupa, Maheswara, Virupaksha, Dasabhuja, Vrishavadhwaja, Ugra, Sthanu, Siva, Rudra, Sarva, Girisa, Iswara, Sitakantha, Aja, Sukra, Prithu, Prithuhara, Vara, Viswarupa, Virupaksha, Vahurupa, Umapati, Anangangahara, Hara, Saranya, Mahadeva, Chaturmukha. There

अध्याय 14

श्लोक 14.11

नाभागधेयः पुरुषः कश चिद एवंविधान गुरून लभते वयसनं पराप्य सुहृदः साधु संमतान

nābhāgadheyaḥ puruṣaḥ kaśa cida evaṃvidhāna gurūna labhate vayasanaṃ parāpya suhṛdaḥ sādhu saṃmatāna

हिन्दी अर्थ

ततोअमात्यैर्मन्त्रयामास भूय:

English

No unfortunate man gets such teachers, friends who, in calamity, are honoured by the good.

अध्याय 14

श्लोक 14.12

एवम उक्तास तु ते राज्ञा सर्व एव महर्षयः अभ्यनुज्ञाप्य राजानं तथॊभौ कृष्ण फल्गुनौ पश्यताम एव सर्वेषां तत्रैवादर्शनं ययुः

evama uktāsa tu te rājñā sarva eva maharṣayaḥ abhyanujñāpya rājānaṃ tathòbhau kṛṣṇa phalgunau paśyatāma eva sarveṣāṃ tatraivādarśanaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवो महातेजास्ततो वचनमाददे

English

So addressed by the king, all the great sages, having taken leave of the king and of Krishna and Phalguna, vanished there as all watched.

अध्याय 14

श्लोक 14.13

ततॊ धर्मसुतॊ राजा तत्रैवॊपाविशत परभुः एवं नातिमहान कालः स तेषाम अभ्यवर्तत

tatò dharmasutò rājā tatraivòpāviśata parabhuḥ evaṃ nātimahāna kālaḥ sa teṣāma abhyavartata

हिन्दी अर्थ

प्रकार कहा, तब महातेजस्वी भगवान् श्रीकृष्ण कुछ कहनेको उद्यत हुए

English

Then the king, son of Dharma, sat down there; and so not very long a time passed for them.

अध्याय 14

श्लोक 14.14

कुर्वतां शौचकर्माणि भीष्मस्य निधने तदा महादानानि विप्रेभ्यॊ ददताम और्ध्वदैहिकम

kurvatāṃ śaucakarmāṇi bhīṣmasya nidhane tadā mahādānāni viprebhyò dadatāma aurdhvadaihikama

हिन्दी अर्थ

आश्वासयन् धर्मसुतं प्रवक्तुमुपचक्रमे

English

While they performed purification rites, after Bhishma's death, giving great gifts to brahmins as funeral offerings,

अध्याय 14

श्लोक 14.15

भीष्म कर्ण पुरॊगाणां कुरूणां कुरुनन्दन सहितॊ धृतराष्ट्रेण परददाव और्ध्वदैहिकम

bhīṣma karṇa purògāṇāṃ kurūṇāṃ kurunandana sahitò dhṛtarāṣṭreṇa paradadāva aurdhvadaihikama

हिन्दी अर्थ

एतावान् ज्ञानविषय: कि प्रलाप: करिष्यति

English

he gave the funeral offerings for the Kurus with Bhishma and Karna at the head, joined with Dhritarashtra, delight of the Kurus.

अध्याय 14

श्लोक 14.16

ततॊ दत्त्वा बहुधनं विप्रेभ्यः पाण्डवर्षभः धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विवेश गजसाह्वयम

tatò dattvā bahudhanaṃ viprebhyaḥ pāṇḍavarṣabhaḥ dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viveśa gajasāhvayama

हिन्दी अर्थ

कथं शत्रुं शरीरस्थमात्मनो नावबुध्यसे

English

Then, having given much wealth to brahmins, the best of the Pandavas, putting Dhritarashtra before him, entered Gajasahvaya.

अध्याय 14

श्लोक 14.17

स समाश्वास्य पितरं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम अन्वशाद वै स धर्मात्मा पृथिवीं भरातृभिः सह

sa samāśvāsya pitaraṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama anvaśāda vai sa dharmātmā pṛthivīṃ bharātṛbhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

क्यों नहीं पहचानते हैं?

English

Consoling his father, the lord with wisdom for eyes, the righteous one ruled the earth with his brothers.

अध्याय 14

श्लोक 15.1

[ज] विजिते पाण्डवेयैस तु परशान्ते च दविजॊत्तम राष्ट्रे किं चक्रतुर वीरौ वासुदेवधनंजयौ

[ja] vijite pāṇḍaveyaisa tu paraśānte ca davijòttama rāṣṭre kiṃ cakratura vīrau vāsudevadhanaṃjayau

हिन्दी अर्थ

व्याप्ते वायौ तु वृत्रेण स्पर्शेड्थ विषये हृते

English

bowing unto that deity, must thou crave his protection. And thus, O prince, making thy submission to that high-souled Mahadeva of great energy, shalt thou acquire that gold. And the men who go there thus, succeed in obtaining the gold. Thus instructed, Marutta, the son of Karandhama, did as he was advised. And made superhuman arrangements for the performance of his sacrifice. And artisans manufactured vessels of gold for that sacrifice. And Vrihaspati too, hearing of the prosperity of Marutta, eclipsing that of the gods, became greatly grieved at heart, and distressed at the thought that his rival Samvarta should become prosperous, became sick at heart, and the glow of his complexion left him, and his frame became emaciated. And when the lord of the gods came to know that Vrihaspati was much aggrieved, he went to him attended by the Immortals and addressed him thus."

अध्याय 14

श्लोक 15.2

[व] विजिते पाण्डवेयैस तु परशान्ते च विशां पते राष्ट्रे बभूवतुर हृष्टौ वासुदेवधनंजयौ

[va] vijite pāṇḍaveyaisa tu paraśānte ca viśāṃ pate rāṣṭre babhūvatura hṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau

हिन्दी अर्थ

परस्परं तयोर्जन्म निर्दधन्द्धं नोपपद्यते

English

[Vaishampayana] When the realm had been won by the Pandavas and was at peace, O lord of the people, Vasudeva and Dhananjaya were glad.

अध्याय 14

श्लोक 15.3

विजह्राते मुदा युक्तौ दिवि देवेश्वराव इव तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतानां च सानुषु

vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāva iva tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṃ ca sānuṣu

हिन्दी अर्थ

अवस्थामें देखकर भी अब उसकी याद करना नहीं चाहते

English

Joyful, they sported like two lords of the gods in heaven, in marvellous forests and on the slopes of mountains,

अध्याय 14

श्लोक 15.4

शैलेषु रमणीयेषु पल्वलेषु नदीषु च चङ्क्रम्यमाणौ संहृष्टाव अश्विनाव इव नन्दने

śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca caṅkramyamāṇau saṃhṛṣṭāva aśvināva iva nandane

हिन्दी अर्थ

आत्मनैकेन योद्धव्यं तत् ते युद्धमुपस्थितम्

English

on lovely hills, in pools and rivers, roaming delighted like the two Ashvins in Nandana.

अध्याय 14

श्लोक 15.5

इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमाते कृष्ण पाण्डवौ परविश्य तां सभां रम्यां विजह्राते च भारत

indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇa pāṇḍavau paraviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata

हिन्दी अर्थ

एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि

English

The great souls Krishna and the Pandava delighted at Indraprastha, and entering that lovely hall they played, O Bharata.

अध्याय 14

श्लोक 15.6

तत्र युद्धकथाश चित्राः परिक्लेशांश च पार्थिव कथा यॊगे कथा यॊगे कथयाम आसतुस तदा

tatra yuddhakathāśa citrāḥ parikleśāṃśa ca pārthiva kathā yòge kathā yòge kathayāma āsatusa tadā

हिन्दी अर्थ

कुन्तीनन्दन! इस बातको अच्छी तरह समझ लेनेपर आप कृतकृत्य हो जायँगे

English

There, O king, at times they told varied tales of battle and of hardships, and tales of yoga.

अध्याय 14

श्लोक 15.7

ऋषीणां देवतानां च वंशांस ताव आहतुस तदा परीयमाणौ महात्मानौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃsa tāva āhatusa tadā parīyamāṇau mahātmānau purāṇāva ṛṣisattamau

हिन्दी अर्थ

पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम्

English

They then told the lineages of sages and gods, those great souls, ancient best of sages, pleased.

अध्याय 14

श्लोक 15.8

मधुरास तु कथाश चित्राश चित्रार्थ पदनिश्चयाः निश्चयज्ञः स पार्थाय कथयाम आस केशवः

madhurāsa tu kathāśa citrāśa citrārtha padaniścayāḥ niścayajñaḥ sa pārthāya kathayāma āsa keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

शारीर द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा

English

Keshava, who knew the conclusion, told Partha sweet and varied tales, with varied meaning and well-fixed words.

अध्याय 14

श्लोक 15.9

पुत्रशॊकाभिसंतप्तं जञातीनां च सहस्रशः कथाभिः शमयाम आस पार्थं शौरिर जनार्दनः

putraśòkābhisaṃtaptaṃ jañātīnāṃ ca sahasraśaḥ kathābhiḥ śamayāma āsa pārthaṃ śaurira janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा नहीं भी होती है

English

Shauri Janardana calmed Partha, who was scorched by grief for his sons and thousands of kinsmen, with tales.

अध्याय 14

श्लोक 15.10

स तम आश्वास्य विधिवद विधानज्ञॊ महातपाः अपहृत्यात्मनॊ भारं विशश्रामेव सात्वतः

sa tama āśvāsya vidhivada vidhānajñò mahātapāḥ apahṛtyātmanò bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ

हिन्दी अर्थ

स वध्यमानो वज्ेण तस्मिन्नमिततेजसा

English

Having consoled him by rule, the great ascetic, knower of procedure, the Satvata, relieved of his own burden, seemed to rest.

अध्याय 14

श्लोक 15.11

ततः कथान्ते गॊविन्दॊ गुडाकेशम उवाच ह सान्त्वयञ शलक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तम इदं वचः

tataḥ kathānte gòvindò guḍākeśama uvāca ha sāntvayaña śalakṣṇayā vācā hetuyuktama idaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

और उसके विषयको ग्रहण करने लगा

English

Then, at the end of the tales, Govinda said to Gudakesha, consoling with soft speech, these reasoned words:

अध्याय 14

श्लोक 15.12

विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन परंतप तवद बाहुबलम आश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह

vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācina paraṃtapa tavada bāhubalama āśritya rājñā dharmasutena ha

हिन्दी अर्थ

आकाशे वृत्रभूते5थ शब्दे च विषये हते

English

"This whole earth was conquered, Savyasachin, scourge of foes, by the king, Dharma's son, relying on the strength of your arms.

अध्याय 14

श्लोक 15.13

असपत्नां महीं भुङ्क्ते धर्मराजॊ युधिष्ठिरः भीमसेनप्रभावेन यमयॊश च नरॊत्तम

asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenaprabhāvena yamayòśa ca naròttama

हिन्दी अर्थ

स वध्यमानो वजेण तस्मिन्नमिततेजसा

English

Yudhishthira, king of dharma, enjoys a rival-less earth by Bhimasena's power and the twins', best of men.

अध्याय 14

श्लोक 15.14

धर्मेण राज्ञा धर्मज्ञ पराप्तं राज्यम अकण्टकम धर्मेण निहतः संख्ये स च राजा सुयॊधनः

dharmeṇa rājñā dharmajña parāptaṃ rājyama akaṇṭakama dharmeṇa nihataḥ saṃkhye sa ca rājā suyòdhanaḥ

हिन्दी अर्थ

और उनके विषयको ग्रहण करने लगा

English

By the righteous king, knowing dharma, a kingdom free of thorns has been gained; and King Suyodhana was slain in battle by dharma.

अध्याय 14

श्लोक 15.15

अधर्मरुचयॊ लुब्धाः सदा चाप्रिय वादिनः धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सानुबन्धा निपातिताः

adharmarucayò lubdhāḥ sadā cāpriya vādinaḥ dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य वृत्रगृहीतस्य मोह: समभवन्महान्

English

The sons of Dhritarashtra, with unrighteous tastes, greedy, ever speaking unpleasantly, evil-souled, were struck down with their relatives.

अध्याय 14

श्लोक 15.16

परशान्ताम अखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः भुङ्क्ते धर्मसुतॊ राजा तवया गुप्तः कुरूद्वह

paraśāntāma akhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ bhuṅkte dharmasutò rājā tavayā guptaḥ kurūdvaha

हिन्दी अर्थ

रथन्तर सामके द्वारा उन्हें सचेत किया

English

The whole earth is at peace, Partha; the king, Dharma's son, enjoys it, guarded by you, upholder of the Kurus.

अध्याय 14

श्लोक 15.17

रमे चाहं तवया सार्धम अरण्येष्व अपि पाण्डव किम उ यत्र जनॊ ऽयं वै पृथा चामित्रकर्शन

rame cāhaṃ tavayā sārdhama araṇyeṣva api pāṇḍava kima u yatra janò 'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarśana

हिन्दी अर्थ

शतक्रतुरदृश्येन वज्ञेणेतीह न: श्रुतम्

English

I delight with you, Pandava, even in forests; how much more where there are these people and Pritha, scourge of foes?

अध्याय 14

श्लोक 15.18

यत्र धर्मसुतॊ राजा यत्र भीमॊ महाबलः यत्र माद्रवती पुत्रौ रतिस तत्र परा मम

yatra dharmasutò rājā yatra bhīmò mahābalaḥ yatra mādravatī putrau ratisa tatra parā mama

हिन्दी अर्थ

वज्के द्वारा मार डाला ऐसा हमने सुना है

English

Where the king, Dharma's son, is, where mighty Bhima is, where Madri's two sons are, there is my highest delight.

अध्याय 14

श्लोक 15.19

तथैव सवर्गकल्पेषु सभॊद्देशेषु भारत रमणीयेषु पुण्येषु सहितस्य तवयानघ

tathaiva savargakalpeṣu sabhòddeśeṣu bhārata ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tavayānagha

हिन्दी अर्थ

वही रहस्य मैंने आपको सुनाया है। आप इसे अच्छी तरह समझें

English

So too in these heaven-like regions of the hall, lovely and holy, with you, blameless one, I delight.

अध्याय 14

श्लोक 15.20

कालॊ महांस तव अतीतॊ मे शूर पुत्रम अपश्यतः बलदेवं च कौरव्य तथान्यान वृष्णिपुंगवान

kālò mahāṃsa tava atītò me śūra putrama apaśyataḥ baladevaṃ ca kauravya tathānyāna vṛṣṇipuṃgavāna

हिन्दी अर्थ

पारस्परिक सहयोगके बिना इनकी उत्पत्ति सम्भव नहीं है

English

A long time has passed for me, hero, not seeing my father, and Baladeva, Kaurava, and the other Vrishni bulls.

अध्याय 14

श्लोक 15.21

सॊ ऽहं गन्तुम अभीप्सामि पुरीं दवारवतीं परति रॊचतां गमनं मह्यं तवापि पुरुषर्षभ

sò 'haṃ gantuma abhīpsāmi purīṃ davāravatīṃ parati ròcatāṃ gamanaṃ mahyaṃ tavāpi puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

तेषां गुणानां साम्यं चेत् तदाहु: स्वस्थलक्षणम्

English

So I wish to go to the city of Dvaravati; may my going please you too, best of men.

अध्याय 14

श्लोक 15.22

उक्तॊ बहुविधं राजा तत्र तत्र युधिष्ठिरः स ह भीष्मेण यद्य उक्तम अस्माभिः शॊककारिते

uktò bahuvidhaṃ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ sa ha bhīṣmeṇa yadya uktama asmābhiḥ śòkakārite

हिन्दी अर्थ

समानता हो तो यह स्वस्थ पुरुषका लक्षण है

English

King Yudhishthira was told in many ways here and there what Bhishma said when we caused grief.

अध्याय 14

श्लोक 15.23

शिष्टॊ युधिष्ठिरॊ ऽसमाभिः शास्ता सन्न अपि पाण्डवः तेन तच च वचः सम्यग गृहीतं सुमहात्मना

śiṣṭò yudhiṣṭhirò 'samābhiḥ śāstā sanna api pāṇḍavaḥ tena taca ca vacaḥ samyaga gṛhītaṃ sumahātmanā

हिन्दी अर्थ

सत्त्वं रजस्तमश्नेति त्रय आत्मगुणा: स्मृता:

English

Yudhishthira was instructed by us, though he is himself an instructor; that great soul rightly took those words.

अध्याय 14

श्लोक 15.24

धर्मपुत्रे हि धर्मज्ञे कृतज्ञे सत्यवादिनि सत्यं धर्मॊ मतिश चाग्र्या सथितिश च सततं सथिरा

dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini satyaṃ dharmò matiśa cāgryā sathitiśa ca satataṃ sathirā

हिन्दी अर्थ

तम--ये तीन अन्तःकरणके गुण माने गये हैं

English

For in Dharma's son, knower of dharma, grateful and truthful, truth, dharma and the highest understanding and constant steadiness are ever fixed.

अध्याय 14

श्लोक 15.25

तद्गत्वा तं महात्मानं यदि ते रॊचते ऽरजुन अस्मद गमनसंयुक्तं वचॊ बरूहि जनाधिपम

tadgatvā taṃ mahātmānaṃ yadi te ròcate 'rajuna asmada gamanasaṃyuktaṃ vacò barūhi janādhipama

हिन्दी अर्थ

तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते

English

So go to that great soul, if it pleases you, Arjuna, and tell the king the words about our going.

अध्याय 14

श्लोक 15.26

न हि तस्याप्रियं कुर्यां पराणत्यागे ऽपय उपस्थिते कुतॊ गन्तुं महाबाहॊ पुरीं दवारवतीं परति

na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ parāṇatyāge 'paya upasthite kutò gantuṃ mahābāhò purīṃ davāravatīṃ parati

हिन्दी अर्थ

वृद्धि होनेपर उसके निवारणका उपाय बताया जाता है

English

I would not do him a displeasing thing even if life were at stake; how then should I go, mighty-armed one, to the city of Dvaravati?

अध्याय 14

श्लोक 15.27

सर्वं तव इदम अहं पार्थ तवत परीतिहितकाम्यया बरवीमि सत्यं कौरव्य न मिथ्यैतत कथं चन

sarvaṃ tava idama ahaṃ pārtha tavata parītihitakāmyayā baravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitata kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

वश्चित् सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति

English

All this I tell you, Partha, wishing your pleasure and good; I speak truth, Kaurava, not falsehood in any way.

अध्याय 14

श्लोक 15.28

परयॊजनं च निर्वृत्तम इह वासे ममार्जुन धार्तराष्ट्रॊ हतॊ राजा सबलः सपदानुगः

parayòjanaṃ ca nirvṛttama iha vāse mamārjuna dhārtarāṣṭrò hatò rājā sabalaḥ sapadānugaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहता है और कोई सुखी होकर दुःखकी याद करना चाहता है

English

My purpose in staying here is accomplished, Arjuna: King Dhritarashtra's son is slain with his army and followers.

अध्याय 14

श्लोक 15.29

पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमतः सथिता समुद्रवसना स शैलवनकानना चिता रत्नैर बहुविधैः कुरुराजस्य पाण्डव

pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ sathitā samudravasanā sa śailavanakānanā citā ratnaira bahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

मिषतां पाण्डवेयानां न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

English

The earth, dear one, is under the wise Dharma's son, standing sea-girt with her mountains, forests and groves, heaped with many jewels, Pandava, for the Kuru king.

अध्याय 14

श्लोक 15.30

धर्मेण राजा धर्मज्ञः पातु सर्वां वसुंधराम उपास्यमानॊ बहुभिः सिद्धैश चापि महात्मभिः सतूयमानश च सततं बन्दिभिर भरतर्षभ

dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasuṃdharāma upāsyamānò bahubhiḥ siddhaiśa cāpi mahātmabhiḥ satūyamānaśa ca satataṃ bandibhira bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

महारण्यनिवासश्न न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

English

May the king, knower of dharma, protect the whole earth by dharma, served by many perfected great souls and always praised by bards, best of the Bharatas.

अध्याय 14

श्लोक 15.31

तन मया सह गत्वाद्य राजानं कुरुवर्धनम आपृच्छ कुरुशार्दूल गमनं दवारकां परति

tana mayā saha gatvādya rājānaṃ kuruvardhanama āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ davārakāṃ parati

हिन्दी अर्थ

सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

English

So go with me today to the king, increaser of the Kurus, and ask leave to go to Dvaraka, tiger of the Kurus.

अध्याय 14

श्लोक 15.32

इदं शरीरं वसु यच च मे गृहे; निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे परियश च मान्यश च हि मे युधिष्ठिरः; सदा कुरूणाम अधिपॊ महामतिः

idaṃ śarīraṃ vasu yaca ca me gṛhe; niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire pariyaśa ca mānyaśa ca hi me yudhiṣṭhiraḥ; sadā kurūṇāma adhipò mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

याज्ञसेन्यास्तथा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

English

This body and the wealth that is in my house have been entrusted, Partha, always to Yudhishthira; Yudhishthira, the wise lord of the Kurus, is dear and honoured by me.

अध्याय 14

श्लोक 15.33

परयॊजनं चापि निवासकारणे; न विद्यते मे तवदृते महाभुज सथिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने; गुरॊः सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य ह

parayòjanaṃ cāpi nivāsakāraṇe; na vidyate me tavadṛte mahābhuja sathitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane; guròḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ha

हिन्दी अर्थ

मनसैकेन योद्धव्यं तत् ते युद्धमुपस्थितम्

English

I have no purpose in staying, mighty-armed one, except for you; the earth stands under your rule, Partha, under that of the elder Yudhishthira of good conduct."

अध्याय 14

श्लोक 15.34

इतीदम उक्तं स तदा महात्मना; जनार्दनेनामित विक्रमॊ ऽरजुनः तथेति कृच्छ्राद इव वाचम ईरयञ; जनार्धनं संप्रतिपूज्य पार्थिव

itīdama uktaṃ sa tadā mahātmanā; janārdanenāmita vikramò 'rajunaḥ tatheti kṛcchrāda iva vācama īrayaña; janārdhanaṃ saṃpratipūjya pārthiva

हिन्दी अर्थ

परमव्यक्तरूपस्य पारं युक्‍त्या स्वकर्मभि:

English

Thus spoke the great soul Janardana to the immeasurably valiant Arjuna; saying "So be it" as with effort, Arjuna honoured Janardana.

अध्याय 14

श्लोक 16.1

[ज] सभायां वसतॊस तस्यां निहत्यारीन महात्मनॊः केशवार्जुनयॊः का नु कथा समभवद दविज

[ja] sabhāyāṃ vasatòsa tasyāṃ nihatyārīna mahātmanòḥ keśavārjunayòḥ kā nu kathā samabhavada davija

हिन्दी अर्थ

यो धर्मो यत् सुखं चैव द्विषतामस्तु तत् तथा

English

"Indra said, "Dost thou, O Vrihaspati, sleep in peace, and are thy servants agreeable to. thee, dost thou seek the welfare of the gods, and do the gods, O Brahmana, protect thee?"

अध्याय 14

श्लोक 16.2

[व] कृष्णेन सहितः पार्थः सवराज्यं पराप्य केवलम तस्यां सभायां रम्यायां विजहार मुदा युतः

[va] kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ savarājyaṃ parāpya kevalama tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञ पश्यति तद् भूतं मुच्यते स महाभयात्

English

[Vaishampayana] Partha, with Krishna, having gained his own kingdom entire, sported joyfully in that lovely hall.

अध्याय 14

श्लोक 16.3

ततः कं चित सभॊद्देशं सवर्गॊद्देश समं नृप यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः सवजनावृतौ

tataḥ kaṃ cita sabhòddeśaṃ savargòddeśa samaṃ nṛpa yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ savajanāvṛtau

हिन्दी अर्थ

स्थावरेष्विव भूतात्मा तस्य प्रादुर्भवाम्यहम्

English

Then the two, by chance, glad and surrounded by their people, went to a part of the hall like a part of heaven, O king.

अध्याय 14

श्लोक 16.4

ततः परतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवॊ ऽरजुनः निरीक्ष्य तां सभां रम्याम इदं वचनम अब्रवीत

tataḥ paratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavò 'rajunaḥ nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyāma idaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

कृत्वाथ प्रेतकार्याणि बन्धूनां स पुनर्न॒प:

English

Then Pandava Arjuna, glad, with Krishna, looking at that lovely hall, said these words:

अध्याय 14

श्लोक 16.5

विदितं ते महाबाहॊ संग्रामे समुपस्थिते माहात्म्यं देवकी मातस तच च ते रूपम ऐश्वरम

viditaṃ te mahābāhò saṃgrāme samupasthite māhātmyaṃ devakī mātasa taca ca te rūpama aiśvarama

हिन्दी अर्थ

सान्त्वना मिली है। अब मेरे मनमें तनिक भी दुःख नहीं है

English

"You know, mighty-armed son of Devaki's mother, the greatness you showed when the battle was at hand, and your divine form.

अध्याय 14

श्लोक 16.6

यत तु तद भवता परॊक्तं तदा केशव सौहृदात तत सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे नष्टचेतसः

yata tu tada bhavatā paròktaṃ tadā keśava sauhṛdāta tata sarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me naṣṭacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरस्कृत्याद्य भवत: समानेष्यामहे मखम्

English

But what you said then, Keshava, out of love, all that, tiger among men, was lost to me, whose mind was lost.

अध्याय 14

श्लोक 16.7

मम कौतूहलं तव अस्ति तेष्व अर्थेषु पुनः परभॊ भवांश च दवारकां गन्ता नचिराद इव माधव

mama kautūhalaṃ tava asti teṣva artheṣu punaḥ parabhò bhavāṃśa ca davārakāṃ gantā nacirāda iva mādhava

हिन्दी अर्थ

बह्वाश्चर्यों हि देश: स श्रूयते द्विजसत्तम

English

I have curiosity about those matters again, lord, and you will go to Dvaraka before long, Madhava."

अध्याय 14

श्लोक 16.8

एवम उक्तस ततः कृष्णः फल्गुनं परत्यभाषत परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः

evama uktasa tataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṃ paratyabhāṣata pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

देवर्षिणा नारदेन देवस्थानेन चैव ह

English

Thus addressed, Krishna, great in splendour and best of speakers, embraced Phalguna and replied.

अध्याय 14

श्लोक 16.9

शरावितस तवं मया गुह्यं जञापितश च सनातनम धर्मं सवरूपिणं पार्थ सर्वलॊकांश च शाश्वतान

śarāvitasa tavaṃ mayā guhyaṃ jañāpitaśa ca sanātanama dharmaṃ savarūpiṇaṃ pārtha sarvalòkāṃśa ca śāśvatāna

हिन्दी अर्थ

मेरा कल्याण करनेवाली हैं

English

"I made you hear a secret and made known the eternal dharma in its own form, Partha, and all the eternal worlds.

अध्याय 14

श्लोक 16.10

अबुद्ध्वा यन न गृह्णीथास तन मे सुमहद अप्रियम नूनम अश्रद्दधानॊ ऽसि दुर्मेधाश चासि पाण्डव

abuddhvā yana na gṛhṇīthāsa tana me sumahada apriyama nūnama aśraddadhānò 'si durmedhāśa cāsi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

धर्म और सुखकी प्राप्ति होती है, वह तुम्हारे साथ द्वेष करनेवालोंको ही प्राप्त हो

English

Vrihaspati said, "I do sleep in peace in my bed. O Lord of the gods, and my servants are to my liking and I always seek the welfare of the gods, and they cherish me well."

अध्याय 14

श्लोक 16.11

स हि धर्मः सुपर्याप्तॊ बरह्मणः पदवेदने न शक्यं तन मया भूयस तथा वक्तुम अशेषतः

sa hi dharmaḥ suparyāptò barahmaṇaḥ padavedane na śakyaṃ tana mayā bhūyasa tathā vaktuma aśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्

English

Indra said, "Whence then is this pain, mental or physical, and why art thou pale and altered in appearance (complexion) at present? Tell me, O Brahmana, who those people are, who have caused thee pain, so that I may kill them all."

अध्याय 14

श्लोक 16.12

परं हि बरह्म कथितं यॊगयुक्तेन तन मया इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्न अर्थे पुरातनम

paraṃ hi barahma kathitaṃ yògayuktena tana mayā itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminna arthe purātanama

हिन्दी अर्थ

सनातन अमृतत्व है

English

Vrihaspati said, "O Indra, I have heard that Marutta will perform a great

अध्याय 14

श्लोक 16.13

यथा तां बुद्धिम आस्थाय गतिम अग्र्यां गमिष्यसि शृणु धर्मभृतां शरेष्ठ गदतः सर्वम एव मे

yathā tāṃ buddhima āsthāya gatima agryāṃ gamiṣyasi śṛṇu dharmabhṛtāṃ śareṣṭha gadataḥ sarvama eva me

हिन्दी अर्थ

अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम्

English

sacrifice at which exquisite presents will be given by him (to Brahmanas) and that at his sacrifice Samvarta will act as the officiating priest, and therefore do I desire that he may not officiate as priest at that sacrifice."

अध्याय 14

श्लोक 16.14

आगच्छद बराह्मणः कश चित सवर्गलॊकाद अरिंदम बरह्मलॊकाच च दुर्धर्षः सॊ ऽसमाभिः पूजितॊ ऽभवत

āgacchada barāhmaṇaḥ kaśa cita savargalòkāda ariṃdama barahmalòkāca ca durdharṣaḥ sò 'samābhiḥ pūjitò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

यह भाव ही युद्धका कारण है, इसमें संशय नहीं है

English

Indra said, "Thou, O Brahmana, hast attained all the object of thy desire when thou hast become the excellent priest of the gods, versed in all the sacred hymns, and hast overreached the influence of death and dotage, what can Samvarta do to thee now?"

अध्याय 14

श्लोक 16.15

अस्माभिः परिपृष्टश च यद आह भरतर्षभ दिव्येन विधिना पार्थ तच छृणुष्वाविचारयन

asmābhiḥ paripṛṣṭaśa ca yada āha bharatarṣabha divyena vidhinā pārtha taca chṛṇuṣvāvicārayana

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंके शरीरका भेदन करके भी मनुष्य अहिंसाका ही फल प्राप्त करेगा

English

Vrihaspati said, "Prosperity of a rival is always painful to one's feelings, and for this reason too, thou dost with try attendant gods persecute the Asuras with their with and kin, and kill the most prosperous among them; hence, O Lord of the gods, am I changed in appearance at the thought that my rival is prospering, therefore, O Indra, do thou, by all means, restrain Samvarta and king Marutta."

अध्याय 14

श्लोक 16.16

[बर] मॊक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन मानुपृच्छसि भूतानाम अनुकम्पार्थं यन मॊहच छेदनं परभॊ

[bara] mòkṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yana mānupṛcchasi bhūtānāma anukampārthaṃ yana mòhaca chedanaṃ parabhò

हिन्दी अर्थ

ममत्वं यस्य नैव स्यात् कि तया स करिष्यति

English

Indra turning to Agni said, "Do thou, O Jataveda, following my direction, go to king Marutta to present Vrihaspati to him, and say unto him that this Vrihaspati will officiate at his sacrifice and make him

अध्याय 14

श्लोक 16.17

तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन मधुसूदन शृणुष्वावहितॊ भूत्वा गदतॊ मम माधव

tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvana madhusūdana śṛṇuṣvāvahitò bhūtvā gadatò mama mādhava

हिन्दी अर्थ

उसको लेकर क्या करेगा अर्थात् उस सम्पत्तिसे उसका कोई अनर्थ नहीं हो सकता

English

Agni said, "I shall presently, O adorable one, repair thither as thy messenger, to present Vrihaspati to king Marutta; and to make Indra's words true, and to show respect to Vrihaspati, Agni departed. "

अध्याय 14

श्लोक 16.18

कश चिद विप्रस तपॊ युक्तः काश्यपॊ धर्मवित्तमः आससाद दविजं कं चिद धर्माणाम आगतागमम

kaśa cida viprasa tapò yuktaḥ kāśyapò dharmavittamaḥ āsasāda davijaṃ kaṃ cida dharmāṇāma āgatāgamama

हिन्दी अर्थ

ममता यस्य द्रव्येषु मृत्योरास्ये स वर्तते

English

Vyasa said, "Then the high-souled fire-god went on his errand, devastating all the forests and trees, like unto the mighty wind, roaring and revolving at random at the end of the winter season. "

अध्याय 14

श्लोक 16.19

गतागते सुबहुशॊ जञानविज्ञानपारगम लॊकतत्त्वार्थ कुशलं जञातारं सुखदुःखयॊः

gatāgate subahuśò jañānavijñānapāragama lòkatattvārtha kuśalaṃ jañātāraṃ sukhaduḥkhayòḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी भी यदि द्रव्योंमें ममता है तो वह मौतके मुखमें ही विद्यमान है

English

[A brahmin said] "Learned in many comings and goings, skilled in the meaning of the world's truth, knower of happiness and sorrow,

अध्याय 14

श्लोक 16.20

जाती मरणतत्त्वज्ञं कॊविदं पुण्यपापयॊः दरष्टारम उच्चनीचानां कर्मभिर देहिनां गतिम

jātī maraṇatattvajñaṃ kòvidaṃ puṇyapāpayòḥ daraṣṭārama uccanīcānāṃ karmabhira dehināṃ gatima

हिन्दी अर्थ

देखता, वह महान् भयसे छुटकारा पा जाता है

English

knowing the truth of birth and death, expert in merit and sin, seeing the course of embodied beings by their deeds, high and low,

अध्याय 14

श्लोक 16.21

चरन्तं मुक्तवत सिद्धं परशान्तं संयतेन्द्रियम दीप्यमानं शरिया बराह्म्या करममाणं च सर्वशः

carantaṃ muktavata siddhaṃ paraśāntaṃ saṃyatendriyama dīpyamānaṃ śariyā barāhmyā karamamāṇaṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

यान् पण्डित: संहरते विचिन्त्य

English

moving as if liberated, perfected, at peace, with senses controlled, blazing with Brahmic glory, going about everywhere,

अध्याय 14

श्लोक 16.22

अन्तर्धानगतिज्ञं च शरुत्वा तत्त्वेन काश्यपः तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर यान्तं चक्रधरैः सह

antardhānagatijñaṃ ca śarutvā tattvena kāśyapaḥ tathaivāntarhitaiḥ siddhaira yāntaṃ cakradharaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

पुरुष कामनाओंको दुःखका कारण मानकर उनका परित्याग कर देते हैं

English

and knowing the way of vanishing: having heard truly of him, Kashyapa, and also of him going with the vanished perfected ones bearing discs,

अध्याय 14

श्लोक 16.23

संभाषमाणम एकान्ते समासीनं च तैः सह यदृच्छया च गच्छन्तम असक्तं पवनं यथा

saṃbhāṣamāṇama ekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha yadṛcchayā ca gacchantama asaktaṃ pavanaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

न यो धर्मो नियमस्तस्य मूलम्

English

conversing in private, sitting with them, and going by chance, unattached like the wind,

अध्याय 14

श्लोक 16.24

तं समासाद्य मेधावी स तदा दविजसत्तमः चरणौ धर्मकामॊ वै तपस्वी सुसमाहितः परतिपेदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः

taṃ samāsādya medhāvī sa tadā davijasattamaḥ caraṇau dharmakāmò vai tapasvī susamāhitaḥ paratipede yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

नाहं शकक्‍्योनुपायेन हन्तुं भूतेन केनचित्

English

that wise best of brahmins, seeking dharma, an ascetic, well-concentrated, approached him and, as is proper, took his feet with supreme devotion.

अध्याय 14

श्लोक 16.25

विस्मितश चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस तं दविजॊत्तमम परिचारेण महता गुरुं वैद्यम अतॊषयत

vismitaśa cādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapasa taṃ davijòttamama paricāreṇa mahatā guruṃ vaidyama atòṣayata

हिन्दी अर्थ

बिना मेरा नाश नहीं कर सकता है

English

Amazed at seeing that marvellous best of brahmins, Kashyapa pleased his teacher and physician with great service.

अध्याय 14

श्लोक 16.26

परीतात्मा चॊपपन्नश च शरुतचारित्य संयुतः भावेन तॊषयच चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः

parītātmā còpapannaśa ca śarutacāritya saṃyutaḥ bhāvena tòṣayaca cainaṃ guruvṛttyā paraṃtapaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य तस्मिन् प्रहरणे पुनः प्रादुर्भवाम्पहम्

English

Pleased in soul, endowed with learning and conduct, the scourge of foes pleased him by his state of mind, with a pupil's conduct.

अध्याय 14

श्लोक 16.27

तस्मै तुष्टः स शिष्याय परसन्नॊ ऽथाब्रवीद गुरुः सिद्धिं पराम अभिप्रेक्ष्य शृणु तन मे जनार्दन

tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya parasannò 'thābravīda guruḥ siddhiṃ parāma abhiprekṣya śṛṇu tana me janārdana

हिन्दी अर्थ

करता है, उसके उस अस्त्रबलमें मैं अभिमानरूपसे पुनः प्रकट हो जाता हूँ

English

Pleased with that pupil, the teacher, gracious, said to him, looking to supreme perfection: 'Hear that from me, Janardana.

अध्याय 14

श्लोक 16.28

विविधैः कर्मभिस तात पुण्ययॊगैश च केवलैः गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलॊके ऽपि च सथितिम

vividhaiḥ karmabhisa tāta puṇyayògaiśa ca kevalaiḥ gacchantīha gatiṃ martyā devalòke 'pi ca sathitima

हिन्दी अर्थ

जड़मेष्विव धर्मात्मा पुन: प्रादुर्भवाम्यहम्

English

By various deeds and by pure merit alone, dear one, mortals go to a goal here and to a stay in the world of the gods.

अध्याय 14

श्लोक 16.29

न कव चित सुखम अत्यन्तं न कव चिच छाश्वती सथितिः सथानाच च महतॊ भरंशॊ दुःखलब्धात पुनः पुनः

na kava cita sukhama atyantaṃ na kava cica chāśvatī sathitiḥ sathānāca ca mahatò bharaṃśò duḥkhalabdhāta punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं उसी प्रकार उत्पन्न होता हूँ, जैसे उत्तम जंगम योनियोंमें धर्मात्मा

English

Nowhere is there complete happiness, nowhere eternal standing; there is fall from a great station, and sorrow gained again and again.

अध्याय 14

श्लोक 16.30

अशुभा गतयः पराप्ताः कष्टा मे पापसेवनात काममन्युपरीतेन तृष्णया मॊहितेन च

aśubhā gatayaḥ parāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāta kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mòhitena ca

हिन्दी अर्थ

करता है, उसके मनमें मैं स्थावर प्राणियोंमें जीवात्माकी भाँति प्रकट होता हूँ

English

I have met bad destinations, painful ones, by following sin, seized by desire and anger, by thirst and by delusion.

अध्याय 14

श्लोक 16.31

पुनः पुनश च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः सतनाः

punaḥ punaśa ca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ satanāḥ

हिन्दी अर्थ

भावो भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते

English

Again and again death, and again and again birth; various foods eaten, many kinds of breasts drunk.

अध्याय 14

श्लोक 16.32

मातरॊ विविधा दृष्टाः पितरश च पृथग्विधाः सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ

mātarò vividhā dṛṣṭāḥ pitaraśa ca pṛthagvidhāḥ sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha

हिन्दी अर्थ

ततस्तपसि तस्याथ पुन: प्रादुर्भवाम्यहम्

English

Various mothers seen and fathers of different kinds, varied pleasures and sorrows, blameless one, by me.

अध्याय 14

श्लोक 16.33

परियैर विवासॊ बहुशः संवासश चाप्रियैः सह धननाशश च संप्राप्तॊ लब्ध्वा दुःखेन तद धनम

pariyaira vivāsò bahuśaḥ saṃvāsaśa cāpriyaiḥ saha dhananāśaśa ca saṃprāptò labdhvā duḥkhena tada dhanama

हिन्दी अर्थ

अवध्य: सर्वभूतानामहमेक: सनातन:

English

Many separations from the dear and dwelling with the unloved, and loss of wealth gained with pain after getting it.

अध्याय 14

श्लोक 16.34

अवमानाः सुकष्टाश च परतः सवजनात तथा शारीरा मानसाश चापि वेदना भृशदारुणाः

avamānāḥ sukaṣṭāśa ca parataḥ savajanāta tathā śārīrā mānasāśa cāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

धर्ममें लगा दीजिये। वहाँ आपकी वह कामना सफल होगी

English

Insults, very painful ones, from others and from my own people, bodily and mental pains, terribly cruel.

अध्याय 14

श्लोक 16.35

पराप्ता विमाननाश चॊग्रा वधबन्धाश च दारुणाः पतनं निरये चैव यातनाश च यमक्षये

parāptā vimānanāśa cògrā vadhabandhāśa ca dāruṇāḥ patanaṃ niraye caiva yātanāśa ca yamakṣaye

हिन्दी अर्थ

अन्यैश्न विविधैर्यज्जै: समृद्धैराप्तदक्षिणै:

English

I met fierce humiliations and cruel killings and bonds, falls into hell and tortures in Yama's realm.

अध्याय 14

श्लोक 16.36

जरा रॊगाश च सततं वासनानि च भूरिशः लॊके ऽसमिन्न अनुभूतानि दवंद्वजानि भृशं मया

jarā rògāśa ca satataṃ vāsanāni ca bhūriśaḥ lòke 'saminna anubhūtāni davaṃdvajāni bhṛśaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

न शक्यास्ते पुनर्द्र्ं ये हता5स्मिन् रणाजिरे

English

Old age and diseases always, and many sufferings, pairs of opposites keenly experienced by me in this world.

अध्याय 14

श्लोक 16.37

ततः कदा चिन निर्वेदान निकारान निकृतेन च लॊकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया ततः सिद्धिर इयं पराप्ता परसादाद आत्मनॊ मया

tataḥ kadā cina nirvedāna nikārāna nikṛtena ca lòkatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā tataḥ siddhira iyaṃ parāptā parasādāda ātmanò mayā

हिन्दी अर्थ

द्वैपधायनेन कृष्णेन देवस्थानेन वा विभु:

English

Then, once, from disgust at wrongs and deceit, I gave up the world's business, deeply afflicted by sorrow; then this perfection was gained by me through the grace of the Self.

अध्याय 14

श्लोक 16.38

नाहं पुनर इहागन्ता लॊकान आलॊकयाम्य अहम आ सिद्धेर आ परजा सर्गाद आत्मनॊ मे गतिः शुभा

nāhaṃ punara ihāgantā lòkāna ālòkayāmya ahama ā siddhera ā parajā sargāda ātmanò me gatiḥ śubhā

हिन्दी अर्थ

कृष्णया सहदेवेन विजयेन च धीमता

English

I shall not come back here again; I look at the worlds; until perfection, until the creation of beings, my course is good.

अध्याय 14

श्लोक 16.39

उपलब्धा दविजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिर उत्तमा इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः बरह्मणः पदम अव्यग्रं मा ते ऽभूद अत्र संशयः

upalabdhā davijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhira uttamā itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ barahmaṇaḥ padama avyagraṃ mā te 'bhūda atra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यजहाच्छोकजं दु:खं संतापं चैव मानसम्

English

Best of brahmins, this supreme perfection has been gained. From here I shall go beyond, to the untroubled station of Brahma; let there be no doubt in you.

अध्याय 14

श्लोक 16.40

नाहं पुनर इहागन्ता मर्त्यलॊके परंतप परीतॊ ऽसमि ते महाप्राज्ञ बरूहि किं करवाणि ते

nāhaṃ punara ihāgantā martyalòke paraṃtapa parītò 'sami te mahāprājña barūhi kiṃ karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

बान्धवोंका श्राद्ध करके वे धर्मात्मा नरेश समुद्रपर्यन्त पृथ्वीका शासन करने लगे

English

I shall not come here again in the mortal world, scourge of foes. I am pleased with you, greatly wise one; say, what shall I do for you?

अध्याय 14

श्लोक 16.41

यदीप्सुर उपपन्नस तवं तस्य कालॊ ऽयम आगतः अभिजाने च तद अहं यदर्थं मा तवम आगतः अचिरात तु गमिष्यामि येनाहं तवाम अचूचुदम

yadīpsura upapannasa tavaṃ tasya kālò 'yama āgataḥ abhijāne ca tada ahaṃ yadarthaṃ mā tavama āgataḥ acirāta tu gamiṣyāmi yenāhaṃ tavāma acūcudama

हिन्दी अर्थ

व्यासं च नारदं चैव तांश्वान्यानब्रवीन्नूप:

English

The time has come for what you wish and for which you have come; I know it. I shall go before long; that is why I urged you.

अध्याय 14

श्लोक 16.42

भृशं परीतॊ ऽसमि भवतश चारित्रेण विचक्षण परिपृच्छ यावद भवते भाषेयं यत तवेप्सितम

bhṛśaṃ parītò 'sami bhavataśa cāritreṇa vicakṣaṇa paripṛccha yāvada bhavate bhāṣeyaṃ yata tavepsitama

हिन्दी अर्थ

नारद तथा अन्यान्य मुनिवरोंसे कहा--

English

I am greatly pleased with your conduct, discerning one; ask, as far as I can tell you what you wish.

अध्याय 14

श्लोक 16.43

बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं संपूजयामि च येनाहं भवता बुद्धॊ मेधावी हय असि काश्यप

bahu manye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ saṃpūjayāmi ca yenāhaṃ bhavatā buddhò medhāvī haya asi kāśyapa

हिन्दी अर्थ

न सूक्ष्ममपि मे किंचिद् व्यलीकमिह विद्यते

English

I esteem your understanding and honour it greatly, by which you were awakened by me; you are wise, Kashyapa.'"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।