Mahabharata
14
अध्याय 14 / 18

Ashvamedha Parva

अश्वमेधपर्व

2743 श्लोकभाग 19/32 · श्लोक 57.1–58.20

पूर्ण अध्याय पाठ76 श्लोक

अध्याय 14

श्लोक 57.1

[व] स मित्रसहम आसाद्य तव अभिज्ञानम अयाचत तस्मै ददाव अभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस तदा

[va] sa mitrasahama āsādya tava abhijñānama ayācata tasmai dadāva abhijñānaṃ sa cekṣvākuvarasa tadā

हिन्दी अर्थ

महत्तत्त्वका कार्य अहंकार है

English

"The Brahmana said, 'In this connection is recited the ancient story of what the institution is of the Chaturhotra (sacrifice). The ordinances are now being duly declared of that in its entirety. Listen to me, O amiable lady, as I declare this wonderful mystery. The agent, the instrument, the action and Emancipation,— these, O beautiful lady, are the four sacrificing priests by whom the universe is enveloped. Hear in its entirety the assignment of causes (relating to this topic). The nose, the tongue, the eye, the skin, the ear numbering the fifth, the mind, and the understanding,— these seven should be understood as being caused by (the knowledge of) qualities. Smell, taste, colour, sound, touch, numbering the fifth, the objects of the mind, and the objects of the understanding, these seven are caused by action. He who smells, he who eats, he who sees, he who speaks, he who hears, numbering the fifth, he who thinks, and he who understands— these seven should be known as caused by the agent. Possessed of qualities, these enjoy their own qualities, agreeable or disagreeable. 2 As regards the Soul, that is destitute of qualities. These seven are the causes of Emancipation. With them that are learned and possessed of sufficient understanding, the qualities, which are in the position of deities, eat the oblations, each in its proper place, and agreeably to what has been ordained. The person who is destitute of learning, eating diverse kind of food, becomes seized with the sense of mineness. 3 Digesting food for himself, he becomes ruined through the sense of mineness. The eating of food that should not be eaten, and the drinking of wine, ruin him. He destroys the food (he takes), and having destroyed that food, he becomes destroyed himself. The man of learning, however, being possessed of puissance, destroys his food for reproducing it. The minutest transgression does not arise in him from the

अध्याय 14

श्लोक 57.2

[स] न चैवैषा गतिः कषेम्या न चान्या विद्यते गतिः एतन मे मतम आज्ञाय परयच्छ मणिकुण्डले

[sa] na caivaiṣā gatiḥ kaṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ etana me matama ājñāya parayaccha maṇikuṇḍale

हिन्दी अर्थ

गन्धके गुणोंका विस्तारके साथ वर्णन करूँगा

English

[King] "This is not a safe way, and there is no other way; understanding this of mine, give the jewelled earrings."

अध्याय 14

श्लोक 57.3

[व] इत्य उक्तस ताम उत्तङ्कस तु भर्तुर वाक्यम अथाब्रवीत शरुत्वा च सा ततः परादात तस्मै ते मणिकुण्डले

[va] itya uktasa tāma uttaṅkasa tu bhartura vākyama athābravīta śarutvā ca sā tataḥ parādāta tasmai te maṇikuṇḍale

हिन्दी अर्थ

नियमे च विसर्े च भूतात्मा मन एव च

English

[Vaishampayana] Thus addressed, Uttanka told her her husband's word, and hearing it she gave him the jewelled earrings.

अध्याय 14

श्लोक 57.4

अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनर अब्रवीत किम एतद गुह्य वचनं शरॊतुम इच्छामि पार्थिव

avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punara abravīta kima etada guhya vacanaṃ śaròtuma icchāmi pārthiva

हिन्दी अर्थ

प्रकार यह भूतसमुदाय प्रकृतिमें लीन होता है

English

Having got the earrings, he said to the king again, "What is this secret speech? I wish to hear it, king."

अध्याय 14

श्लोक 57.5

[स] परजा निसर्वाद विप्रान वै कषत्रियाः पूजयन्ति ह विप्रेभ्यश चापि बहवॊ दॊषाः परादुर्भवन्ति नः

[sa] parajā nisarvāda viprāna vai kaṣatriyāḥ pūjayanti ha viprebhyaśa cāpi bahavò dòṣāḥ parādurbhavanti naḥ

हिन्दी अर्थ

तत् सर्व तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

English

[King] "By nature kshatriyas honour brahmins, and yet from brahmins many faults arise for us.

अध्याय 14

श्लोक 57.6

सॊ ऽहं दविजेभ्यः परणतॊ विप्राद दॊषम अवाप्तवान गतिम अन्यां न पश्यामि मदयन्ती सहायवान सवर्गद्वारस्य गमने सथाने चेह दविजॊत्तम

sò 'haṃ davijebhyaḥ paraṇatò viprāda dòṣama avāptavāna gatima anyāṃ na paśyāmi madayantī sahāyavāna savargadvārasya gamane sathāne ceha davijòttama

हिन्दी अर्थ

तमोरजो भ्यां निर्मुक्त: सत्त्वमास्थाय केवलम्

English

I, bowed to the twice-born, have got a fault from a brahmin, and I see no other way, with Madayanti as my companion, to go to the door of heaven, twice-born one.

अध्याय 14

श्लोक 57.7

न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन दविजातिभिः शक्यं नृलॊके संस्थातुं परेत्य वा सुखम एधितुम

na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena davijātibhiḥ śakyaṃ nṛlòke saṃsthātuṃ paretya vā sukhama edhituma

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद् यस्तं वेद स वेदवित्

English

For a king especially cannot stay in the world of men hostile to the twice-born, or prosper happily hereafter.

अध्याय 14

श्लोक 57.8

तद इष्टे ते मयैवैते दत्ते सवे मणिकुण्डले यः कृतस ते ऽदय समयः सफलं तं कुरुष्व मे

tada iṣṭe te mayaivaite datte save maṇikuṇḍale yaḥ kṛtasa te 'daya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me

हिन्दी अर्थ

है, वह निश्चय ही उसका स्वरूप हो जाता है--यह सनातन गोपनीय रहस्य है

English

So I gave you those two jewelled earrings at your wish; make fruitful for me the agreement you made today."

अध्याय 14

श्लोक 57.9

[उ] राजंस तथेह कर्तास्मि पुनर एष्यामि ते वशम परश्नं तु कं चित परष्टुं तवां वयवसिष्ये परंतप

[u] rājaṃsa tatheha kartāsmi punara eṣyāmi te vaśama paraśnaṃ tu kaṃ cita paraṣṭuṃ tavāṃ vayavasiṣye paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

निबोधत तथा हीदं गुणैर्लक्षणमित्युत

English

[Uttanka] "King, I shall do so here; I shall come again under your power. But I have resolved to ask you a question, scourge of foes."

अध्याय 14

श्लोक 57.10

[स] बरूहि विप्र यथाकामं परतिवक्तास्मि ते वचः छेत्तास्मि संशयं ते ऽदय न मे ऽतरास्ति विचारणा

[sa] barūhi vipra yathākāmaṃ parativaktāsmi te vacaḥ chettāsmi saṃśayaṃ te 'daya na me 'tarāsti vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणा: स्मृता:

English

food he takes. Whatever is thought of by the mind, whatever is uttered by speech, whatever is heard by the ear, whatever is seen by the eye, whatever is touched by the (sense of) touch, whatever is smelt by the nose, constitute oblations of clarified butter which should all, after restraining the senses with the mind numbering the sixth, be poured into that fire of high merits which burns within the body, viz. , the Soul. 1 The sacrifice constituted by Yoga is going on as regards myself. The spring whence that sacrifice proceeds is that which yields the fire of knowledge. The upward life-wind Prana is the Stotra of that sacrifice. The downward life-wind Apana is its Sastra. The renunciation of everything is the excellent Dakshina of that sacrifice. Consciousness, Mind, and Understanding— these becoming Brahma, are its Hotri, Adhwaryyu, and Udgatri. The Prasastri, his Sastra, is truth. 2 Cessation of separate existence (or Emancipation) is the Dakshina. In this connection, people conversant with Narayana recite some Richs. Unto the divine Narayana were animals offered in days of yore. 3 Then are sung some Samanas. On that topic occurs an authority. O timid one, know that the divine Narayana is the soul of all.'"

अध्याय 14

श्लोक 57.11

[उ] पराहुर वाक संगतं मित्रं धर्मनैपुण्य दर्शिनः मित्रेषु यश च विषमः सतेन इत्य एव तं विदुः

[u] parāhura vāka saṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇya darśinaḥ mitreṣu yaśa ca viṣamaḥ satena itya eva taṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति न: श्रुतम्

English

[Uttanka] "Those who see skill in dharma say a friend is one with whom one has spoken; and one who is uneven among friends they know as a thief.

अध्याय 14

श्लोक 57.12

स भवान मित्रताम अद्य संप्राप्तॊ मम पार्थिव स मे बुद्धिं परयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर

sa bhavāna mitratāma adya saṃprāptò mama pārthiva sa me buddhiṃ parayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

बीजप्रसवधर्माणि महा भूतानि पञ्च वै

English

You have today become my friend, king; give me, best of the wise, an even understanding.

अध्याय 14

श्लोक 57.13

अवाप्तार्थॊ ऽहम अद्येह भवांश च पुरुषादकः भवत सकाशम आगन्तुं कषमं मम न वेति वा

avāptārthò 'hama adyeha bhavāṃśa ca puruṣādakaḥ bhavata sakāśama āgantuṃ kaṣamaṃ mama na veti vā

हिन्दी अर्थ

विशेषा: पञ्चभूतानां तेषां चित्तं विशेषणम्

English

I have gained my purpose here today, and you are a man-eater; is it fit for me to come to you or not?"

अध्याय 14

श्लोक 57.14

[स] कषमं चेद इह वक्तव्यं मया दविज वरॊत्तम मत्समीपं दविजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथं चन

[sa] kaṣamaṃ ceda iha vaktavyaṃ mayā davija varòttama matsamīpaṃ davijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणा:

English

[King] "If I must speak what is fit, best of twice-born, you should in no way come to me.

अध्याय 14

श्लोक 57.15

एवं तव परपश्यामि शरेयॊ भृगुकुलॊद्वह आगच्छतॊ हि ते विप्र भवेन मृत्युर असंशयम

evaṃ tava parapaśyāmi śareyò bhṛgukulòdvaha āgacchatò hi te vipra bhavena mṛtyura asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

हैं। तेज तीन गुणोंसे युक्त कहा गया है। जलके चार गुण हैं

English

Thus I see the good for you, joy of the Bhrigus; for if you come, brahmin, you will certainly die."

अध्याय 14

श्लोक 57.16

[व] इत्य उक्तः स तदा राज्ञा कषमं बुद्धिमता हितम समनुज्ञाप्य राजानम अहल्यां परति जग्मिवान

[va] itya uktaḥ sa tadā rājñā kaṣamaṃ buddhimatā hitama samanujñāpya rājānama ahalyāṃ parati jagmivāna

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी

English

[Vaishampayana] Thus told by the king what was fit and good, he took leave of the king and went toward Ahalya.

अध्याय 14

श्लोक 57.17

गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरु पत्न्याः परियं करः जवेन महता परायाद गौतमस्याश्रमं परति

gṛhītvā kuṇḍale divye guru patnyāḥ pariyaṃ karaḥ javena mahatā parāyāda gautamasyāśramaṃ parati

हिन्दी अर्थ

जीवोंको जन्म देनेवाली तथा शुभ और अशुभका निर्देश करनेवाली है

English

Taking the divine earrings, doing the teacher's wife's pleasure, he went with great speed toward Gautama's hermitage.

अध्याय 14

श्लोक 57.18

यथा तयॊ रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिने ऽनयत

yathā tayò rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitama tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine 'nayata

हिन्दी अर्थ

एते पज्च गुणा भूमेरविज्ञेया द्विजसत्तमा:

English

As Madayanti had told him how to protect them, he tied the earrings and carried them in the black deer-skin.

अध्याय 14

श्लोक 57.19

स कस्मिंश चित कषुधाविष्टः फलभार समन्वितम बिल्वं ददर्श कस्मिंश चिद आरुरॊह कषुधान्वितः

sa kasmiṃśa cita kaṣudhāviṣṭaḥ phalabhāra samanvitama bilvaṃ dadarśa kasmiṃśa cida āruròha kaṣudhānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्

English

Hungry somewhere, he saw a bilva tree laden with fruit and, in hunger, climbed it.

अध्याय 14

श्लोक 57.20

शाखास्व आसज्य तस्यैव कृष्णाजिनम अरिंदम यस्मिंस ते कुण्डले बद्धे तदा दविज वरेण वै

śākhāsva āsajya tasyaiva kṛṣṇājinama ariṃdama yasmiṃsa te kuṇḍale baddhe tadā davija vareṇa vai

हिन्दी अर्थ

शब्द: स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चाणां गुणा: स्मृता:

English

He hung on its branches the black deer-skin in which the earrings were tied, best of brahmins, scourge of foes.

अध्याय 14

श्लोक 57.21

विशीर्णबन्धने तस्मिन गते कृष्णाजिने महीम अपश्यद भुजगः कश चित ते तत्र मणिकुण्डले

viśīrṇabandhane tasmina gate kṛṣṇājine mahīma apaśyada bhujagaḥ kaśa cita te tatra maṇikuṇḍale

हिन्दी अर्थ

मधुरोम्ल: कटुस्तिक्त: कषायो लवणस्तथा

English

When the knot came undone and the deer-skin fell to the earth, a serpent saw the two jewelled earrings there.

अध्याय 14

श्लोक 57.22

ऐरावत कुलॊत्पन्नः शीघ्रॊ भूत्वा तदा स वै विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ सकुण्डले

airāvata kulòtpannaḥ śīghrò bhūtvā tadā sa vai vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sakuṇḍale

हिन्दी अर्थ

रसका विस्तार बताया गया है

English

Born in Airavata's line, becoming swift, he seized them in his mouth and entered an anthill with the earrings.

अध्याय 14

श्लोक 57.23

हरियमाणे तु दृष्ट्वा सकुण्डले भुजगेन ह पपात वृक्षात सॊद्वेगॊ दुःखात परमकॊपनः

hariyamāṇe tu dṛṣṭvā sakuṇḍale bhujagena ha papāta vṛkṣāta sòdvegò duḥkhāta paramakòpanaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्लं कृष्णं तथा रक्त नील॑ पीतारुणं तथा

English

Seeing the earrings being carried off by the serpent, he fell from the tree, agitated, in great anger from grief.

अध्याय 14

श्लोक 57.24

स दण्डकाष्ठम आदाय वल्मीकम अखनत तदा करॊधामर्षाभितप्ताङ्गस ततॊ वै दविजपुंगवः

sa daṇḍakāṣṭhama ādāya valmīkama akhanata tadā karòdhāmarṣābhitaptāṅgasa tatò vai davijapuṃgavaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते

English

Taking a stick he dug at the anthill, the best of brahmins, his limbs burning with anger and impatience.

अध्याय 14

श्लोक 57.25

तस्य वेगम असह्यं तम असहन्ती वसुंधरा दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशम आतुरा

tasya vegama asahyaṃ tama asahantī vasuṃdharā daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśama āturā

हिन्दी अर्थ

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्

English

The earth, unable to bear his unbearable force, her body driven by the stick, shook greatly, distressed.

अध्याय 14

श्लोक 57.26

ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर धरणीतलम नागलॊकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात

tataḥ khanata evātha viprarṣera dharaṇītalama nāgalòkasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāta

हिन्दी अर्थ

इष्टश्नानिष्टशब्दश्न संहतः प्रविभागवान्

English

As the brahmin sage dug the earth, firmly resolved to make a road to the Naga world,

अध्याय 14

श्लोक 57.27

रथेन हरियुक्तेन तं देशम उपजग्मिवान वज्रपाणिर महातेजा ददर्श च दविजॊत्तमम

rathena hariyuktena taṃ deśama upajagmivāna vajrapāṇira mahātejā dadarśa ca davijòttamama

हिन्दी अर्थ

आकाशशमुत्तमं भूतमहंकारस्तत: पर:

English

the greatly radiant Vajrapani, in a chariot with bay horses, came to that place and saw the best of brahmins.

अध्याय 14

श्लोक 57.28

स तु तं बराह्मणॊ भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः उत्तङ्कम अब्रवीत तात नैतच छक्यं तवयेति वै

sa tu taṃ barāhmaṇò bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ uttaṅkama abravīta tāta naitaca chakyaṃ tavayeti vai

हिन्दी अर्थ

तस्मात् तु परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुष: पर:

English

Becoming a brahmin, grieved by his grief, he said to Uttanka, "Dear one, you cannot do this.

अध्याय 14

श्लोक 57.29

इतॊ हि नागलॊकॊ वै यॊजनानि सहस्रशः न दण्डकाष्ठ साध्यं च मन्ये कार्यम इदं तव

itò hi nāgalòkò vai yòjanāni sahasraśaḥ na daṇḍakāṣṭha sādhyaṃ ca manye kāryama idaṃ tava

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतात्मभूतात्मा गच्छत्यात्मानमव्ययम्

English

The Naga world is thousands of yojanas from here, and I think this task of yours cannot be done by a stick."

अध्याय 14

श्लोक 57.30

[उ] नागलॊके यदि बरह्मन न शक्ये कुण्डले मया पराप्तुं पराणान विमॊक्ष्यामि पश्यतस ते दविजॊत्तम

[u] nāgalòke yadi barahmana na śakye kuṇḍale mayā parāptuṃ parāṇāna vimòkṣyāmi paśyatasa te davijòttama

हिन्दी अर्थ

करनेमें मन समर्थ है, उसी प्रकार स्थितिकालमें भी मन ही भूतोंका आत्मा है

English

[Uttanka] "If, brahmin, I cannot get the earrings in the Naga world, I shall give up my life before your eyes, best of the twice-born."

अध्याय 14

श्लोक 57.31

यदा स नाशकत तस्य निश्चयं कर्तुम अन्यथा वज्रपाणिस तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयॊज ह

yadā sa nāśakata tasya niścayaṃ kartuma anyathā vajrapāṇisa tadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyòja ha

हिन्दी अर्थ

बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्क्ष स उच्यते

English

When he could not change his resolve, Vajrapani joined the stick with the thunderbolt weapon.

अध्याय 14

श्लोक 57.32

ततॊ वज्रप्रहारैस तैर दार्यमाणा वसुंधरा नागलॊकस्य पन्थानम अकरॊज जनमेजय

tatò vajraprahāraisa taira dāryamāṇā vasuṃdharā nāgalòkasya panthānama akaròja janamejaya

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा

English

Then, torn by those blows of the thunderbolt, the earth made a road to the Naga world, Janamejaya.

अध्याय 14

श्लोक 57.33

स तेन मार्गेण तदा नागलॊकं विवेश ह ददर्श नागलॊकं च यॊजनानि सहस्रशः

sa tena mārgeṇa tadā nāgalòkaṃ viveśa ha dadarśa nāgalòkaṃ ca yòjanāni sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

समारुह् स भूतात्मा समन्तात् परिधावति

English

By that road he then entered the Naga world and saw the Naga world, thousands of yojanas wide.

अध्याय 14

श्लोक 57.34

परकार निचयैर दिव्यैर मणिमुक्ताभ्यलंकृतैः उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस तथा

parakāra nicayaira divyaira maṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥ upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayaisa tathā

हिन्दी अर्थ

बुद्धिसंयमनो नित्यं महान् ब्रह्ममयो रथ:

English

It was endowed, greatly fortunate one, with divine heaps of ramparts, adorned with jewels and pearls and made of gold.

अध्याय 14

श्लोक 57.35

वापीः सफटिकसॊपाना नदीश च विमलॊदकाः ददर्श वृक्षांश च बहून नानाद्विज गणायुतान

vāpīḥ saphaṭikasòpānā nadīśa ca vimalòdakāḥ dadarśa vṛkṣāṃśa ca bahūna nānādvija gaṇāyutāna

हिन्दी अर्थ

स धीर: सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति

English

He saw lakes with crystal steps, rivers with clear water, and many trees filled with various flocks of birds.

अध्याय 14

श्लोक 57.36

तस्य लॊकस्य च दवारं ददर्श स भृगूद्वहः पञ्चयॊजनविस्तारम आयतं शतयॊजनम

tasya lòkasya ca davāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥ pañcayòjanavistārama āyataṃ śatayòjanama

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंमें धीर है और कभी मोहमें नहीं पड़ता

English

The joy of the Bhrigus saw the gate of that world, five yojanas wide and a hundred yojanas long.

अध्याय 14

श्लोक 57.37

नागलॊकम उत्तङ्कस तु परेक्ष्य दीनॊ ऽभवत तदा निराशश चाभवत तात कुण्डलाहरणे पुनः

nāgalòkama uttaṅkasa tu parekṣya dīnò 'bhavata tadā nirāśaśa cābhavata tāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्

English

Seeing the Naga world, Uttanka grew dejected, and, dear one, hopeless again of recovering the earrings.

अध्याय 14

श्लोक 57.38

तत्र परॊवाच तुरगस तं कृष्ण शवेतवालधिः ताम्रास्य नेतः कौरव्य परज्वलन्न इव तेजसा

tatra paròvāca turagasa taṃ kṛṣṇa śavetavāladhiḥ tāmrāsya netaḥ kauravya parajvalanna iva tejasā

हिन्दी अर्थ

एतद् ब्रह्मवनं नित्यं तस्मिं श्वरति क्षेत्रवित्

English

There a horse, black, with white tail, copper-faced, blazing as if with radiance, said to him, Kaurava:

अध्याय 14

श्लोक 57.39

धमस्व आपानम एतन मे ततस तवं विप्र लल्प्स्यसे ऐरावत सुतेनेह तवानीते हि कुण्डले

dhamasva āpānama etana me tatasa tavaṃ vipra lalpsyase airāvata suteneha tavānīte hi kuṇḍale

हिन्दी अर्थ

गुणेभ्य: पञजचभूतानि एष भूतसमुच्छूय:

English

"Blow into this apana, brahmin; then you will get it. The earrings were brought here by the son of Airavata.

अध्याय 14

श्लोक 57.40

मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र तवम अत्रार्थे कथं चन तवयैतद धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा

mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tavama atrārthe kathaṃ cana tavayaitada dhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā

हिन्दी अर्थ

सर्वे स्वभावत: सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्

English

Do not feel disgust in this matter, my son, in any way; for you did this very thing in Gautama's hermitage then."

अध्याय 14

श्लोक 57.41

[उ] कथं भवन्तं जानीयाम उपाध्यायाश्रमं परति यन मया चीर्ण पूर्वं च शरॊतुम इच्छामि तद धयहम

[u] kathaṃ bhavantaṃ jānīyāma upādhyāyāśramaṃ parati yana mayā cīrṇa pūrvaṃ ca śaròtuma icchāmi tada dhayahama

हिन्दी अर्थ

क्रियासे या कारणसे इनकी रचना नहीं हुई है

English

[Uttanka] "How should I know you, in connection with my teacher's hermitage? I wish to hear what I did before."

अध्याय 14

श्लोक 57.42

[अष्व] गुरॊर गुरुं मां जानीहि जवलितं जातवेदसम तवया हय अहं सदा वत्स गुरॊर अर्थे ऽभिपूजितः

[aṣva] guròra guruṃ māṃ jānīhi javalitaṃ jātavedasama tavayā haya ahaṃ sadā vatsa guròra arthe 'bhipūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मय: सागरे यथा

English

[The horse] "Know me as the teacher of the teacher, the blazing Fire. I was always honoured by you, child, for your teacher's sake.

अध्याय 14

श्लोक 57.43

सततं पूजितॊ विप्र शुचिना भृगुनन्दन तस्माच छरेयॊ विधास्यामि तवैवं कुरु माचिरम

satataṃ pūjitò vipra śucinā bhṛgunandana tasmāca chareyò vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru mācirama

हिन्दी अर्थ

भूतेभ्यश्षापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत् परां गतिम्

English

Honoured always by you, brahmin, pure, joy of the Bhrigus, I shall do you good. Do so, without delay."

अध्याय 14

श्लोक 57.44

इत्य उक्तः स तथाकार्षीद उत्तङ्कश चित्रभानुना घृतार्चिः परीतिमांश चापि परजज्वाल दिधक्षया

itya uktaḥ sa tathākārṣīda uttaṅkaśa citrabhānunā ghṛtārciḥ parītimāṃśa cāpi parajajvāla didhakṣayā

हिन्दी अर्थ

महाभूतोंसे छूट जाता है, वह परम गतिको प्राप्त होता है

English

So addressed, Uttanka did as told; and Chitrabhanu, with ghee-flames, pleased, blazed up, wishing to burn.

अध्याय 14

श्लोक 57.45

ततॊ ऽसय रॊमकूपेभ्यॊ धमायमानस्य भारत घनः परादुरभूद धूमॊ नागलॊकभयावहः

tatò 'saya ròmakūpebhyò dhamāyamānasya bhārata ghanaḥ parādurabhūda dhūmò nāgalòkabhayāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

भी तपस्यासे ही देवत्वको प्राप्त हुए हैं

English

Then, as he blew, O Bharata, a dense smoke came out of his pores, terrifying to the Naga world.

अध्याय 14

श्लोक 57.46

तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारत नागलॊके महाराज न परज्ञायत किं चन

tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata nāgalòke mahārāja na parajñāyata kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यं तपसा सिद्धा: पश्यन्तीह समाहिता:

English

By that suddenly growing smoke, O Bharata, nothing could be made out in the Naga world, great king.

अध्याय 14

श्लोक 57.47

हाहाकृतम अभूत सर्वम ऐरावत निवेशनम वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय

hāhākṛtama abhūta sarvama airāvata niveśanama vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya

हिन्दी अर्थ

एकाग्र करके तीनों लोकोंकी बातोंको क्रमशः प्रत्यक्ष अनुभव करते हैं

English

All the dwelling of Airavata, and of Vasuki and the other nagas, Janamejaya, resounded with cries of "Alas!"

अध्याय 14

श्लोक 57.48

न परकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस तथा

na parakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayasa tathā

हिन्दी अर्थ

तपसैव प्रसिद्धयन्ति तपोमूलं हि साधनम्

English

Houses did not shine, shut in by smoke, like forests and mountains covered by mist, Bharata.

अध्याय 14

श्लोक 57.49

ते धूमरक्तनयना वह्नि तेजॊ ऽभितापिताः आजग्मुर निश्चयं जञातुं भार्गवस्याति तेजसः

te dhūmaraktanayanā vahni tejò 'bhitāpitāḥ ājagmura niścayaṃ jañātuṃ bhārgavasyāti tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

सारे साधनोंकी जड़ तपस्या ही है

English

With eyes red from the smoke and scorched by the fire's heat, they came to learn the resolve of the very radiant Bhargava.

अध्याय 14

श्लोक 57.50

शरुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस तिग्मतेजसः संभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर यथाविधि

śarutvā ca niścayaṃ tasya maharṣesa tigmatejasaḥ saṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakrura yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

यानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च

English

Hearing the resolve of that great sage of sharp radiance, all with troubled minds paid him honour by rule.

अध्याय 14

श्लोक 57.51

सर्वे पराञ्जलयॊ नागा वृद्धबाल पुरॊगमाः शिरॊभिः परणिपत्यॊचुः परसीद भगवन्न इति

sarve parāñjalayò nāgā vṛddhabāla purògamāḥ śiròbhiḥ paraṇipatyòcuḥ parasīda bhagavanna iti

हिन्दी अर्थ

तथैव तपसा देवा महामाया दिवं॑ गता:

English

All the nagas, with folded hands, the aged and the children first, bowing their heads said, "Be gracious, blessed one."

अध्याय 14

श्लोक 57.52

परसाद्य बराह्मणं ते तु पाद्यम अर्घ्यं निवेद्य च परायच्छन कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते

parasādya barāhmaṇaṃ te tu pādyama arghyaṃ nivedya ca parāyacchana kuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite

हिन्दी अर्थ

अहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापते:

English

Having appeased the brahmin, offering foot-water and guest-offering, the serpents gave him the two highly honoured divine earrings.

अध्याय 14

श्लोक 57.53

ततः संपूजितॊ नागैस तत्रॊत्तङ्कः परतापवान अग्निं परदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत

tataḥ saṃpūjitò nāgaisa tatròttaṅkaḥ paratāpavāna agniṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tata

हिन्दी अर्थ

आप्नवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम्

English

Then the mighty Uttanka, honoured by the nagas there, circled the fire to the right and went to his teacher's house.

अध्याय 14

श्लोक 57.54

स गत्वा तवरितॊ राजन गौतमस्य निवेशनम परायच्छत कुण्डले दिव्ये गुरु पत्न्यै तदानघ

sa gatvā tavaritò rājana gautamasya niveśanama parāyacchata kuṇḍale divye guru patnyai tadānagha

हिन्दी अर्थ

सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमा:

English

Going quickly, king, to Gautama's house, he gave the two divine earrings to the teacher's wife, blameless one.

अध्याय 14

श्लोक 57.55

एवं महात्मना तेन तरीँल लॊकाञ जनमेजय परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस ते मणिकुण्डले

evaṃ mahātmanā tena tarī~la lòkāña janamejaya parikramyāhṛte divye tatasa te maṇikuṇḍale

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तं प्रविशन्‍्तीह महतां लोकमुत्तमम्

English

Thus by that great soul, Janamejaya, having gone round the three worlds, those two divine jewelled earrings were brought.

अध्याय 14

श्लोक 57.56

एवं परभावः स मुनिर उत्तङ्कॊ भरतर्षभ परेण तपसा युक्तॊ यन मां तवं परिपृच्छसि

evaṃ parabhāvaḥ sa munira uttaṅkò bharatarṣabha pareṇa tapasā yuktò yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

लोकमें लीन होता है

English

Such was the power of the sage Uttanka, bull of the Bharatas, joined with supreme austerity, which you ask me about.

अध्याय 14

श्लोक 58.1

[ज] उत्तङ्काय वरं दत्त्वा गॊविन्दॊ दविजसत्तम अत ऊर्ध्वं महाबाहुः किं चकार महायशाः

[ja] uttaṅkāya varaṃ dattvā gòvindò davijasattama ata ūrdhvaṃ mahābāhuḥ kiṃ cakāra mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्

English

by the commentators. The printed texts are not correct. The text adopted by Nilakantha differs from that of Arjuna Misra. The very order of the verses is not uniform in all the texts.

अध्याय 14

श्लोक 58.2

[व] दत्त्वा वरम उत्तङ्काय परायात सात्यकिना सह दवारकाम एव गॊविन्दः शीघ्रवेगैर महाहयैः

[va] dattvā varama uttaṅkāya parāyāta sātyakinā saha davārakāma eva gòvindaḥ śīghravegaira mahāhayaiḥ

हिन्दी अर्थ

लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात् स्वप्नदर्शनम् प्रवृत्तयश्न या: सर्वा: पश्यन्ति परिणामजा:

English

[Vaishampayana] Having given a boon to Uttanka, Govinda went with Satyaki to Dvaraka, by swift, great horses.

अध्याय 14

श्लोक 58.3

सरांसि च नदीश चैव वनानि विविधानि च अतिक्रम्य ससादाथ रम्यां दवारवतीं पुरीम

sarāṃsi ca nadīśa caiva vanāni vividhāni ca atikramya sasādātha ramyāṃ davāravatīṃ purīma

हिन्दी अर्थ

और यही अनिन्दित सदाचार है शकक्‍्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना

English

Crossing lakes, rivers and many forests, he reached the lovely city of Dvaravati.

अध्याय 14

श्लोक 58.4

वर्तमाने महाराज महे रैवतकस्य च उपायात पुण्डरीकाक्षॊ युयुधानानुगस तदा

vartamāne mahārāja mahe raivatakasya ca upāyāta puṇḍarīkākṣò yuyudhānānugasa tadā

हिन्दी अर्थ

कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन्

English

While the festival of Raivataka was going on, O great king, the lotus-eyed one arrived, followed by Yuyudhana.

अध्याय 14

श्लोक 58.5

अलंकृतस तु स गिरिर नानारूपविचित्रितैः बभौ रुक्ममयैः काशैः सर्वतः पुरुषर्षभ

alaṃkṛtasa tu sa girira nānārūpavicitritaiḥ babhau rukmamayaiḥ kāśaiḥ sarvataḥ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

सम्यगाचर शुद्धात्मंस्तत: सिद्धिमवाप्स्यसि चकार सर्व कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान्

English

That mountain, decked with varied forms, shone all round, bull among men, with golden kasha reeds.

अध्याय 14

श्लोक 58.6

काञ्चनस्रग्भिर अग्र्याभिः सुमनॊभिस तथैव च वासॊ भिश च महाशैलः कल्पवृक्षैश च सर्वशः

kāñcanasragbhira agryābhiḥ sumanòbhisa tathaiva ca vāsò bhiśa ca mahāśailaḥ kalpavṛkṣaiśa ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

पालन किया। इससे वह संसार-बन्धनसे मुक्त हो गया

English

The great mountain was adorned with fine golden garlands, flowers, garments and wishing-trees everywhere.

अध्याय 14

श्लोक 58.7

दीपवृक्षैश च सौवर्णैर अभीक्ष्णम उपशॊभितः गुहा निर्ज्झर देशेषु दिवा भूतॊ बभूव ह

dīpavṛkṣaiśa ca sauvarṇaira abhīkṣṇama upaśòbhitaḥ guhā nirjjhara deśeṣu divā bhūtò babhūva ha

हिन्दी अर्थ

तत् पद समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति जाकर शोक नहीं करना पड़ता

English

Adorned constantly with golden lamp-trees, it became like day in caves and spring-regions.

अध्याय 14

श्लोक 58.8

पताकाभिर विचित्राभिः स घण्टाभिः समन्ततः पुम्भिः सत्रीभिश च संघुष्टः परगीत इव चाभवत अतीव परेक्षणीयॊ ऽभून मेरुर मुनिगणैर इव

patākābhira vicitrābhiḥ sa ghaṇṭābhiḥ samantataḥ pumbhiḥ satrībhiśa ca saṃghuṣṭaḥ paragīta iva cābhavata atīva parekṣaṇīyò 'bhūna merura munigaṇaira iva

हिन्दी अर्थ

श्रोतव्यं चेन्मयैतद् वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो

English

With varied banners and bells all round, resounding with men and women, it seemed as if singing; very beautiful to see, it was like Meru with hosts of sages.

अध्याय 14

श्लोक 58.9

मत्तानां हृष्टरूपाणां सत्रीणां पुंसां च भारत गायतां पर्वतेन्द्रस्य दिवस्पृग इव निस्वनः

mattānāṃ hṛṣṭarūpāṇāṃ satrīṇāṃ puṃsāṃ ca bhārata gāyatāṃ parvatendrasya divaspṛga iva nisvanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभो! यदि मेरे सुननेयोग्य हो तो ठीक-ठीक बतानेकी कृपा कीजिये त्वत्प्रीत्या गुह्ममेतच्च कथितं ते धनंजय

English

The sound of the singing of drunken, delighted women and men, O Bharata, was like touching heaven from the king of mountains.

अध्याय 14

श्लोक 58.10

परमत्तमत्तसंमत्त कष्वेडितॊत्कृष्ट संकुला तथा किल किला शब्दैर भूर अभूत सुमनॊहरा

paramattamattasaṃmatta kaṣveḍitòtkṛṣṭa saṃkulā tathā kila kilā śabdaira bhūra abhūta sumanòharā

हिन्दी अर्थ

ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते

English

goodness, passion, and darkness.

अध्याय 14

श्लोक 58.11

विपणापणवान रम्यॊ भक्ष्यभॊज्य विहारवान वस्त्रमाल्यॊत्कर युतॊ वीणा वेणुमृदङ्गवान

vipaṇāpaṇavāna ramyò bhakṣyabhòjya vihāravāna vastramālyòtkara yutò vīṇā veṇumṛdaṅgavāna

हिन्दी अर्थ

करते हैं, किंतु वृद्ध महात्माजन उन कर्मोको उत्तम नहीं बतलाते

English

known to those that are learned. On the other hand, those that are not learned, regard this or that to be theirs, when in reality they are different from them. They are their selves, and not their senses, although they take themselves for the latter, ignorantly identifying themselves with things which they are not.

अध्याय 14

श्लोक 58.12

सुरामैरेय मिश्रेण भक्ष्यभॊज्येन चैव ह दीनान्ध कृपणादिभ्यॊ दीयमानेन चानिशम बभौ परमकल्याणॊ महस तस्य महागिरेः

surāmaireya miśreṇa bhakṣyabhòjyena caiva ha dīnāndha kṛpaṇādibhyò dīyamānena cāniśama babhau paramakalyāṇò mahasa tasya mahāgireḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष ग्रसते5विद्या तद् ग्राह्मममृताशिनाम्

English

mind should be poured as libations on the sacred fire of the Soul that is within the body.

अध्याय 14

श्लोक 58.13

पुण्यावसथवान वीर पुण्यकृद्भिर निषेवितः विहारॊ वृष्णिवीराणां महे रैवतकस्य ह स नगॊ वेश्म संकीर्णॊ देवलॊक इवाबभौ

puṇyāvasathavāna vīra puṇyakṛdbhira niṣevitaḥ vihārò vṛṣṇivīrāṇāṃ mahe raivatakasya ha sa nagò veśma saṃkīrṇò devalòka ivābabhau

हिन्दी अर्थ

कर्मठ पुरुष देवताओंके भी उपभोगका विषय होता है

English

up to Narayana in days of old were the senses offered up as sacrifices.

अध्याय 14

श्लोक 58.14

तदा च कृष्ण सांनिध्यम आसाद्य भरतर्षभ शक्र सद्म परतीकाशॊ बभूव स हि शैलराट

tadā ca kṛṣṇa sāṃnidhyama āsādya bharatarṣabha śakra sadma paratīkāśò babhūva sa hi śailarāṭa

हिन्दी अर्थ

विद्यामयोयं पुरुषो न तु कर्ममय: स्मृत:

English

Then, bull of the Bharatas, having reached Krishna's presence, that king of mountains became like Shakra's abode.

अध्याय 14

श्लोक 58.15

ततः संपूज्यमानः स विवेश भवनं शुभम गॊविन्दः सात्यकिश चैव जगाम भवनं सवकम

tataḥ saṃpūjyamānaḥ sa viveśa bhavanaṃ śubhama gòvindaḥ sātyakiśa caiva jagāma bhavanaṃ savakama

हिन्दी अर्थ

पुरुष (आत्मा) ज्ञानमय है, कर्ममय नहीं

English

Then, being honoured, he entered the auspicious house; Govinda and Satyaki went to their own house.

अध्याय 14

श्लोक 58.16

विवेश च स हृष्टात्मा चिरकालप्रवासकः कृत्वा न सुकरं कर्म दानवेष्व इव वासवः

viveśa ca sa hṛṣṭātmā cirakālapravāsakaḥ kṛtvā na sukaraṃ karma dānaveṣva iva vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

जितात्मा एवं असंग समझता है, वह कभी मृत्युके बन्धनमें नहीं पड़ता

English

He entered glad of heart, after a long time abroad, having done a hard deed, like Vasava among the danavas.

अध्याय 14

श्लोक 58.17

उपयातं तु वार्ष्णेयं भॊजवृष्ण्यन्धकास तदा अभ्यगच्छन महात्मानं देवा इव शतक्रतुम

upayātaṃ tu vārṣṇeyaṃ bhòjavṛṣṇyandhakāsa tadā abhyagacchana mahātmānaṃ devā iva śatakratuma

हिन्दी अर्थ

अग्राह्मोड्मृतो भवति स एशभि: कारणैर्ध्ुव:

English

As Vrishni arrived, the Bhojas, Vrishnis and Andhakas then went to meet the great soul, as the gods go to Shatakratu.

अध्याय 14

श्लोक 58.18

स तान अभ्यर्च्य मेधावी पृष्ट्वा च कुशलं तदा अभ्यवादयत परीतः पितरं मातरं तथा

sa tāna abhyarcya medhāvī pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā abhyavādayata parītaḥ pitaraṃ mātaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अमृतस्वरूप हो जाता है

English

The wise one honoured them, asked after their welfare, and greeted his father and mother with joy.

अध्याय 14

श्लोक 58.19

ताभ्यां च संपरिष्वक्तः सान्त्वितश च महाभुजः उपॊपविष्टस तैः सर्वैर वृष्णिभिः परिवारितः

tābhyāṃ ca saṃpariṣvaktaḥ sāntvitaśa ca mahābhujaḥ upòpaviṣṭasa taiḥ sarvaira vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

स तद् ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद् भूयो न विद्यते

English

Embraced and consoled by those two, the mighty-armed one sat down, surrounded by all the Vrishnis.

अध्याय 14

श्लोक 58.20

स विश्रान्तॊ महातेजाः कृतपादावसेचनः कथयाम आस तं कृष्णः पृष्टः पित्रा महाहवम

sa viśrāntò mahātejāḥ kṛtapādāvasecanaḥ kathayāma āsa taṃ kṛṣṇaḥ pṛṣṭaḥ pitrā mahāhavama

हिन्दी अर्थ

एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद् वृत्तमनिन्दितम्

English

Rested, of great radiance, with his feet washed, Krishna, asked by his father, told him of the great battle.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।