Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 31/32 · श्लोक 93.1–93.93

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 93.1

[नकुल] हन्त वॊ वर्तयिष्यामि दानस्य परमं फलम नयायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद दविजाः

[nakula] hanta vò vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalama nayāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yada davijāḥ

हिन्दी अर्थ

वेदी बनकर तैयार हुई तब वह दक्षप्रजापतिकी यज्ञवेदीके समान शोभा पाने लगी स रुकक्‍्मपक्षो निचितस्त्रिकोणो गरुडाकृति:

English

mind. Indeed, created by the mind itself, these should always be taken as having no real existence beyond the mind.

अध्याय 14

श्लोक 93.2

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर बहुभिर वृते उञ्छवृत्तिर दविजः कश चित कापॊतिर अभवत पुरा

dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñaira bahubhira vṛte uñchavṛttira davijaḥ kaśa cita kāpòtira abhavata purā

हिन्दी अर्थ

संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस्तं यज्ञ शक्रतेजस:

English

In the dharma-field of Kurukshetra, crowded with many knowers of dharma, there was long ago a brahmin gleaner, a pigeon-liver.

अध्याय 14

श्लोक 93.3

सभार्यः सह पुत्रेण स सनुषस तपसि सथितः वधू चतुर्थॊ वृद्धः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः

sabhāryaḥ saha putreṇa sa sanuṣasa tapasi sathitaḥ vadhū caturthò vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

धरण्या निष्क्रयं दत्त्वा तद्धिरण्यं युधिछ्िर: ऋषच्विजस्तमपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तथा

English

With his wife, son and daughter-in-law he stood in austerity, the fourth being the daughter-in-law; the old man was righteous and self-controlled.

अध्याय 14

श्लोक 93.4

षष्ठे काले तदा विप्रॊ भुङ्क्ते तैः सह सुव्रतः षष्ठे काले कदा चिच च तस्याहारॊ न विद्यते भुङ्क्ते ऽनयस्मिन कदा चित स षष्ठे काले दविजॊत्तमः

ṣaṣṭhe kāle tadā viprò bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ ṣaṣṭhe kāle kadā cica ca tasyāhārò na vidyate bhuṅkte 'nayasmina kadā cita sa ṣaṣṭhe kāle davijòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रस्थापयामास वशी कुरुराजो युधिषिर:

English

At the sixth time the brahmin of good vows ate with them; sometimes at the sixth time there was no food for him, and the best of brahmins ate then at another time.

अध्याय 14

श्लोक 93.5

कपॊत धर्मिणस तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे नाविद्यत तदा विप्राः संचयस तान निबॊधत कषीणौषधि समावायॊ दरव्यहीनॊ ऽभवत तदा

kapòta dharmiṇasa tasya durbhikṣe sati dāruṇe nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayasa tāna nibòdhata kaṣīṇauṣadhi samāvāyò daravyahīnò 'bhavata tadā

हिन्दी अर्थ

पक्षियोंको भयभीत कर दिया और फिर मनुष्यकी भाषामें कहा-- उज्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिन:

English

When a terrible famine came, brahmins, that one who lived like a pigeon had no store; learn it: the herbs were spent and he became without goods.

अध्याय 14

श्लोक 93.6

काले काले ऽसय संप्राप्ते नैव विद्येत भॊजनम कषुधा परिगताः सर्वे परातिष्ठन्त तदा तु ते

kāle kāle 'saya saṃprāpte naiva vidyeta bhòjanama kaṣudhā parigatāḥ sarve parātiṣṭhanta tadā tu te

हिन्दी अर्थ

यथा चार्थ शरीरस्य ममेदं काउ्चनीकृतम्

English

When time after time came and no food was found, all of them, seized by hunger, remained so.

अध्याय 14

श्लोक 93.7

उञ्छंस तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे उष्णार्तश च कषुधार्तश च स विप्रस तपसि सथितः उञ्छम अप्राप्तवान एव सार्धं परिजनेन ह

uñchaṃsa tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare uṣṇārtaśa ca kaṣudhārtaśa ca sa viprasa tapasi sathitaḥ uñchama aprāptavāna eva sārdhaṃ parijanena ha

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह्लीष्व भद्रें ते मया दत्ता द्विजर्षभ भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम स:

English

Gleaning in the bright fortnight, with the sun burning at midday, tormented by heat and hunger, the brahmin in austerity found no gleanings with his household.

अध्याय 14

श्लोक 93.8

स तथैव कषुधाविष्टः सपृष्ट्वा तॊयं यथाविधि कषपयाम आस तं कालं कृच्छ्रप्राणॊ दविजॊत्तमः

sa tathaiva kaṣudhāviṣṭaḥ sapṛṣṭvā tòyaṃ yathāvidhi kaṣapayāma āsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇò davijòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येव सुकृतं मन्ये तस्मादेतत् करोम्यहम्

English

Seized by hunger likewise, having touched water by rule, the best of brahmins, barely alive, passed that time.

अध्याय 14

श्लोक 93.9

अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थम उपार्जयत यवप्रस्थं च ते सक्तून अकुर्वन्त तपस्विनः

atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprasthama upārjayata yavaprasthaṃ ca te saktūna akurvanta tapasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा सम्प्रयच्छ मे हिस्सेका यह सत्तू लेकर आप अतिथि देवताको अर्पित कीजिये

English

Then, when the sixth time passed, he obtained a prastha of barley, and those ascetics made it into barley-meal.

अध्याय 14

श्लोक 93.10

कृतपज्याह्विकास ते तु हुत्वा वह्निं यथाविधि कुडवं कुडवं सर्वे वयभजन्त तपस्विनः

kṛtapajyāhvikāsa te tu hutvā vahniṃ yathāvidhi kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vayabhajanta tapasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

आकार वाली थी। वह त्रिकोणाकार बनायी गयी थी

English

really not merits, for these lead to pride. Ekacharyyam is ekantavasam, i.e., life in seclusion, or living without depending upon others. Anantaram is nirastasamastabheda or non-recognition of all distinctions. Some texts read Brahmamatah meaning 'existing among Brahmanas'. Ekapadam sukham is samastasukhagarbham, i.e., the source or fountain of all happiness.

अध्याय 14

श्लोक 93.11

अथागच्छद दविजः कश चिद अतिथिर भुञ्जतां तदा ते तं दृष्ट्वातिथिं तत्र परहृष्टमनसॊ ऽभवन

athāgacchada davijaḥ kaśa cida atithira bhuñjatāṃ tadā te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra parahṛṣṭamanasò 'bhavana

हिन्दी अर्थ

तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिण: पशवश्च ये सर्वास्तानभ्ययुग्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि

English

that this body is ceaselessly revolving, for Emancipation is difficult to achieve. Hence this body is, as it were, the wheel of Time. Nilakantha's explanation does not seem to be satisfactory.

अध्याय 14

श्लोक 93.12

ते ऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तम अतिथिं तदा विशुद्धमनसॊ दान्ताः शरद्धा दमसमन्विताः

te 'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tama atithiṃ tadā viśuddhamanasò dāntāḥ śaraddhā damasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वगणसंगीत: प्रनृत्तो5प्सरसां गणै:

English

Greeting that guest and asking after his welfare, those of pure mind, self-controlled, with faith and restraint,

अध्याय 14

श्लोक 93.13

अनसूयवॊ गतक्रॊधाः साधवॊ गतमत्सराः तयक्तमाना जितक्रॊधा धर्मज्ञा दविजसत्तमाः

anasūyavò gatakròdhāḥ sādhavò gatamatsarāḥ tayaktamānā jitakròdhā dharmajñā davijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

मधुर संगीत और अप्सराओंके नृत्यसे उसकी शोभा और बढ़ गयी थी सिद्धविप्रनिवासैश्च समनन्‍्तादभिसंवृत:

English

free of envy, free of anger, good, free of malice, having given up pride, conquerors of anger, knowers of dharma, best of brahmins,

अध्याय 14

श्लोक 93.14

स बरह्मचर्यं सवं गॊत्रं समाख्याय परस्परम कुटीं परवेशयाम आसुः कषुधार्तम अतिथिं तदा

sa barahmacaryaṃ savaṃ gòtraṃ samākhyāya parasparama kuṭīṃ paraveśayāma āsuḥ kaṣudhārtama atithiṃ tadā

हिन्दी अर्थ

सर्वशास्त्रप्रणेतार: कुशला यज्ञसंस्तरे

English

having told one another their celibacy and clan, brought the guest, hungry, into the hut.

अध्याय 14

श्लोक 93.15

इदम अर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ शुचयः सक्तवश चेमे नियमॊपार्जिताः परभॊ

idama arghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha śucayaḥ saktavaśa ceme niyamòpārjitāḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंके प्रणेता और यज्ञकर्ममें कुशल थे विश्वावसुश्रित्रसेनस्तथान्ये गीतकोविदा:

English

"Here is guest-offering and foot-water, and this seat of grass, blameless one; and this pure barley-meal gained by observance, lord.

अध्याय 14

श्लोक 93.16

परतिगृह्णीष्व भद्रं ते सक्तूनां कुडवं दविजः भक्षयाम आस राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः

paratigṛhṇīṣva bhadraṃ te saktūnāṃ kuḍavaṃ davijaḥ bhakṣayāma āsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ

हिन्दी अर्थ

रमयन्ति सम तान् विप्रान् यज्ञकर्मान्तरेषु वै

English

Accept it, good fortune to you." The brahmin ate a kudava of barley-meal, O king of kings, and was not satisfied.

अध्याय 14

श्लोक 93.17

स उञ्छवृत्तिस तं परेक्ष्य कषुधा परिगतं दविजम आहारं चिन्तयाम आस कथं तुष्टॊ भवेद इति

sa uñchavṛttisa taṃ parekṣya kaṣudhā parigataṃ davijama āhāraṃ cintayāma āsa kathaṃ tuṣṭò bhaveda iti

हिन्दी अर्थ

त॑ तुरडूं यथाशास्त्रमालभन्त द्विजातय: उपसंवेशयन् राजंस्ततस्तां ट्रपदात्मजाम्

English

The gleaner, seeing that brahmin seized by hunger, wondered how to give him food so that he would be satisfied.

अध्याय 14

श्लोक 93.18

तस्य भार्याब्रवीद राजन मद्भागॊ दीयताम इति गच्छत्व एष यथाकामं संतुष्टॊ दविजसत्तमः

tasya bhāryābravīda rājana madbhāgò dīyatāma iti gacchatva eṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭò davijasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

त॑ वपाधूमगन्ध॑ तु धर्मराज: सहानुजै:

English

His wife said, O king, "Let my share be given; let this best of brahmins go, satisfied, as he wishes."

अध्याय 14

श्लोक 93.19

इति बरुवन्तीं तां साध्वीं धर्मात्मा स दविजर्षभः कषुधा परिगतां जञात्वा सक्तूंस तान नाभ्यनन्दत

iti baruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa davijarṣabhaḥ kaṣudhā parigatāṃ jañātvā saktūṃsa tāna nābhyanandata

हिन्दी अर्थ

शिष्टान्यड्रानि यान्यासंस्तस्याश्च॒स्य नराधिप अग्निमें होम कर दिया

English

Hearing that good woman say so, the righteous best of brahmins, knowing her seized by hunger, did not welcome that barley-meal.

अध्याय 14

श्लोक 93.20

जानन वृद्धां कषुधार्तां च शरान्तां गलानां तपस्विनीम तवग अस्थि भूतां वेपन्तीं ततॊ भार्याम उवाच ताम

jānana vṛddhāṃ kaṣudhārtāṃ ca śarāntāṃ galānāṃ tapasvinīma tavaga asthi bhūtāṃ vepantīṃ tatò bhāryāma uvāca tāma

हिन्दी अर्थ

ततो युधिष्ठिर: प्रादाद् ब्राह्मणेभ्ये यथाविधि प्रतिगृह्य धरां राजन् व्यास: सत्यवतीसुत:

English

Knowing her old, hungry, weary and faint, an ascetic, skin and bones, trembling, he said to his wife:

अध्याय 14

श्लोक 93.21

अपि कीट पतंगानां मृगाणां चैव शॊभने सत्रियॊ रक्ष्याश च पॊष्याश च नैवं तवं वक्तुम अर्हसि

api kīṭa pataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śòbhane satriyò rakṣyāśa ca pòṣyāśa ca naivaṃ tavaṃ vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिसे कहा--

English

"Fair one, women are to be protected and nourished even among worms, insects and beasts; you should not speak so.

अध्याय 14

श्लोक 93.22

अनुकम्पितॊ नरॊ नार्या पुष्टॊ रक्षितैव च परपतेद यशसॊ दीप्तान न च लॊकान अवाप्नुयात

anukampitò narò nāryā puṣṭò rakṣitaiva ca parapateda yaśasò dīptāna na ca lòkāna avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

मुझे इसका मूल्य दे दो; क्योंकि ब्राह्मण धनके ही इच्छुक होते हैं (राज्यके नहीं)” युधिष्ठिरस्तु तान् विप्रान् प्रत्युवाच महामना:

English

A man cherished by a woman, nourished and protected, falls from blazing fame and does not gain the worlds."

अध्याय 14

श्लोक 93.23

इत्य उक्ता सा ततः पराह धर्मार्थौ नौ समौ दविज सक्तु परस्थचतुर्भागं गृहाणेमं परसीद मे

itya uktā sā tataḥ parāha dharmārthau nau samau davija saktu parasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ parasīda me

हिन्दी अर्थ

नाहमादातुमिच्छामि ब्रह्म॒स्वं द्विजसत्तमा:

English

So told, she said, "Dharma and wealth are equal for us two, brahmin; take this fourth part of a prastha of barley-meal; be gracious to me.

अध्याय 14

श्लोक 93.24

सत्यं रतिश च धर्मश च सवर्गश च गुणनिर्जितः सत्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च दविजॊत्तम

satyaṃ ratiśa ca dharmaśa ca savargaśa ca guṇanirjitaḥ satrīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca davijòttama

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु भ्रातरो द्रौपदी च सा ततोअन्तरिक्षे वागासीत् साधु साध्विति भारत

English

Truth, delight, dharma and heaven are won by the qualities, and for women they depend on the husband, best of brahmins; so is what is wished.

अध्याय 14

श्लोक 93.25

ऋतुर मातुः पितुर बीजं दैवतं परमं पतिः भर्तुः परसादात सत्रीणां वै रतिः पुत्रफलं तथाम

ṛtura mātuḥ pitura bījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ bhartuḥ parasādāta satrīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathāma

हिन्दी अर्थ

शब्द वहाँ स्पष्ट सुनायी दे रहा था

English

The mother's season, the father's seed, the husband the supreme god: by the husband's favour women gain delight and the fruit of sons.

अध्याय 14

श्लोक 93.26

पालनाद धि पतिस तवं मे भर्तासि भरणान मम पुत्र परदानाद वरदस तस्मात सक्तून गृहाण मे

pālanāda dhi patisa tavaṃ me bhartāsi bharaṇāna mama putra paradānāda varadasa tasmāta saktūna gṛhāṇa me

हिन्दी अर्थ

द्वैपायनस्तथा कृष्ण: पुनरेव युधिषछ्िरम् दत्तैषा भवता महां तां ते प्रतिददाम्पहम्

English

By protecting me you are my husband, by supporting me my master, by giving me a son my boon-giver; therefore accept my barley-meal.

अध्याय 14

श्लोक 93.27

जरा परिगतॊ वृद्धः कषुधार्थॊ दुर्बलॊ भृशम उपवासपरिश्रान्तॊ यदा तवम अपि कर्शितः

jarā parigatò vṛddhaḥ kaṣudhārthò durbalò bhṛśama upavāsapariśrāntò yadā tavama api karśitaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम इन ब्राह्मणोंको सुवर्ण दे दो और पृथ्वी तुम्हारे ही अधिकारमें रह जाय”

English

You are overtaken by old age, aged, hungry, very weak, wearied by fasting, as I am thin."

अध्याय 14

श्लोक 93.28

इत्य उक्तः स तया सक्तून परगृह्येदं वचॊ ऽबरवीत दविज सक्तून इमान भूयः परतिगृह्णीष्व सत्तम

itya uktaḥ sa tayā saktūna paragṛhyedaṃ vacò 'baravīta davija saktūna imāna bhūyaḥ paratigṛhṇīṣva sattama

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त: स कुरुश्रेष्ठ: प्रीतात्मा भ्रातृभि: सह उन्होंने यज्ञके लिये एक-एक करोड़की तिगुनी दक्षिणा दी

English

So told, he took the barley-meal and said these words: "Brahmin, accept again this barley-meal, good one."

अध्याय 14

श्लोक 93.29

स तान परगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिम अगमद दविजः तम उञ्छवृत्तिर आलक्ष्य ततश चिन्तापरॊ ऽभवत

sa tāna paragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭima agamada davijaḥ tama uñchavṛttira ālakṣya tataśa cintāparò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह तु तद् रत्नं कृष्णद्वैपायनो मुनि:

English

Taking it, the brahmin ate and was not satisfied; seeing him, the gleaner became anxious.

अध्याय 14

श्लोक 93.30

[पुत्र] सक्तून इमान परगृह्य तवं देहि विप्राय सत्तम इत्य एवं सुकृतं मन्ये तस्माद एतत करॊम्य अहम

[putra] saktūna imāna paragṛhya tavaṃ dehi viprāya sattama itya evaṃ sukṛtaṃ manye tasmāda etata karòmya ahama

हिन्दी अर्थ

यज्ञवाटे च यत् किंचिद् हिरण्यं सविभूषणम्

English

[Son] "Take this barley-meal and give it to the brahmin, best one; I think that is well done, therefore I do this.

अध्याय 14

श्लोक 93.31

भवान हि परिपाल्यॊ मे सर्वयत्नैर दविजॊत्तम साधूनां काङ्क्षितं हय एतत पितुर वृद्धस्य पॊषणम

bhavāna hi paripālyò me sarvayatnaira davijòttama sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ haya etata pitura vṛddhasya pòṣaṇama

हिन्दी अर्थ

तथा विट्शूद्रसंघाश्व तथान्ये म्लेच्छजातय: जातिके लोग उठा ले गये

English

You are to be protected by me with all efforts, best of brahmins; this is what the good wish: the support of an aged father.

अध्याय 14

श्लोक 93.32

पुत्रार्थॊ विहितॊ हय एष सथाविर्ये परिपालनम शरुतिर एषा हि विप्रर्षे तरिषु लॊकेषु विश्रुता

putrārthò vihitò haya eṣa sathāvirye paripālanama śarutira eṣā hi viprarṣe tariṣu lòkeṣu viśrutā

हिन्दी अर्थ

तर्पिता वसुना तेन धर्मराजेन धीमता

English

This is ordained as the purpose of a son: protection in old age; this tradition, brahmin sage, is famed in the three worlds.

अध्याय 14

श्लोक 93.33

पराणधारण मात्रेण शक्यं कर्तुं तपस तवया पराणॊ हि परमॊ धर्मः सथितॊ देहेषु देहिनाम

parāṇadhāraṇa mātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapasa tavayā parāṇò hi paramò dharmaḥ sathitò deheṣu dehināma

हिन्दी अर्थ

उन सबको उस धनके द्वारा पूर्णतः तृप्त कर दिया था प्रददौ तस्य महतो हिरण्यस्य महाद्युति:

English

You can practise austerity simply by sustaining life; for life is the highest dharma standing in the bodies of the embodied."

अध्याय 14

श्लोक 93.34

[पिता] अपि वर्षसहस्री तवं बाल एव मतॊ मम उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यॊ भवत्य उत

[pitā] api varṣasahasrī tavaṃ bāla eva matò mama utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyò bhavatya uta

हिन्दी अर्थ

था, उसे उन्होंने बड़े आदरके साथ कुन्तीको भेंट कर दिया

English

[Father] "Even if you reach a thousand years you are still a child to me; having begotten a son, a father is fulfilled.

अध्याय 14

श्लोक 93.35

बालानां कषुद बलवती जानाम्य एतद अहं विभॊ वृद्धॊ ऽहं धारयिष्यामि तवं बली भव पुत्रक

bālānāṃ kaṣuda balavatī jānāmya etada ahaṃ vibhò vṛddhò 'haṃ dhārayiṣyāmi tavaṃ balī bhava putraka

हिन्दी अर्थ

चकार पुण्यकं तेन सुमहत् संघश: पृथा सभाज्यमान: शुशुभे महेन्द्रस्त्रिदशैरिव

English

Hunger is strong in children, I know this, lord; I, old, shall bear it; be strong, my son.

अध्याय 14

श्लोक 93.36

जीर्णेन वयसा पुत्र न मा कषुद बाधते ऽपि च दीर्घकालं तपस तप्तं न मे मरणतॊ भयम

jīrṇena vayasā putra na mā kaṣuda bādhate 'pi ca dīrghakālaṃ tapasa taptaṃ na me maraṇatò bhayama

हिन्दी अर्थ

अशोभन्त महाराज ग्रहास्तारागणैरिव

English

Hunger does not trouble me with my worn age, son; long austerity has been practised and I have no fear of death."

अध्याय 14

श्लोक 93.37

[पुत्र] अपत्यम अस्मि ते पुत्रस तराणात पुत्रॊ हि विश्रुतः आत्मा पुत्रः समृतस तस्मात तराह्य आत्मानम इहात्मना

[putra] apatyama asmi te putrasa tarāṇāta putrò hi viśrutaḥ ātmā putraḥ samṛtasa tasmāta tarāhya ātmānama ihātmanā

हिन्दी अर्थ

मानो तारोंसे घिरे हुए ग्रह सुशोभित हों गजानश्चानलंकारान् स्त्रियो वासांसि काउ्चनम्

English

[Son] "I am your offspring, a son; the word son is famed from protecting; the self is held to be the son; therefore protect yourself here by yourself."

अध्याय 14

श्लोक 93.38

[पिता] रूपेण सदृशस तवं मे शीलेन च दमेन च परीक्षितश च बहुधा सक्तून आदद्मि ते ततः

[pitā] rūpeṇa sadṛśasa tavaṃ me śīlena ca damena ca parīkṣitaśa ca bahudhā saktūna ādadmi te tataḥ

हिन्दी अर्थ

विसृजन् शुशुभे राजन् यथा वैश्रवणस्तथा

English

[Father] "You are like me in form, conduct and self-control, and have been tested in many ways; so I take your barley-meal."

अध्याय 14

श्लोक 93.39

इत्य उक्त्वादाय तान सक्तून परीतात्मा दविजसत्तमः परहसन्न इव विप्राय स तस्मै परददौ तदा

itya uktvādāya tāna saktūna parītātmā davijasattamaḥ parahasanna iva viprāya sa tasmai paradadau tadā

हिन्दी अर्थ

प्रदाय विपुलं वित्त गृहान् प्रास्थापयत् तदा स्वराज्ये5थ पितुर्धीमान् स्वसु: प्रीत्या न्यवेशयत्

English

Having said this, the best of the twice-born, pleased in soul, took that barley-meal and, as if laughing, gave it to the brahmin.

अध्याय 14

श्लोक 93.40

भुक्त्वा तान अपि सक्तून स नैव तुष्टॊ बभूव ह उञ्छवृत्तिस तु सव्रीडॊ बभूव दविजसत्तमः

bhuktvā tāna api saktūna sa naiva tuṣṭò babhūva ha uñchavṛttisa tu savrīḍò babhūva davijasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

विशेष सत्कार करके उन्हें विदा कर दिया बद्धन्नधनरत्नौघ: सुरामैरेयसागर:

English

Having eaten that barley-meal too, he was still not satisfied, and the best of brahmins, the gleaner, was ashamed.

अध्याय 14

श्लोक 93.41

तं वै वधूः सथिता साध्वी बराह्मण परियकाम्यया सक्तून आदाय संहृष्टा गुरुं तं वाक्यम अब्रवीत

taṃ vai vadhūḥ sathitā sādhvī barāhmaṇa pariyakāmyayā saktūna ādāya saṃhṛṣṭā guruṃ taṃ vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

रसालाकर्दमा नद्यो बभूवुर्भरतर्षभ

English

Then the good daughter-in-law, standing there, wishing to please the brahmin, took the barley-meal and said to her father-in-law, glad:

अध्याय 14

श्लोक 93.42

संतानात तव संतानं मम विप्र भविष्यति सक्तून इमान अतिथये गृहीत्वा तवं परयच्छ मे

saṃtānāta tava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati saktūna imāna atithaye gṛhītvā tavaṃ parayaccha me

हिन्दी अर्थ

पशूनां बध्यतां चैव नान्‍्तं ददृशिरे जना: मृदजड़्शड्खनाहैश्व मनोरमम भूत् तदा

English

"Brahmin, my offspring will come from your offspring; take this barley-meal and give it to the guest for me.

अध्याय 14

श्लोक 93.43

तव परसव निर्वृत्या मम लॊकाः किलाक्षयाः पौत्रेण तान अवाप्नॊति यत्र गत्वा न शॊचति

tava parasava nirvṛtyā mama lòkāḥ kilākṣayāḥ pautreṇa tāna avāpnòti yatra gatvā na śòcati

हिन्दी अर्थ

यज्ञशालाकी मनोरमता और भी बढ़ गयी थी

English

By the continuation of your line the imperishable worlds are mine; by the grandson one gains them, going where one does not grieve.

अध्याय 14

श्लोक 93.44

धर्माद्या हि यथा तरेता वह्नि तरेता तथैव च तथैव पुत्रपौत्राणां सवर्गे तरेता किलाक्षया

dharmādyā hi yathā taretā vahni taretā tathaiva ca tathaiva putrapautrāṇāṃ savarge taretā kilākṣayā

हिन्दी अर्थ

त॑ महोत्सवसंकाशं हृष्टपुष्टजनाकुलम् विपाप्मा भरतश्रेष्ठ: कृतार्थ: प्राविशत् पुरम्

English

As dharma and its like are a triad, and the fire a triad, so likewise the triad of sons and grandsons in heaven is imperishable.

अध्याय 14

श्लोक 93.45

पितॄंस तराणात तारयति पुत्र इत्य अनुशुश्रुम पुत्रपौत्रैश च नियतं साधु लॊकान उपाश्नुते

pitṝṃsa tarāṇāta tārayati putra itya anuśuśruma putrapautraiśa ca niyataṃ sādhu lòkāna upāśnute

हिन्दी अर्थ

अपने नगरमें प्रवेश किया

English

We have heard that a son saves the ancestors by protecting, and with sons and grandsons one surely gains good worlds."

अध्याय 14

श्लोक 93.46

[षवषुर] वातातपविशीर्णाङ्गीं तवां विवर्णां निरीक्ष्य वै कर्शितां सुव्रताचारे कषुधा विह्वलचेतसम

[ṣavaṣura] vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tavāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai karśitāṃ suvratācāre kaṣudhā vihvalacetasama

हिन्दी अर्थ

यदाश्चर्यमभूत् किंचित् तद् भवान् वक्तुमहति कोई आश्चर्यजनक घटना हुई हो तो आप उसे बतानेकी कृपा करें

English

[Father-in-law] "Seeing you, of good vows and conduct, with limbs withered by wind and sun, discoloured, thin, and your mind troubled by hunger,

अध्याय 14

श्लोक 93.47

कथं सक्तून गरहीष्यामि भूत्वा धर्मॊपघातकः कल्याण वृत्ते कल्याणि नैवं तवं वक्तुम अर्हसि

kathaṃ saktūna garahīṣyāmi bhūtvā dharmòpaghātakaḥ kalyāṇa vṛtte kalyāṇi naivaṃ tavaṃ vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यदभूत् प्रभो

English

how shall I take barley-meal, becoming a destroyer of dharma? Fortunate one of fair conduct, you should not speak so.

अध्याय 14

श्लोक 93.48

षष्ठे काले वरतवतीं शीलशौचसमन्विताम कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां दरक्ष्यामि तवां कथं नव अहम

ṣaṣṭhe kāle varatavatīṃ śīlaśaucasamanvitāma kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ darakṣyāmi tavāṃ kathaṃ nava ahama

हिन्दी अर्थ

पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्थनि वज्राशनिसमं नादममुज्चद् वसुधाधिप

English

How shall I see you, who keep a vow at the sixth time, endowed with conduct and purity, in hard livelihood and without food?

अध्याय 14

श्लोक 93.49

बाला कषुधार्ता नारी च रक्ष्या तवं सततं मया उपवासपरिश्रान्ता तवं हि बान्धवनन्दिनी

bālā kaṣudhārtā nārī ca rakṣyā tavaṃ satataṃ mayā upavāsapariśrāntā tavaṃ hi bāndhavanandinī

हिन्दी अर्थ

मानुषं वचन प्राह धृष्टो बिलशयो महान्

English

You are young, hungry and a woman, and are always to be protected by me; wearied by fasting, you are the delight of kinsmen."

अध्याय 14

श्लोक 93.50

[सनुसा] गुरॊर मम गुरुस तवं वै यतॊ दैवतदैवतम देवातिदेवस तस्मात तवं सक्तून आदत्स्व मे विभॊ

[sanusā] guròra mama gurusa tavaṃ vai yatò daivatadaivatama devātidevasa tasmāta tavaṃ saktūna ādatsva me vibhò

हिन्दी अर्थ

सत्तू दान करनेके बराबर भी नहीं हुआ है”

English

[Daughter-in-law] "You are my teacher's teacher, for you are the god of gods, the god above gods; therefore, lord, take my barley-meal.

अध्याय 14

श्लोक 93.51

देहः पराणश च धर्मश च शुश्रूषार्थम इदं गुरॊः तव विप्र परसादेन लॊकान पराप्स्याम्य अभीप्सितान

dehaḥ parāṇaśa ca dharmaśa ca śuśrūṣārthama idaṃ guròḥ tava vipra parasādena lòkāna parāpsyāmya abhīpsitāna

हिन्दी अर्थ

विस्मयं परमं जम्मु: सर्वे ते ब्राह्मणर्षभा: कथं भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञ विगर्हसे

English

Body, life and dharma exist for service to the teacher; by your grace, brahmin, I shall gain the worlds I desire.

अध्याय 14

श्लोक 93.52

अवेक्ष्या इति कृत्वा तवं दृढभक्त्येति वा दविज चिन्त्या ममेयम इति वा सक्तून आदातुम अर्हसि

avekṣyā iti kṛtvā tavaṃ dṛḍhabhaktyeti vā davija cintyā mameyama iti vā saktūna ādātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च तथा कृतम्

English

You should take the barley-meal either thinking 'she is to be looked after', or from firm devotion, or 'she is to be cared for by me'."

अध्याय 14

श्लोक 93.53

[षवषुर] अनेन नित्यं साध्वी तवं शीलवृत्तेन शॊभसे या तवं धर्मव्रतॊपेता गुरुवृत्तिम अवेक्षसे

[ṣavaṣura] anena nityaṃ sādhvī tavaṃ śīlavṛttena śòbhase yā tavaṃ dharmavratòpetā guruvṛttima avekṣase

हिन्दी अर्थ

यथोचित पालन किया गया है मन्त्राहुतिहुतश्वान्निर्दत्त देयममत्सरम्

English

[Father-in-law] "By this constant good conduct you shine, good one, you who, endowed with the vow of dharma, regard service to your elder.

अध्याय 14

श्लोक 93.54

तस्मात सक्तून गरहीष्यामि वधूर नार्हसि वञ्चनाम गणयित्वा महाभागे तवं हि धर्मभृतां वरा

tasmāta saktūna garahīṣyāmi vadhūra nārhasi vañcanāma gaṇayitvā mahābhāge tavaṃ hi dharmabhṛtāṃ varā

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियाश्व सुयुद्धेन श्राद्धैश्नापि पितामहा:

English

So I shall take the barley-meal; you do not deserve deception; reckoning it, fortunate one, you are best of those who uphold dharma."

अध्याय 14

श्लोक 93.55

इत्य उक्त्वा तान उपादाय सक्तून परादाद दविजातये ततस तुष्टॊ ऽभवद विप्रस तस्य साधॊर महात्मनः

itya uktvā tāna upādāya saktūna parādāda davijātaye tatasa tuṣṭò 'bhavada viprasa tasya sādhòra mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुक्रोशैस्तथा शूद्रा दानशेषै: पृथग्जना: यथाश्रुतं यथादृष्ट॑ पृष्टो ब्राह्मणकाम्पया

English

Having said this, he took the barley-meal and gave it to the brahmin, and the brahmin was satisfied with that good great soul.

अध्याय 14

श्लोक 93.56

परीतात्मा स तु तं वाक्यम इदम आह दविजर्षभम वाग्मी तदा दविजश्रेष्ठॊ धर्मः पुरुषविग्रहः

parītātmā sa tu taṃ vākyama idama āha davijarṣabhama vāgmī tadā davijaśreṣṭhò dharmaḥ puruṣavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

समागततश्न विप्रैस्त्वं तद् भवान् वक्तुमहति

English

Pleased in soul, Dharma in human form, eloquent, said to the best of brahmins these words:

अध्याय 14

श्लोक 93.57

शुद्धेन तव दानेन नयायॊपात्तेन यत्नतः यथाशक्ति विमुक्तेन परीतॊ ऽसमि दविजसत्तम

śuddhena tava dānena nayāyòpāttena yatnataḥ yathāśakti vimuktena parītò 'sami davijasattama

हिन्दी अर्थ

नैषा मृषा मया वाणी प्रोक्ता दर्पेण वा द्विजा: मिथ्या अथवा घमंडमें आकर कोई बात नहीं कही है

English

"I am pleased, best of brahmins, with your pure gift, justly gained and given with effort as you were able.

अध्याय 14

श्लोक 93.58

अहॊ दानं घुष्यते ते सवर्गे सवर्गनिवासिभिः गगनात पुष्पवर्षं च पश्यस्व पतितं भुवि

ahò dānaṃ ghuṣyate te savarge savarganivāsibhiḥ gaganāta puṣpavarṣaṃ ca paśyasva patitaṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

किये हुए सेरभर सत्तूदानके बराबर भी नहीं है” इसे आपने ठीक-ठीक सुना है

English

Ah, your gift is proclaimed in heaven by those who dwell in heaven; look at the shower of flowers fallen from the sky to the earth.

अध्याय 14

श्लोक 93.59

सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः सतुवन्तॊ देवदूताश च सथिता दानेन विस्मिताः

surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ satuvantò devadūtāśa ca sathitā dānena vismitāḥ

हिन्दी अर्थ

शृणुताव्यग्रमनस: शंसतो मे यथातथम् उज्छवृत्तेरवदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिन:

English

Divine sages, gods, gandharvas and the gods' leaders stand praising, and the gods' messengers, amazed by your gift.

अध्याय 14

श्लोक 93.60

बरह्मर्षयॊ विमानस्था बरह्मलॊकगताश च ये काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं गच्छ दविजर्षभ

barahmarṣayò vimānasthā barahmalòkagatāśa ca ye kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ gaccha davijarṣabha

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमय कर दिया, वह प्रसंग बता रहा हूँ! न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद् द्विजा:

English

Brahmin sages in cars, and those gone to Brahma's world, long to see you; go to heaven, best of brahmins.

अध्याय 14

श्लोक 93.61

पितृलॊकगताः सर्वे तारिताः पितरस तवया अनागताश च बहवः सुबहूनि युगानि च

pitṛlòkagatāḥ sarve tāritāḥ pitarasa tavayā anāgatāśa ca bahavaḥ subahūni yugāni ca

हिन्दी अर्थ

अन्नका दाना चुनकर लाते और उसीसे कुटुम्बका पालन करते थे

English

All the ancestors gone to the world of the ancestors have been saved by you, and many yet to come, for many yugas.

अध्याय 14

श्लोक 93.62

बरह्मचर्येण यज्ञेन दानेन तपसा तथा अगह्वरेण धर्मेण तस्माद गच्छ दिवं दविज

barahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā agahvareṇa dharmeṇa tasmāda gaccha divaṃ davija

हिन्दी अर्थ

बभूव शुक्‍्लवृत्त: स धर्मात्मा नियतेन्द्रिय: षष्ठे काले कदाचित् तु तस्याहारो न विद्यते

English

By celibacy, sacrifice, gift and austerity, and by dharma without deceit, go therefore to heaven, brahmin.

अध्याय 14

श्लोक 93.63

शरद्धया परया यस तवं तपश चरसि सुव्रत तस्माद देवास तवानेन परीता दविज वरॊत्तम

śaraddhayā parayā yasa tavaṃ tapaśa carasi suvrata tasmāda devāsa tavānena parītā davija varòttama

हिन्दी अर्थ

क्षुधापरिगता: सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते

English

Because you practise austerity with supreme faith, of good vows, the gods are pleased with you, best of brahmins.

अध्याय 14

श्लोक 93.64

सर्वस्वम एतद यस्मात ते तयक्तं शुद्धेन चेतसा कृच्छ्रकाले ततः सवर्गॊ जितॊ ऽयं तव कर्मणा

sarvasvama etada yasmāta te tayaktaṃ śuddhena cetasā kṛcchrakāle tataḥ savargò jitò 'yaṃ tava karmaṇā

हिन्दी अर्थ

लोग उज्छ लानेके लिये चले उष्णार्तश्न क्षुधार्तश्न॒ विप्रस्तपसि संस्थित:

English

Because you gave up all this with a pure mind in a time of hardship, heaven has been won by your deed.

अध्याय 14

श्लोक 93.65

कषुधा निर्णुदति परज्ञां धर्म्यं बुद्धिं वयपॊहति कषुधा परिगत जञानॊ धृतिं तयजति चैव ह

kaṣudhā nirṇudati parajñāṃ dharmyaṃ buddhiṃ vayapòhati kaṣudhā parigata jañānò dhṛtiṃ tayajati caiva ha

हिन्दी अर्थ

स तथैव क्षुधाविष्ट: सार्ध परिजनेन ह

English

Hunger destroys wisdom and removes right understanding; one whose knowledge is seized by hunger gives up steadfastness.

अध्याय 14

श्लोक 93.66

बुभुक्षां जयते यस तु सस्वर्गं जयते धरुवम यदा दानरुचिर भवति तदा धर्मॊ न सीदति

bubhukṣāṃ jayate yasa tu sasvargaṃ jayate dharuvama yadā dānarucira bhavati tadā dharmò na sīdati

हिन्दी अर्थ

अथ षड७्े गते काले यवप्रस्थमुपार्जयन् कृतजप्याद्विकास्ते तु हुत्वा चाग्निंयथाविधि

English

One who conquers hunger surely conquers heaven; when there is delight in giving, dharma does not decline.

अध्याय 14

श्लोक 93.67

अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहम एव च धर्मम एव गुरुं जञात्वा तृष्णा न गणिता तवया

anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasnehama eva ca dharmama eva guruṃ jañātvā tṛṣṇā na gaṇitā tavayā

हिन्दी अर्थ

अथागच्छद् द्विज: कश्चिदतिथिभर्भुज्जतां तदा

English

Not regarding love for son and love for wife, knowing dharma as the teacher, you did not count thirst.

अध्याय 14

श्लोक 93.68

दरव्यागमॊ नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम कालः परतरॊ दानाच छरद्धा चापि ततः परा

daravyāgamò nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ parama kālaḥ paratarò dānāca charaddhā cāpi tataḥ parā

हिन्दी अर्थ

अनसूयवो विक्रोधा: साधवो वीतमत्सरा: स ब्रह्म॒चर्य गोत्र ते तस्य ख्यात्वा परस्परम्

English

The gaining of goods by men is subtle, giving to a worthy one is higher than that, time is higher than giving, and faith higher than that.

अध्याय 14

श्लोक 93.69

सवर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर मॊहान न दृश्यते सवर्गार्गलं लॊभबीजं रागगुप्तं दुरासदम

savargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi naraira mòhāna na dṛśyate savargārgalaṃ lòbhabījaṃ rāgaguptaṃ durāsadama

हिन्दी अर्थ

इदमर्घ्य च पाद्यं च बूसी चेयं तवानघ

English

The door of heaven is very subtle and not seen by men through delusion; it is barred by greed, its seed is greed, guarded by passion, hard to approach.

अध्याय 14

श्लोक 93.70

तत तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः बराह्मणास तपसा युक्ता यथाशक्ति परदायिनः

tata tu paśyanti puruṣā jitakròdhā jitendriyāḥ barāhmaṇāsa tapasā yuktā yathāśakti paradāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

उतनेसे वह तृप्त नहीं हुआ

English

Men who have conquered anger and the senses see it: brahmins joined with austerity, who give as they are able.

अध्याय 14

श्लोक 93.71

सहस्रशक्तिश च शतं शतशक्तिर दशापि च दद्याद अपश च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः समृताः

sahasraśaktiśa ca śataṃ śataśaktira daśāpi ca dadyāda apaśa ca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तब वे उसके लिये आहारका चिन्तन करने लगे कि यह ब्राह्मण कैसे संतुष्ट हो? क्षुधापरिगतां ज्ञात्वा तान् सक्तून् नाभ्यनन्दत

English

One who can give a thousand, a hundred, or a hundred who gives ten, or even who gives water as he can, are all held to have equal fruit.

अध्याय 14

श्लोक 93.72

रन्ति देवा हि नृपतिर अपः परादाद अकिंचनः शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततॊ गतः

ranti devā hi nṛpatira apaḥ parādāda akiṃcanaḥ śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tatò gataḥ

हिन्दी अर्थ

दिये हुए सत्तूको लेनेकी इच्छा नहीं की

English

King Rantideva, owning nothing, gave water with a pure mind, brahmin, and so went to the back of heaven.

अध्याय 14

श्लोक 93.73

न धर्मः परीयते तात दानैर दत्तैर महाफलैः नयायलब्धैर यथा सूक्ष्मैः शरद्धा पूतैः स तुष्यति

na dharmaḥ parīyate tāta dānaira dattaira mahāphalaiḥ nayāyalabdhaira yathā sūkṣmaiḥ śaraddhā pūtaiḥ sa tuṣyati

हिन्दी अर्थ

जानन वृद्धां क्षुधार्ता च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम् अपि कीटपतड़ानां मृगाणां चैव शोभने

English

Dharma is not pleased, dear one, by great gifts of great fruit, as it is by subtle gifts justly won and purified by faith.

अध्याय 14

श्लोक 93.74

गॊप्रदान सहस्राणि दविजेभ्यॊ ऽदान नृगॊ नृपः एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समवाप्तवान

gòpradāna sahasrāṇi davijebhyò 'dāna nṛgò nṛpaḥ ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samavāptavāna

हिन्दी अर्थ

कर्तव्य है; अतः तुम्हें ऐसी बात नहीं कहनी चाहिए

English

King Nriga gave thousands of cows to brahmins, but giving one that belonged to another, he went to hell.

अध्याय 14

श्लोक 93.75

आत्ममांस परदानेन शिबिर औशीनरॊ नृपः पराप्य पुण्यकृताँल लॊकान मॊदते दिवि सुव्रतः

ātmamāṃsa paradānena śibira auśīnarò nṛpaḥ parāpya puṇyakṛtā~la lòkāna mòdate divi suvrataḥ

हिन्दी अर्थ

अनुकम्प्यो नर: पत्न्या पुष्टो रक्षित एव च धर्मकामार्थकार्याणि शुश्रूषा कुलसंतति:

English

By giving his own flesh, King Shibi Aushinara, of good vows, reached the worlds of the righteous and rejoices in heaven.

अध्याय 14

श्लोक 93.76

विभवे न नृणां पुण्यं सवशक्त्या सवर जितं सताम न यज्ञैर विविधैर विप्र यथान्यायेन संचितैः

vibhave na nṛṇāṃ puṇyaṃ savaśaktyā savara jitaṃ satāma na yajñaira vividhaira vipra yathānyāyena saṃcitaiḥ

हिन्दी अर्थ

नवेत्ति कर्मतो भायरिक्षणे यो5क्षम: पुमान्

English

Merit of men does not lie in wealth; it is won by the good through their own strength, not by various sacrifices justly gathered, brahmin.

अध्याय 14

श्लोक 93.77

करॊधॊ दानफलं हन्ति लॊभात सवर्गं न गच्छति नयायवृत्तिर हि तपसा दानवित सवर्गम अश्नुते

karòdhò dānaphalaṃ hanti lòbhāta savargaṃ na gacchati nayāyavṛttira hi tapasā dānavita savargama aśnute

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थों नौ समौ द्विज सत्यं रतिश्न धर्मश्न स्वर्गश्न॒ गुणनिर्जित:

English

Anger destroys the fruit of giving, greed prevents going to heaven; one of just livelihood who knows giving gains heaven by austerity.

अध्याय 14

श्लोक 93.78

न राजसूर्यैर बहुभिर इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः न चाश्वमेधैर बहुभिः फलं समम इदं तवम

na rājasūryaira bahubhira iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ na cāśvamedhaira bahubhiḥ phalaṃ samama idaṃ tavama

हिन्दी अर्थ

ऋतुर्मातुः पितुर्बीजं हैवतं परमं पति:

English

Not by many Rajasuyas performed with great fees, nor by many Ashvamedhas, is this equal fruit gained by you.

अध्याय 14

श्लोक 93.79

सक्तु परस्थेन हि जितॊ बरह्मलॊकस तवयानघ विरजॊ बरह्मभवनं गच्छ विप्र यथेच्छकम

saktu parasthena hi jitò barahmalòkasa tavayānagha virajò barahmabhavanaṃ gaccha vipra yathecchakama

हिन्दी अर्थ

पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्तासि भरणाच्च मे इत्युक्त: स तया सक्तून् प्रगृहोदं वचो5ब्रवीत्

English

By a prastha of barley-meal you have won Brahma's world, blameless one; go, brahmin, to Brahma's stainless abode as you wish.

अध्याय 14

श्लोक 93.80

सर्वेषां वॊ दविजश्रेष्ठ दिव्यं यानम उपस्थितम आरॊहत यथाकामं धर्मॊ ऽसमि दविज पश्य माम

sarveṣāṃ vò davijaśreṣṭha divyaṃ yānama upasthitama āròhata yathākāmaṃ dharmò 'sami davija paśya māma

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको दे दीजिये। मैं इसीमें पुण्य मानता हूँ, इसलिये ऐसा कर रहा हूँ साधूनां काड्क्षितं यस्मात् पितुर्वद्धस्य पालनम्

English

A divine car has come for all of you, best of brahmins; mount as you wish. I am Dharma, brahmin; look at me.

अध्याय 14

श्लोक 93.81

पावितॊ हि तवया देहॊ लॊके कीर्तिः सथिरा च ते सभार्यः सह पुत्रश च स सनुषश च दिवं वरज

pāvitò hi tavayā dehò lòke kīrtiḥ sathirā ca te sabhāryaḥ saha putraśa ca sa sanuṣaśa ca divaṃ varaja

हिन्दी अर्थ

श्रुतिरेषा हि विप्रषें त्रिषु लोकेषु शाश्वती

English

Your body has been purified by you, and your fame is firm in the world; go to heaven with your wife, son and daughter-in-law."

अध्याय 14

श्लोक 93.82

इत्य उक्तवाक्यॊ धर्मेण यानम आरुह्य स दविजः सभार्यः स सुतश चापि स सनुषश च दिवं ययौ

itya uktavākyò dharmeṇa yānama āruhya sa davijaḥ sabhāryaḥ sa sutaśa cāpi sa sanuṣaśa ca divaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

यह सनातन श्रुति प्रसिद्ध है प्राणो हि परमो धर्म: स्थितो देहेषु देहिनाम्

English

Thus addressed by Dharma, the brahmin, mounting the car, went to heaven with his wife, son and daughter-in-law.

अध्याय 14

श्लोक 93.83

तस्मिन विप्रे गते सवर्गं स सुते स सनुषे तदा भार्या चतुर्थे धर्मज्ञे ततॊ ऽहं निःसृतॊ बिलात

tasmina vipre gate savargaṃ sa sute sa sanuṣe tadā bhāryā caturthe dharmajñe tatò 'haṃ niḥsṛtò bilāta

हिन्दी अर्थ

उत्पाद्य पुत्र हि पिता कृतकृत्यो भवेत् सुतात्

English

When that brahmin had gone to heaven with son and daughter-in-law, and the wife, the fourth, the knower of dharma, then I came out of my hole.

अध्याय 14

श्लोक 93.84

ततस तु सक्तु गन्धेन कलेदेन सलिलस्य च दिव्यपुष्पावमर्दाच च साधॊर दानलबैश च तैः विप्रस्य तपसा तस्य शिरॊमे काञ्चनी कृतम

tatasa tu saktu gandhena kaledena salilasya ca divyapuṣpāvamardāca ca sādhòra dānalabaiśa ca taiḥ viprasya tapasā tasya śiròme kāñcanī kṛtama

हिन्दी अर्थ

पिता पुत्रको जन्म देकर ही उससे अपनेको कृतकृत्य मानता है वृद्धो5हं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक

English

Then, by the smell of barley-meal, the wetness of water, the trampling of divine flowers, and the bits of that good man's gifts, my head was turned to gold by that brahmin's austerity.

अध्याय 14

श्लोक 93.85

तस्य सत्याभिसंधस्य सूक्ष्मदानेन चैव ह शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुम्भमयं कृतम पश्यतेदं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः

tasya satyābhisaṃdhasya sūkṣmadānena caiva ha śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtama paśyatedaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम्

English

By his truthful resolve and subtle gift, brahmins, half my body was made golden; see this great thing by the wise man's austerity.

अध्याय 14

श्लोक 93.86

कथम एवंविधं मे सयाद अन्यत पार्श्वम इति दविजाः तपॊवनानि यज्ञांश च हृष्टॊ ऽभयेमि पुनः पुनः

kathama evaṃvidhaṃ me sayāda anyata pārśvama iti davijāḥ tapòvanāni yajñāṃśa ca hṛṣṭò 'bhayemi punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं दीर्घकालतक तपस्या कर चुका हूँ; इसलिये अब मुझे मरनेका भय नहीं है आत्मभूत पुत्रके द्वारा अपनी रक्षा कीजिये

English

"How may my other side become so?" I wonder, brahmins; I go glad again and again to ascetic forests and sacrifices.

अध्याय 14

श्लोक 93.87

यज्ञं तव अहम इमं शरुत्वा कुरुराजस्य धीमतः आशया परया पराप्तॊ न चाहं काञ्चनी कृतः

yajñaṃ tava ahama imaṃ śarutvā kururājasya dhīmataḥ āśayā parayā parāptò na cāhaṃ kāñcanī kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

परीक्षितश्न बहुधा सक्तूनादझि ते सुत

English

But hearing of this sacrifice of the wise Kuru king, I came with great hope, and I was not made golden.

अध्याय 14

श्लोक 93.88

ततॊ मयॊक्तं तद वाक्यं परहस्य दविजसत्तमाः सक्तु परस्थेन यज्ञॊ ऽयं संमितॊ नेति सर्वथा

tatò mayòktaṃ tada vākyaṃ parahasya davijasattamāḥ saktu parasthena yajñò 'yaṃ saṃmitò neti sarvathā

हिन्दी अर्थ

उज्छवृत्तिस्तु धर्मात्मा व्रीडामनुजगाम ह सक्तूनादाय संदहृष्टा श्वशुरं वाक्यमब्रवीत्

English

Then I said those words, laughing, best of brahmins: "This sacrifice is not equal to the prastha of barley-meal in any way."

अध्याय 14

श्लोक 93.89

सक्तु परस्थलवैस तैर हि तदाहं काञ्चनी कृतः न हि यज्ञॊ महान एष सदृशस तैर मतॊ मम

saktu parasthalavaisa taira hi tadāhaṃ kāñcanī kṛtaḥ na hi yajñò mahāna eṣa sadṛśasa taira matò mama

हिन्दी अर्थ

जा बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने उन श्वशुरदेवसे बोली--

English

For by the grains of that prastha of barley-meal I was turned golden; this great sacrifice is not, to my mind, like those."

अध्याय 14

श्लोक 93.90

[व] इत्य उक्त्वा नकुलः सर्वान यज्ञे दविज वरांस तदा जगामादर्शनं राजन विप्रास ते च ययुर गृहान

[va] itya uktvā nakulaḥ sarvāna yajñe davija varāṃsa tadā jagāmādarśanaṃ rājana viprāsa te ca yayura gṛhāna

हिन्दी अर्थ

पुत्रेण तानवाप्रोति यत्र गत्वा न शोचति

English

[Vaishampayana] Having said this to all the best of brahmins at the sacrifice, the mongoose disappeared, O king, and the brahmins went home.

अध्याय 14

श्लोक 93.91

एतत ते सर्वम आख्यातं मया परपुरंजय यद आश्चर्यम अभूत तस्मिन वाजिमेधे महाक्रतौ

etata te sarvama ākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya yada āścaryama abhūta tasmina vājimedhe mahākratau

हिन्दी अर्थ

कर्षितों सुव्रताचारे क्षुधाविद्वलचेतसम् कल्याणवृत्ते कल्याणि नैवं त्वं वक्तुमहसि

English

All this has been told to you by me, scourge of enemy cities, the marvel that occurred at that great horse sacrifice.

अध्याय 14

श्लोक 93.92

न विस्मयस ते नृपते यज्ञे कार्यः कथं चन ऋषिकॊटॊ सहस्राणि तपॊभिर ये दिवं गताः

na vismayasa te nṛpate yajñe kāryaḥ kathaṃ cana ṛṣikòṭò sahasrāṇi tapòbhira ye divaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

निराहार कैसे देख सकूँगा

English

You should not be amazed at the sacrifice, king, in any way; thousands of crores of sages have gone to heaven by austerities.

अध्याय 14

श्लोक 93.93

अद्रॊहः सर्वभूतेषु संतॊषः शीलम आर्जवम तपॊ दमश च सत्यं च दानं चेति समं मतम

adròhaḥ sarvabhūteṣu saṃtòṣaḥ śīlama ārjavama tapò damaśa ca satyaṃ ca dānaṃ ceti samaṃ matama

हिन्दी अर्थ

चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादातुमहसि या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे

English

Non-malice toward all beings, contentment, conduct, uprightness, austerity, self-control, truth and giving are held equal.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।