Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 11/57 · श्लोक 17.1–17.95

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 17.1

[स] हस्तिभिस तु महामात्रास तव पुत्रेण चॊदिताः धृष्टद्युम्नं जिघांसन्तः करुद्धाः पार्षतम अभ्ययुः

[sa] hastibhisa tu mahāmātrāsa tava putreṇa còditāḥ dhṛṣṭadyumnaṃ jighāṃsantaḥ karuddhāḥ pārṣatama abhyayuḥ

हिन्दी अर्थ

विचलित, भ्रान्त, पतित, मलिन तथा नष्ट होने लगे पाणीन् पाणिगतं शस्त्र बाहूुनपि शिरांसि च

English

peace with the Pandavas! Hostilities ceasing, peace will be thine! Let the war between thyself and thy cousins end with me! Enjoy the earth in brotherliness with the sons of Pandu!" Having disregarded those counsels, my child is certainly repenting now. That has now come to pass which Bhishma of great foresight said. As regards myself, O Sanjaya, I am destitute of counsellors and reft of sons! In consequence of gambling, I am fallen into great misery like a bird shorn of its wings! As children engaged in sport, O Sanjaya, having seized a bird and cut off its wings, merrily release it, but the creature cannot achieve locomotion in consequence of its winglessness; even so have I become, like a bird shorn of its wings ! Weak, destitute of every resource, without kinsmen and deprived of relatives and friends, cheerless and overpowered by enemies, to which point of the compass shall I go? He who vanquished all the Kambojas and the Amvashthas with the Kaikeyas, that puissant one, who, having for the accomplishment of his purpose vanquished the Gandharas and the Videhas in battle, subjugated the whole Earth for the sake of Duryodhana' s aggrandisement, alas, he hath been vanquished by the heroic and strong Pandavas endued with mighty arms ! Upon the slaughter, in battle, of that mighty bowman, Kama, by the diadem-decked (Arjuna), tell me, O Sanjaya, who were these heroes that stayed (on the field)! I hope he was not alone and abandoned (by friends) when slain in battle by the Pandavas? Thou hast, O sire, told me, before this, how our brave warriors have fallen. With his powerful shafts Shikhandi felled in battle that foremost of all wielders of weapons, viz., Bhishma, who did nothing to repel the attack. Similarly, Sanjaya, Drupada's son Dhrishtadyumna, uplifting his scimitar, slew the mighty bowman Drona who, already pierced with many arrows, had laid aside his weapons in battle and devoted himself to Yoga. These two were both slain at a disadvantage and especially by deceit. Even this is what I have heard about the slaughter of Bhishma and Drona! Indeed, Bhishma and Drona, while contending in fight, were incapable of being slain in battle by the wielder of the thunderbolt himself by fair means. This that I tell thee is the truth! As regards Karna, how, indeed, could Death touch him, that hero equal unto Indra himself, while he was engaged in shooting his manifold celestial weapons? He unto whom in exchange for his earrings, Purandara had given that foe slaying, gold-decked, and celestial dart of the splendour of lightning, — he who had, lying (within his quiver) amid sandal-dust, that snake- mouthed celestial arrow decked with gold, equipped with goodly wings, and capable of slaying all foes, he who, disregarding those heroic and mighty car-warriors having Bhishma and Drona at their head, had acquired from Jamadagni's son the terrible brahmastra, that mighty-armed one, who, having seen the warriors with Drona at their head afflicted with arrows and turn away from the field, had cut off with his keen shafts the bow of Subhadra's son, he who, having in a trice deprived the invincible Bhimasena endued with the might of 10,000 elephants and the speed of the wind, of his car, had laughed at him, — he who, having vanquished Sahadeva by means of his straight shafts and made him earless, slew him not from compassion and considerations of virtue, — he who, with Shakra's dart, slew that prince of rakshasas, Ghatotkaca, who from desire of victory, had invoked a 1,000 kinds of illusions, — he whose feats in battle, filling Dhananjaya with fear, had made the latter for such a long period avoid a single combat with him, — alas, how could that hero be slain in battle? How could he be slain by foes unless one of these had happened to him viz., the destruction of his car, the snapping of his bow, and the exhaustion of his weapons? Who could vanquish that tiger among men, like a real tiger, endued with great impetuosity, Karna, while shaking his formidable bow and shooting therefrom his terrible shafts and celestial weapons in battle? Surely, his bow broke, or his car sank in the earth, or his weapons became exhausted, since thou tellest me that he is slain! I do not, indeed, see any other cause for (explaining) his slaughter! That high-souled one who had made the terrible vow "I will not wash my feet

अध्याय 8

श्लोक 17.2

पराच्याश च दाक्षिणात्याश च परवीरा गजयॊधिनः अङ्गा वङ्गाश च पुण्ड्राश च मागधास ताम्रलिप्तकाः

parācyāśa ca dākṣiṇātyāśa ca paravīrā gajayòdhinaḥ aṅgā vaṅgāśa ca puṇḍrāśa ca māgadhāsa tāmraliptakāḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वानां च युगापीडान् रत्नचित्रानुरश्छदान् रत्नचित्रित कवच इधर-उधर गिरे हैं

English

Easterners and southerners, heroes fighting from elephants, Angas, Vangas, Pundras, Magadhas and Tamraliptakas,

अध्याय 8

श्लोक 17.3

मेकलाः कॊशला मद्रा दशार्णा निषधास तथा गजयुद्धेषु कुशलाः कलिङ्गैः सह भारत

mekalāḥ kòśalā madrā daśārṇā niṣadhāsa tathā gajayuddheṣu kuśalāḥ kaliṅgaiḥ saha bhārata

हिन्दी अर्थ

न मेने चात्मना तुल्यं कंचिदेव नरेश्वरम्

English

Mekalas, Kosalas, Madras, Dasharnas and Nishadas, skilled in elephant warfare, with the Kalingas, O Bharata,

अध्याय 8

श्लोक 17.4

शरतॊमर नाराचैर वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः सिषिचुस ते ततः सर्वे पाञ्चालाचलम आहवे

śaratòmara nārācaira vṛṣṭimanta ivāmbudāḥ siṣicusa te tataḥ sarve pāñcālācalama āhave

हिन्दी अर्थ

मयैवैकेन युध्यस्व तरयम्बकेनान्धको यथा साथ अन्धकासुरने संग्राम किया था, उसी प्रकार केवल मेरे साथ युद्ध करो'

English

like clouds raining, with arrows, javelins and iron arrows, they all sprinkled the Panchala mountain in battle.

अध्याय 8

श्लोक 17.5

तान संमिमर्दिषुर नागान पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर भृशम पॊथितान पार्षतॊ बाणैर नाराचैश चाभ्यवीवृषत

tāna saṃmimardiṣura nāgāna pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśaira bhṛśama pòthitāna pārṣatò bāṇaira nārācaiśa cābhyavīvṛṣata

हिन्दी अर्थ

वायव्यास्त्रसे छिन्न-भिन्न करके प्रसन्नतापूर्वक उड़ा दिया

English

Wishing to crush those elephants hard with heels, thumbs and goads, the Parshata (Dhrishtadyumna) rained arrows and iron arrows on them, felling them.

अध्याय 8

श्लोक 17.6

एकैकं दशभिः षड्भिर अष्टाभिर अपि भारत दविरदान अभिविव्याध कषिप्तैर गिरिनिभाञ शरैः परच्छाद्यमानॊ दविरदैर मेघैर इव दिवाकरः

ekaikaṃ daśabhiḥ ṣaḍbhira aṣṭābhira api bhārata daviradāna abhivivyādha kaṣiptaira girinibhāña śaraiḥ paracchādyamānò daviradaira meghaira iva divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

हविष्यके दस भाग कर देता है सतत: प्रशान्त: सलिलप्रवाहत:

English

He pierced each elephant with ten, six or eight, O Bharata, those mountain-like beasts, with arrows loosed, while being covered by the elephants like the sun by clouds.

अध्याय 8

श्लोक 17.7

पर्यासुः पाण्डुपाञ्चाला नदन्तॊ निशितायुधाः तान नागान अभिवर्षन्तॊ जयातन्त्री शरनादितैः

paryāsuḥ pāṇḍupāñcālā nadantò niśitāyudhāḥ tāna nāgāna abhivarṣantò jayātantrī śaranāditaiḥ

हिन्दी अर्थ

वीरा वीरैर्महाघोरं कलहान्तं तितीर्षव:

English

The Pandavas and Panchalas, roaring, with sharp weapons, rained on those elephants arrows sounding from the bowstring.

अध्याय 8

श्लोक 17.8

नकुलः सहदेवश च दरौपदेयाः परभद्रकाः सात्यकिश च शिखण्डी च चेकितानश च वीर्यवान

nakulaḥ sahadevaśa ca daraupadeyāḥ parabhadrakāḥ sātyakiśa ca śikhaṇḍī ca cekitānaśa ca vīryavāna

हिन्दी अर्थ

जीवन्त इव चाप्येके तस्थु: शस्त्रोपबृंहिता: शक्तिभिभिन्‍न्दिपालैश्ष नखरप्रासतोमरै:

English

Nakula, Sahadeva, the sons of Draupadi, the Prabhadrakas, Satyaki, Shikhandin and the valiant Chekitana—

अध्याय 8

श्लोक 17.9

ते मलेच्छैः परेषिता नागा नरान अश्वान रथान अपि हस्तैर आक्षिप्य ममृदुः पद्भिश चाप्य अतिमन्यवः

te malecchaiḥ pareṣitā nāgā narāna aśvāna rathāna api hastaira ākṣipya mamṛduḥ padbhiśa cāpya atimanyavaḥ

हिन्दी अर्थ

हस्तैराक्षिप्य ममृदुः पद्धिश्चवाप्पतिमन्यव:

English

the elephants driven by the Mlecchas, with raised trunks, in great fury seized men, horses and chariots and crushed them under foot.

अध्याय 8

श्लोक 17.10

बिभिदुश च विषाणाग्रैः समाक्षिप्य च विक्षिपुः विषाण लग्नैश चाप्य अन्ये परिपेतुर विभीषणाः

bibhiduśa ca viṣāṇāgraiḥ samākṣipya ca vikṣipuḥ viṣāṇa lagnaiśa cāpya anye paripetura vibhīṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

चिच्छेदामित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम्

English

They tore with the tips of their tusks, seizing and hurling, and others, impaled on tusks, fell fearfully.

अध्याय 8

श्लोक 17.11

परमुखे वर्तमानं तु दविपं वङ्गस्य सात्यकिः नाराचेनॊग्र वेगेन भित्त्वा मर्मण्य अपातयत

paramukhe vartamānaṃ tu davipaṃ vaṅgasya sātyakiḥ nārācenògra vegena bhittvā marmaṇya apātayata

हिन्दी अर्थ

सरथा: सध्वजा वीरा हता: पार्थेन शेरते नानाजनपदाध्यक्षा: सगणा जातमन्यव:

English

Satyaki, with a swift iron arrow, pierced the vital part of the Vanga king's elephant moving in front, and felled it.

अध्याय 8

श्लोक 17.12

तस्यावर्जितनागस्य दविरदाद उत्पतिष्यतः नाराचेनाभिनद वक्षः सॊ ऽपतद भुवि सात्यकेः

tasyāvarjitanāgasya daviradāda utpatiṣyataḥ nārācenābhinada vakṣaḥ sò 'patada bhuvi sātyakeḥ

हिन्दी अर्थ

मुसल पड़े हुए हैं

English

As he leapt from the elephant, whose driver was thrown, Satyaki struck him in the chest with an iron arrow, and he fell to the ground.

अध्याय 8

श्लोक 17.13

पुण्ड्रस्यापततॊ नागं चलन्तम इव पर्वतम सहदेवः परयत्नात तैर नाराचैर वयहनत तरिभिः

puṇḍrasyāpatatò nāgaṃ calantama iva parvatama sahadevaḥ parayatnāta taira nārācaira vayahanata taribhiḥ

हिन्दी अर्थ

निस्त्रिंशै: पट्टिशै: प्रासैर्नखरैर्लगुडैरपि

English

Sahadeva with effort killed, with three iron arrows, the elephant of the Pundra king as it charged, like a moving mountain.

अध्याय 8

श्लोक 17.14

विपताकं वियन्तारं विवर्म धवजजीवितम तं कृत्वा दविरदं भूयः सहदेवॊ ऽङगम अभ्यगात

vipatākaṃ viyantāraṃ vivarma dhavajajīvitama taṃ kṛtvā daviradaṃ bhūyaḥ sahadevò 'ṅagama abhyagāta

हिन्दी अर्थ

गतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमय: सतलन्रै: सकेयूरैभाति भारत मेदिनी

English

Having made that elephant bannerless, driverless, mailless and lifeless, Sahadeva again approached the Anga king.

अध्याय 8

श्लोक 17.15

सहदेवं तु नकुलॊ वारयित्वाङ्गम आर्दयत नाराचैर यमदण्डाभैस तरिभिर नागं शतेन च

sahadevaṃ tu nakulò vārayitvāṅgama ārdayata nārācaira yamadaṇḍābhaisa taribhira nāgaṃ śatena ca

हिन्दी अर्थ

केयूरोंसे सुशोभित कटी भुजाओंद्वारा रणभूमिकी अद्भुत शोभा हो रही है

English

Nakula, holding back Sahadeva, struck the Anga's elephant with three iron arrows like Yama's rod and with a hundred more.

अध्याय 8

श्लोक 17.16

दिवाकरकरप्रख्यान अङ्गश चिक्षेप तॊमरान नकुलाय शतान्य अष्टौ तरिधैकैकं तु सॊ ऽचछिनत

divākarakaraprakhyāna aṅgaśa cikṣepa tòmarāna nakulāya śatānya aṣṭau taridhaikaikaṃ tu sò 'cachinata

हिन्दी अर्थ

हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्न॒ तरस्विनाम् रथांश्व बहुधा भग्नान् हेमकिड्किणिन: शुभान्

English

The Anga king hurled eight hundred javelins like sunbeams at Nakula, but each was cut into three.

अध्याय 8

श्लोक 17.17

तथार्ध चन्द्रेण शिरस तस्य चिच्छेद पाण्डवः स पपात हतॊ मलेच्छस तेनैव सह दन्तिना

tathārdha candreṇa śirasa tasya ciccheda pāṇḍavaḥ sa papāta hatò malecchasa tenaiva saha dantinā

हिन्दी अर्थ

निरस्तजिद्दान् मातड़ान् शयानान् पर्वतोपमान्

English

Likewise with a half-moon arrow the Pandava cut his head; the Mleccha king fell slain together with his elephant.

अध्याय 8

श्लोक 17.18

आचार्य पुत्रे निहते हस्तिशिक्षा विशारदे अङ्गाः करुद्धा महामात्रा नागैर नकुलम अभ्ययुः

ācārya putre nihate hastiśikṣā viśārade aṅgāḥ karuddhā mahāmātrā nāgaira nakulama abhyayuḥ

हिन्दी अर्थ

वारणानां परिस्तोमान् संयुक्तानेककम्बलान् भिन्नाश्च बहुधा घण्टा: पतद्धिश्ूर्णिता गजै:

English

When the preceptor's son, skilled in elephant-training, was slain, the Angas, enraged, with their chief officers came at Nakula on elephants.

अध्याय 8

श्लोक 17.19

चलत पताकैः परमुखैर हेमकक्ष्या तनुच छदैः मिमर्दिशन्तस तवरिताः परदीप्तैर इव पर्वतैः

calata patākaiḥ paramukhaira hemakakṣyā tanuca chadaiḥ mimardiśantasa tavaritāḥ paradīptaira iva parvataiḥ

हिन्दी अर्थ

दबकर चूर-चूर हो गये हैं

English

With waving pennants in front, golden girths and armour, they swiftly strove to crush him like blazing mountains.

अध्याय 8

श्लोक 17.20

मेकलॊत्कल कालिङ्गा निषादास ताम्रलिप्तकाः शरतॊमर वर्षाणि विमुञ्चन्तॊ जिघांसवः

mekalòtkala kāliṅgā niṣādāsa tāmraliptakāḥ śaratòmara varṣāṇi vimuñcantò jighāṃsavaḥ

हिन्दी अर्थ

विचित्रान् मणिचित्रांश्ष जातरूपपरिष्कृतान्

English

The Mekalas, Utkalas, Kalingas, Nishadas and Tamraliptakas, wishing to kill, loosed showers of arrows and javelins.

अध्याय 8

श्लोक 17.21

तैश छाद्यमानं नकुलं दिवाकरम इवाम्बुदैः परि पेतुः सुसंरब्धाः पाण्डुपाञ्चाल सॊमकाः

taiśa chādyamānaṃ nakulaṃ divākarama ivāmbudaiḥ pari petuḥ susaṃrabdhāḥ pāṇḍupāñcāla sòmakāḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रनक्षत्रभासै श्ष वदनैश्वारुकुण्डलै: एवं दाढ़ी-मूँछवाले पूर्ण चन्द्रतुल्य मुखोंसे ढक गयी है

English

As Nakula was covered by them like the sun by clouds, the Pandavas, Panchalas and Somakas rushed up, greatly enraged.

अध्याय 8

श्लोक 17.22

ततस तद अभवद युद्धं रथिनां हस्तिभिः सह सृजतां शरवर्षाणि तॊमरांश च सहस्रशः

tatasa tada abhavada yuddhaṃ rathināṃ hastibhiḥ saha sṛjatāṃ śaravarṣāṇi tòmarāṃśa ca sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

तारागणविचित्रस्य निर्मलेन्दुद्युतित्विष:

English

Then took place the fight of chariot-warriors with elephants, loosing showers of arrows and thousands of javelins.

अध्याय 8

श्लोक 17.23

नागानां परस्फुटुः कुम्भा मर्माणि विविधानि च दन्ताश चैवातिविद्धानां नाराचैर भूषणानि च

nāgānāṃ parasphuṭuḥ kumbhā marmāṇi vividhāni ca dantāśa caivātividdhānāṃ nārācaira bhūṣaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

एतत् तवैवानुरूपं कर्मार्जुन महाहवे एवं तां दर्शयन् कृष्णो युद्धभूमिं किरीटिने

English

The temples of the elephants burst, and their various vital parts, and the tusks and ornaments of those pierced by iron arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.24

तेषाम अष्टौ महानागांश चतुःषष्ट्या सुतेजनैः सहदेवॊ जघानाशु ते पेतुः सह सादिभिः

teṣāma aṣṭau mahānāgāṃśa catuḥṣaṣṭyā sutejanaiḥ sahadevò jaghānāśu te petuḥ saha sādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

शड्खदुन्दुभिनिर्घोषं भेरीपणवनि:स्वनम्

English

Sahadeva quickly killed eight great elephants with sixty-four sharp arrows; they fell with their riders.

अध्याय 8

श्लोक 17.25

अञ्जॊ गतिभिर आयम्य परयत्नाद धनुर उत्तमम नाराचैर अहनन नागान नकुलः कुरनन्दन

añjò gatibhira āyamya parayatnāda dhanura uttamama nārācaira ahanana nāgāna nakulaḥ kuranandana

हिन्दी अर्थ

प्रविश्य तद् बल॑ कृष्णस्तुरगैर्वातवेगितै: स हि नानाविधैर्बाणैरिष्वस्त्रप्रवरो युधि

English

Drawing his excellent bow with effort, using straight-going arrows, Nakula, delight of the Kurus, killed elephants with iron arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.26

ततः शैनेय पाञ्चाल्यौ दरौपदेयाः परभद्रकाः शिखण्डी च महानागान सिषिचुः शरवृष्टिभिः

tataḥ śaineya pāñcālyau daraupadeyāḥ parabhadrakāḥ śikhaṇḍī ca mahānāgāna siṣicuḥ śaravṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितै: शरै:

English

Then Shaineya, the Panchalas, the sons of Draupadi, the Prabhadrakas and Shikhandin sprinkled the great elephants with showers of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.27

ते पाण्डुयॊधाम्बुधरैः शत्रुद्विरदपर्वताः बाणवर्षैर हताः पेतुर वज्रवर्षैर इवाचलाः

te pāṇḍuyòdhāmbudharaiḥ śatrudviradaparvatāḥ bāṇavarṣaira hatāḥ petura vajravarṣaira ivācalāḥ

हिन्दी अर्थ

छित्त्वा तानवधीच्छत्रून् पाण्ड्य: शक्र इवासुरान् इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे एकोनविंशो5ध्याय:

English

Struck by the rain-clouds of Pandava warriors, those mountain-like elephants of the enemy fell by showers of arrows like mountains by showers of thunderbolts.

अध्याय 8

श्लोक 17.28

एवं हत्वा तव गजांस ते पाण्डुनरकुञ्जराः दरुतं सेनाम अवैक्षन्त भिन्नकूलाम इवापगाम

evaṃ hatvā tava gajāṃsa te pāṇḍunarakuñjarāḥ darutaṃ senāma avaikṣanta bhinnakūlāma ivāpagāma

हिन्दी अर्थ

न त्वस्य कर्म संग्रामे त्वया संजय कीर्तितम्

English

Having thus slain your elephants, those tiger-like Pandava men watched your army swiftly, like a river with broken banks.

अध्याय 8

श्लोक 17.29

ते तां सेनाम अवालॊक्य पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः विक्षॊभयित्वा च पुनः कर्णम एवाभिदुद्रुवुः

te tāṃ senāma avālòkya pāṇḍuputrasya sainikāḥ vikṣòbhayitvā ca punaḥ karṇama evābhidudruvuḥ

हिन्दी अर्थ

परंतु संग्राममें उनके किये हुए वीरोचित कर्मका वर्णन नहीं किया समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् मन्यसे रथान्

English

Seeing that army, the soldiers of Pandu's son, having thrown it into confusion again, rushed at Karna alone.

अध्याय 8

श्लोक 17.30

सहदेवं ततः करुद्धं दहन्तं तव वाहिनीम दुःशासनॊ महाराज भराता भरातरम अभ्ययात

sahadevaṃ tataḥ karuddhaṃ dahantaṃ tava vāhinīma duḥśāsanò mahārāja bharātā bharātarama abhyayāta

हिन्दी अर्थ

वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नैच्छतात्मनि कर्णस्यानीकमहनत् परा भूत इवान्तक:

English

Then, O great king, Duhshasana, a brother, went against his brother Sahadeva, who was enraged and burning your army.

अध्याय 8

श्लोक 17.31

तौ समेतौ महायुद्धे दृष्ट्वा तत्र नराधिपाः सिंहनाद रवांश चक्रुर वासांस्य आदुधुवुश च ह

tau sametau mahāyuddhe dṛṣṭvā tatra narādhipāḥ siṃhanāda ravāṃśa cakrura vāsāṃsya ādudhuvuśa ca ha

हिन्दी अर्थ

कुलालचक्रवद् भ्रान्तं पाण्ड्येना भ्याहतं बलात्

English

Seeing those two meet in the great fight, the kings there raised lion-roars and waved their garments.

अध्याय 8

श्लोक 17.32

ततॊ भारत करुद्धेन तव पुत्रेण धन्विना पाण्डुपुत्रस तरिभिर बाणैर वक्षस्य अभिहतॊ बली

tatò bhārata karuddhena tava putreṇa dhanvinā pāṇḍuputrasa taribhira bāṇaira vakṣasya abhihatò balī

हिन्दी अर्थ

चाककी भाँति चक्कर काटने लगी सम्यगस्तै: शरै: पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत्

English

Then, O Bharata, your bowman son, enraged, struck the strong son of Pandu in the chest with three arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.33

सहदेवस ततॊ राजन नाराचेन तवात्मजम विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या सारथिं च तरिभिस तरिभिः

sahadevasa tatò rājana nārācena tavātmajama viddhvā vivyādha saptatyā sārathiṃ ca taribhisa taribhiḥ

हिन्दी अर्थ

और हाथियोंको भी मार गिराया

English

Then Sahadeva, O king, pierced your son with an iron arrow and with seventy, and his charioteer with three each.

अध्याय 8

श्लोक 17.34

दुःशासनस तदा राजंश छित्त्वा चापं महाहवे सहदेवं तरिसप्तत्या बाह्वॊर उरसि चार्दयत

duḥśāsanasa tadā rājaṃśa chittvā cāpaṃ mahāhave sahadevaṃ tarisaptatyā bāhvòra urasi cārdayata

हिन्दी अर्थ

पुलिन्दखसबाह्लीकनिषादान्ध्रककुन्तलान् विशस्त्रकवचान् बाणै: कृत्वा चैवाकरोद् व्यसून्

English

Then Duhshasana, O king, cutting his bow in the great fight, pierced Sahadeva in arms and chest with seventy-three arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.35

सहदेवस ततः करुद्धः खड्गं गृह्य महाहवे वयाविध्यत युधां शरेष्ठः शरीमांस तव सुतं परति

sahadevasa tataḥ karuddhaḥ khaḍgaṃ gṛhya mahāhave vayāvidhyata yudhāṃ śareṣṭhaḥ śarīmāṃsa tava sutaṃ parati

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा द्रौणिरसम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तस्ततो5 भ्ययात्

English

Then Sahadeva, enraged, taking a sword in the great fight, best of fighters, hurled it at your glorious son.

अध्याय 8

श्लोक 17.36

स मार्गणगणं चापं छित्त्वा तस्य महान असिः निपपात ततॊ भूमौ चयुतः सर्प इवाम्बरात

sa mārgaṇagaṇaṃ cāpaṃ chittvā tasya mahāna asiḥ nipapāta tatò bhūmau cayutaḥ sarpa ivāmbarāta

हिन्दी अर्थ

प्राह प्रहरतां श्रेष्ठ: स्मितपूर्व समाह्दयत् वज्संहननप्रख्य प्रदयातवलपौरुष

English

It cut his bow with its bundle of arrows, and then the great sword fell on the ground like a snake fallen from the sky.

अध्याय 8

श्लोक 17.37

अथान्यद धनुर आदाय सहदेवः परतापवान दुःशासनाय चिक्षेप बाणम अन्तकरं ततः

athānyada dhanura ādāya sahadevaḥ paratāpavāna duḥśāsanāya cikṣepa bāṇama antakaraṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

दोर्भ्या विस्फारयन् भासि महाजलदवद् भशम्

English

Then the valiant Sahadeva took another bow and hurled at Duhshasana an arrow that would end his life.

अध्याय 8

श्लोक 17.38

तम आपतन्तं विशिखं यमदण्डॊपमत्विषम खड्गेन शितधारेण दविधा चिच्छेद कौरवः

tama āpatantaṃ viśikhaṃ yamadaṇḍòpamatviṣama khaḍgena śitadhāreṇa davidhā ciccheda kauravaḥ

हिन्दी अर्थ

मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे मृगसंघानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरि:

English

The Kaurava cut in two with his sharp-edged sword that arrow, as it came, bright as Yama's rod.

अध्याय 8

श्लोक 17.39

तम आपतन्तं सहसा निस्त्रिंशं निशितैः शरैः पातयाम आस समरे सहदेवॊ हसन्न इव

tama āpatantaṃ sahasā nistriṃśaṃ niśitaiḥ śaraiḥ pātayāma āsa samare sahadevò hasanna iva

हिन्दी अर्थ

शरत्कालमें गर्जना करनेवाले सस्यनाशक मेघके समान जान पड़ते हो

English

Sahadeva, as if laughing, felled with sharp arrows in the battle that sword as it suddenly came.

अध्याय 8

श्लोक 17.40

ततॊ बाणांश चतुःषष्टिं तव पुत्रॊ महारणे सहदेव रथे तूर्णं पातयाम आस भारत

tatò bāṇāṃśa catuḥṣaṣṭiṃ tava putrò mahāraṇe sahadeva rathe tūrṇaṃ pātayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वज:

English

Then your son in the great battle quickly dropped sixty-four arrows on Sahadeva's chariot, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 17.41

ताञ शरान समरे राजन वेगेनापततॊ बहून एकैकं पञ्चभिर बाणैः सहदेवॊ नयकृन्तत

tāña śarāna samare rājana vegenāpatatò bahūna ekaikaṃ pañcabhira bāṇaiḥ sahadevò nayakṛntata

हिन्दी अर्थ

मर्मभेदी बाणोंद्वारा पाण्ड्यनरेशको मुसकराते हुए घायल कर दिया गत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामाप्यवासृजत्

English

Those many arrows rushing swiftly, O king, Sahadeva cut one by one with five arrows each.

अध्याय 8

श्लोक 17.42

स निवार्य महाबाणांस तव पुत्रेण परेषितान अथास्मै सुबहून बबाणांर माद्रीपुत्रः समाचिनॊत

sa nivārya mahābāṇāṃsa tava putreṇa pareṣitāna athāsmai subahūna babāṇāṃra mādrīputraḥ samācinòta

हिन्दी अर्थ

दसवीं गतिका आश्रय लेकर छोड़े गये थे-

English

Having warded off the great arrows sent by your son, Madri's son heaped very many arrows on him.

अध्याय 8

श्लोक 17.43

ततः करुद्धॊ महाराज सहदेवः परतावना समाधत्त शरं घॊरं मृत्युकालान्तकॊपमम विकृष्य बलवच चापं तव पुत्राय सॊ ऽसृजत

tataḥ karuddhò mahārāja sahadevaḥ paratāvanā samādhatta śaraṃ ghòraṃ mṛtyukālāntakòpamama vikṛṣya balavaca cāpaṃ tava putrāya sò 'sṛjata

हिन्दी अर्थ

चतुर्भिरर्दयच्चा श्वानाशु ते व्यसवो5भवन् धनुर्ज्या विततां पाण्ड्यश्विच्छेदादित्य तेजस:

English

Then, O great king, enraged, Sahadeva took a dreadful arrow like the Death of the end of time, drew his strong bow and loosed it at your son.

अध्याय 8

श्लोक 17.44

स तं निर्भिद्य वेगेन भित्त्वा च कवचं महत पराविशद धरणीं राजन वल्मीकम इव पन्नगः ततः स मुमुहे राजंस तव पुत्रॊ महारथः

sa taṃ nirbhidya vegena bhittvā ca kavacaṃ mahata parāviśada dharaṇīṃ rājana valmīkama iva pannagaḥ tataḥ sa mumuhe rājaṃsa tava putrò mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेक्ष्य चाशु रथे युक्तान् नरैरन्यान् हयोत्तमान्

English

It pierced him with speed, split his great armour and entered the earth like a serpent into an anthill; then, O king, your son, the great chariot-warrior, fainted.

अध्याय 8

श्लोक 17.45

मूढं चैनं समालक्ष्य सारथिस तवरितॊ रथम अपॊवाह भृशं तरस्तॊ वध्यमानं शितैः शरैः

mūḍhaṃ cainaṃ samālakṣya sārathisa tavaritò rathama apòvāha bhṛśaṃ tarastò vadhyamānaṃ śitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

इषुसम्बाधमाकाशमकरोद् दिश एव च जानानोअप्यक्षयान् पाण्ड्योडशातयत् पुरुषर्षभ:

English

Seeing him dazed, his charioteer, greatly frightened, quickly carried the chariot away as he was struck by sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.46

पराजित्य रणे तं तु पाण्डवः पाण्डुपूर्वज दुर्यॊधन बलं हृष्टः परामथद वै समन्ततः

parājitya raṇe taṃ tu pāṇḍavaḥ pāṇḍupūrvaja duryòdhana balaṃ hṛṣṭaḥ parāmathada vai samantataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रास्यद् द्रोणसुतो बाणान् वृष्टिं पूषानुजो यथा

English

Having defeated him in battle, the Pandava, younger brother of Pandu's eldest, delighted, crushed Duryodhana's army on every side.

अध्याय 8

श्लोक 17.47

पिपीलिका पुटं राजन यथामृद्नान नरॊ रुषा तथा सा कौरवी सेना मृदिता तेन भारत

pipīlikā puṭaṃ rājana yathāmṛdnāna narò ruṣā tathā sā kauravī senā mṛditā tena bhārata

हिन्दी अर्थ

अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्षिक्षेप मारिष ये ये ददृशिरे तत्र विसंज्ञा: प्रायशो5भवन्

English

As a man in anger crushes an anthill, O king, so that Kaurava army was crushed by him, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 17.48

नकुलं रभसं युद्धे दारयन्तं वरूथिनीम कर्णॊ वैकर्तनॊ राजन वारयाम आस वै तदा

nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe dārayantaṃ varūthinīma karṇò vaikartanò rājana vārayāma āsa vai tadā

हिन्दी अर्थ

पड़ता था। जिन-जिन लोगोंने वहाँ उसे देखा, वे प्रायः बेहोश हो गये

English

Karna, son of Vikartana, then restrained Nakula, who was impetuous in the fight and tearing the host.

अध्याय 8

श्लोक 17.49

नकुलश च तदा कर्णं परहसन्न इदम अब्रवीत चिरस्य बत दृष्टॊ ऽहं दैवतैः सौम्य चक्षुषा

nakulaśa ca tadā karṇaṃ parahasanna idama abravīta cirasya bata dṛṣṭò 'haṃ daivataiḥ saumya cakṣuṣā

हिन्दी अर्थ

आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्या व्यवीवृषत् वायव्यास्त्रेण संक्षिप्प मुदा पाण्ड्यानिलोडनुदत्

English

Nakula then said to Karna, laughing: "At long last, gentle one, I am seen by the gods with a kindly eye.

अध्याय 8

श्लोक 17.50

यस्य मे तवं रणे पापचक्षुर विषयम आगतः तवं हि मूलम अनर्थानां वैरस्य कलहस्य च

yasya me tavaṃ raṇe pāpacakṣura viṣayama āgataḥ tavaṃ hi mūlama anarthānāṃ vairasya kalahasya ca

हिन्दी अर्थ

मलयप्रतिम॑ द्रौणिश्कछित्त्वाश्चांश्वतुरोइहनत् धनुश्कित्त्वार्थचन्द्रेण तिलशो व्यधमद् रथम्

English

You, evil-eyed, have come within my range in battle; you are the root of all misfortune, enmity and strife.

अध्याय 8

श्लोक 17.51

तवद दॊषात कुरवः कषीणाः समासाद्य परस्परम तवाम अद्य समरे हत्वा कृतकृत्यॊ ऽसमि विज्वरः

tavada dòṣāta kuravaḥ kaṣīṇāḥ samāsādya parasparama tavāma adya samare hatvā kṛtakṛtyò 'sami vijvaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्तमप्यहितं द्रौणिन जघान रणेप्सया

English

Through your fault the Kurus have been destroyed, meeting each other; having slain you today in battle, I shall have done my duty and be free of fever."

अध्याय 8

श्लोक 17.52

एवम उक्तः परत्युवाच नकुलं सूतनन्दनः सदृशं राजपुत्रस्य धन्विनश च विशेषतः

evama uktaḥ paratyuvāca nakulaṃ sūtanandanaḥ sadṛśaṃ rājaputrasya dhanvinaśa ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

गजान् बहुभिरानर्छच्छरै: संनतपर्वभि: हाथियोंको अत्यन्त पीड़ित कर दिया

English

Thus addressed, the son of the charioteer replied to Nakula, in a manner fitting a prince and especially a bowman:

अध्याय 8

श्लोक 17.53

परहरस्व रणे बाल पश्यामस तव पौरुषम कर्मकृत्वा रणे शूर ततः कत्थितुम अर्हसि

paraharasva raṇe bāla paśyāmasa tava pauruṣama karmakṛtvā raṇe śūra tataḥ katthituma arhasi

हिन्दी अर्थ

विरथं रथिनां श्रेष्ठ नाहनद् युद्धकाड्क्षया

English

"Strike in battle, boy; let us see your manliness. Having performed your deed in the battle, hero, then you may boast.

अध्याय 8

श्लोक 17.54

अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तितः स युध्यस्व मया शक्त्या विनेष्ये दर्पम अद्य ते

anuktvā samare tāta śūrā yudhyanti śaktitaḥ sa yudhyasva mayā śaktyā vineṣye darpama adya te

हिन्दी अर्थ

उनका वध इसलिये नहीं किया कि वह उनके साथ अभी युद्ध करना चाहता था जवेन कृत्वा प्रतिहस्तिगर्जितम्

English

Without boasting, dear one, heroes fight according to their strength; fight, and I shall today curb your pride with my power."

अध्याय 8

श्लोक 17.55

इत्य उक्त्वा पराहरत तूर्णं पाण्डुपुत्राय सूतजः विव्याध चैनं समरे तरिसप्तत्या शिलीमुखैः

itya uktvā parāharata tūrṇaṃ pāṇḍuputrāya sūtajaḥ vivyādha cainaṃ samare tarisaptatyā śilīmukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

यथाद्रिशृज्ं हरिरुन्नदंस्तथा

English

Having said this, the charioteer's son swiftly struck the son of Pandu and pierced him in the battle with seventy-three arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.56

नकुलस तु ततॊ विद्धः सूतपुत्रेण भारत अशीत्य आशीविषप्रख्यैः सूतपुत्रम अविध्यत

nakulasa tu tatò viddhaḥ sūtaputreṇa bhārata aśītya āśīviṣaprakhyaiḥ sūtaputrama avidhyata

हिन्दी अर्थ

गुरो: सुतायाद्रिपती श्वरो नदन् पराहनद् द्रौणिवराड्रभूषणम्

English

Nakula, struck by the charioteer's son, O Bharata, pierced him with eighty arrows like venomous serpents.

अध्याय 8

श्लोक 17.57

तस्य कर्णॊ धनुश छित्त्वा सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः तरिंशता परमेष्वासः शरैः पाण्डवम आर्दयत

tasya karṇò dhanuśa chittvā savarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ tariṃśatā parameṣvāsaḥ śaraiḥ pāṇḍavama ārdayata

हिन्दी अर्थ

निषूनमित्रार्तिकरां क्षतुर्दश

English

Karna cut his bow with thirty stone-whetted arrows with golden feathers and tormented the Pandava, mighty archer.

अध्याय 8

श्लोक 17.58

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शॊणितम आहवे आशीविषा यथा नागा भित्त्वा गां सलिलं पपुः

te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave āśīviṣā yathā nāgā bhittvā gāṃ salilaṃ papuḥ

हिन्दी अर्थ

स पाण्ड्यराजानुचरान् महारथान् विचेष्ट तुस्ता क्ष्यहताविवोरगौ

English

Piercing his armour, they drank his blood in the battle, as venomous serpents drink water, splitting the earth.

अध्याय 8

श्लोक 17.59

अथान्यद धनुर आदाय हेमपृष्ठं दुरासदम कर्णं विव्याध विंशत्या सारथिं च तरिभिः शरैः

athānyada dhanura ādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadama karṇaṃ vivyādha viṃśatyā sārathiṃ ca taribhiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

यथा हविस्तद्दशहैवतं तथा

English

Then taking another formidable bow with a golden back, he pierced Karna with twenty arrows and his charioteer with three.

अध्याय 8

श्लोक 17.60

ततः करुद्धॊ महाराज नकुलः परवीरहा कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुर अच्छिनत

tataḥ karuddhò mahārāja nakulaḥ paravīrahā kaṣurapreṇa sutīkṣṇena karṇasya dhanura acchinata

हिन्दी अर्थ

अश्व॒त्थामाके बाणसे सदाके लिये शान्त हो गये

English

Then, O great king, Nakula, slayer of heroes, enraged, cut Karna's bow with a very sharp razor-arrow.

अध्याय 8

श्लोक 17.61

अथैनं छिन्नधन्वानं सायकानां शतैस तरिभिः आजघ्ने परहसन वीरः सर्वलॊकमहारथम

athainaṃ chinnadhanvānaṃ sāyakānāṃ śataisa taribhiḥ ājaghne parahasana vīraḥ sarvalòkamahārathama

हिन्दी अर्थ

जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वर: इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि पाण्ड्यवधे विंशो5ध्याय:

English

Then, smiling, the hero struck him, whose bow was cut, that great chariot-warrior of all the world, with three hundred arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.62

कर्णम अभ्यर्दितं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रेण मारिष विस्मयं परमं जग्मू रथिनः सह दैवतैः

karṇama abhyarditaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputreṇa māriṣa vismayaṃ paramaṃ jagmū rathinaḥ saha daivataiḥ

हिन्दी अर्थ

एकवीरेण कर्णेन द्रावितेषु परेषु च

English

Seeing Karna tormented by Pandu's son, O revered one, the chariot-warriors with the gods were extremely astonished.

अध्याय 8

श्लोक 17.63

अथान्यद धनुर आदाय कर्णॊ वैकर्तनस तदा नकुलं पञ्चभिर बाणैर जत्रु देशे समार्दयत

athānyada dhanura ādāya karṇò vaikartanasa tadā nakulaṃ pañcabhira bāṇaira jatru deśe samārdayata

हिन्दी अर्थ

कि “तुम समस्त प्राणियोंमें प्रधान एवं अजेय होओगे” स यत् तत्राकरोत् पार्थस्तन्ममाचक्ष्व संजय

English

Then Karna, son of Vikartana, taking another bow, struck Nakula in the collarbone with five arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.64

उरःस्थैर अथ तैर बाणैर माद्रीपुत्रॊ वयरॊचत सवरश्मिभिर इवादित्यॊ भुवने विसृजन परभाम

uraḥsthaira atha taira bāṇaira mādrīputrò vayaròcata savaraśmibhira ivādityò bhuvane visṛjana parabhāma

हिन्दी अर्थ

अतः संजय! वहाँ कुन्तीकुमार अर्जुनने जो कुछ किया हो, वह मुझे बताओ

English

With those arrows in his chest, Madri's son shone like the sun spreading light in the world with his own rays.

अध्याय 8

श्लोक 17.65

नकुकस तु ततः कर्णं विद्ध्वा सप्तभिर आयसैः अथास्य धनुषः कॊटिं पुनश चिच्छेद मारिष

nakukasa tu tataḥ karṇaṃ viddhvā saptabhira āyasaiḥ athāsya dhanuṣaḥ kòṭiṃ punaśa ciccheda māriṣa

हिन्दी अर्थ

अश्वत्थाम्नश्न सड़्कल्पाद्धता: कर्णेन सृज्जया: हाथी, घोड़े एवं रथोंका भारी विनाश कर दिया”

English

Nakula, having pierced Karna with seven iron arrows, again cut the tip of his bow, O revered one.

अध्याय 8

श्लोक 17.66

सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय समरे वेगवत्तरम नकुलस्य ततॊ बाणैः सर्वतॊ ऽवारयद दिशः

sò 'nayata kārmukama ādāya samare vegavattarama nakulasya tatò bāṇaiḥ sarvatò 'vārayada diśaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वमाख्यातवान् वीरो वासुदेव: किरीटिने

English

Taking another, swifter bow in battle, he then blocked all quarters for Nakula with arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.67

संछाद्यमानः सहसा कर्ण चापच्युतैः शरैः चिच्छेद स शरांस तूर्णं शरैर एव महारथः

saṃchādyamānaḥ sahasā karṇa cāpacyutaiḥ śaraiḥ ciccheda sa śarāṃsa tūrṇaṃ śaraira eva mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

वाहयाश्चान् हृषीकेश क्षिप्रमित्याह पाण्डव: द्वारा आगे बढ़े। उस समय वहाँ पुनः बड़ा भयंकर संग्राम छिड़ा हुआ था

English

Suddenly covered by arrows loosed from Karna's bow, that great chariot-warrior quickly cut those arrows with arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.68

ततॊ बाणमयं जालं विततं वयॊम्न्य अदृश्यत खद्यॊतानां गणैर एवं संपतद्भिर यथा नभः

tatò bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ vayòmnya adṛśyata khadyòtānāṃ gaṇaira evaṃ saṃpatadbhira yathā nabhaḥ

हिन्दी अर्थ

सैनिकोंके प्रधान थे भीमसेन और हमलोगोंका प्रधान था सूतपुत्र कर्ण

English

Then a net of arrows spread out was seen in the sky, as the sky looks when swarms of fireflies are flying.

अध्याय 8

श्लोक 17.69

तैर विमुक्तैः शरशतैश छादितं गगनं तदा शलभानां यथा वरातैस तद्वद आसीत समाकुलम

taira vimuktaiḥ śaraśataiśa chāditaṃ gaganaṃ tadā śalabhānāṃ yathā varātaisa tadvada āsīta samākulama

हिन्दी अर्थ

मुसलानि भुशुण्डीश्व सशक्‍्त्यूष्टिपरश्वधान् प्रगृह्म क्षिप्रमापेतु: परस्परजिघांसया

English

The sky was covered by the hundreds of arrows loosed by them, and it was as thronged as with flocks of locusts.

अध्याय 8

श्लोक 17.70

ते शरा हेमविकृताः संपतन्तॊ मुहुर मुहुः शरेणी कृता अभासन्त हंसाः शरेणी गता इव

te śarā hemavikṛtāḥ saṃpatantò muhura muhuḥ śareṇī kṛtā abhāsanta haṃsāḥ śareṇī gatā iva

हिन्दी अर्थ

पादातानां च पततां नृणां नादो महानभूत् श्र॒त्वा तत्र भृशं त्रेसु: पेतुर्मम्लुश्न सैनिका:

English

Those golden arrows, falling again and again in rows, shone like swans flying in a line.

अध्याय 8

श्लोक 17.71

बाणजालावृते वयॊम्नि छादिते च दिवाकरे समसर्पत ततॊ भूतं किं चिद एव विशां पते

bāṇajālāvṛte vayòmni chādite ca divākare samasarpata tatò bhūtaṃ kiṃ cida eva viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

बहूनाधिरथिरवीर: प्रममाथ्ेषुभि: परान्

English

When the sky was covered with the net of arrows and the sun hidden, some being then moved, O lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 17.72

निरुद्धे तत्र मार्गे तु शरसंघैः समन्ततः वयरॊचतां महाभागौ बालसूर्याव इवॊदितौ

niruddhe tatra mārge tu śarasaṃghaiḥ samantataḥ vayaròcatāṃ mahābhāgau bālasūryāva ivòditau

हिन्दी अर्थ

साश्वसूतध्वजान् कर्ण: शरैरनिन्ये यमक्षयम् घोड़े, सारथि एवं ध्वजोंसहित मारकर यमलोक पहुँचा दिया

English

With their path blocked on all sides by masses of arrows, the two noble ones shone like two newly risen suns.

अध्याय 8

श्लोक 17.73

कर्ण चापच्युतैर बाणैर वध्यमानास तु सॊमकाः अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ताः शरार्दिताः

karṇa cāpacyutaira bāṇaira vadhyamānāsa tu sòmakāḥ avālīyanta rājendra vedanārtāḥ śarārditāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रधान योद्धाओंने तुरंत आकर कर्णको चारों ओरसे घेर लिया

English

The Somakas, struck by arrows loosed from Karna's bow, O king of kings, hid themselves, afflicted by pain and tormented by arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.74

नकुलस्य तथा बाणैर वध्यमाना चमूस तव वयशीर्यत दिशॊ राजन वातनुन्ना इवाम्बुदाः

nakulasya tathā bāṇaira vadhyamānā camūsa tava vayaśīryata diśò rājana vātanunnā ivāmbudāḥ

हिन्दी अर्थ

विजगाहाण्डजाकीर्णा पद्मिनीमिव यूथप: विधुन्वान: शितैर्बाणै: शिरांस्युन्मथ्य पातयत्

English

Likewise your army, slain by Nakula's arrows, was scattered in all directions, O king, like clouds driven by the wind.

अध्याय 8

श्लोक 17.75

ते सेने वध्यमाने तु ताभ्यां दिव्यैर महाशरैः शरपातम अपक्रम्य ततः परेक्षकवत सथिते

te sene vadhyamāne tu tābhyāṃ divyaira mahāśaraiḥ śarapātama apakramya tataḥ parekṣakavata sathite

हिन्दी अर्थ

करता हुआ पैने बाणोंसे शत्रुओंके सिर काट-काटकर गिराने लगा

English

While the two armies were being slain by the two with great divine arrows, they withdrew out of bowshot and stood like spectators.

अध्याय 8

श्लोक 17.76

परॊत्सारिते जने तस्मिन कर्ण पाण्डवयॊः शरैः विव्याधाते महात्मानाव अन्यॊन्यं शरवृष्टिभिः

paròtsārite jane tasmina karṇa pāṇḍavayòḥ śaraiḥ vivyādhāte mahātmānāva anyònyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ममर्द तरसा कर्ण: सिंहो मृगगणानिव यमौ च युयुधानश्व सहिता: कर्णमभ्ययु:

English

When the people had been driven back, the two great-souled warriors, Karna and the Pandava, pierced each other with showers of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.77

निदर्शयन्तौ तव अस्त्राणि दिव्यानि रणमूर्धनि छादयन्तौ च सहसा परस्परवधैषिणौ

nidarśayantau tava astrāṇi divyāni raṇamūrdhani chādayantau ca sahasā parasparavadhaiṣiṇau

हिन्दी अर्थ

प्रियानसून् रणे त्यक्त्वा योधा जघ्नु: परस्परम्

English

Displaying divine weapons at the head of the battle and suddenly covering each other, each desiring the other's death,

अध्याय 8

श्लोक 17.78

नकुलेन शरा मुक्ताः कङ्कबर्णिण वाससः ते तु कर्णम अवच्छाद्य वयतिष्ठन्त यथा पुरे

nakulena śarā muktāḥ kaṅkabarṇiṇa vāsasaḥ te tu karṇama avacchādya vayatiṣṭhanta yathā pure

हिन्दी अर्थ

गदाभिर्मुसलै क्षान्ये परिचैश्ञ महाबला: नर्दन्तश्नाह्नयन्तश्न प्रवल्गन्तश्न मारिष

English

the arrows loosed by Nakula, feathered with heron plumes, covered Karna and stood as before.

अध्याय 8

श्लोक 17.79

शरवेश्म परविष्टौ तौ ददृशाते न कैश चन चन्द्रसूर्यौ यथा राजंश छाद्यमानौ जलागमे

śaraveśma paraviṣṭau tau dadṛśāte na kaiśa cana candrasūryau yathā rājaṃśa chādyamānau jalāgame

हिन्दी अर्थ

वमन्तो रुधिरं गान्रैविमस्तिष्केक्षणायुधा:

English

Entering houses of arrows, the two were seen by none, O king, like the moon and sun covered at the coming of the rains.

अध्याय 8

श्लोक 17.80

ततः करुद्धॊ रणे कर्णः कृत्वा घॊरतरं वपुः पाण्डवं छाद्दयाम आस समन्ताच छरवृष्टिभिः

tataḥ karuddhò raṇe karṇaḥ kṛtvā ghòrataraṃ vapuḥ pāṇḍavaṃ chāddayāma āsa samantāca charavṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

और अपने अंगोंसे रक्त बहा रहे थे

English

Then Karna, enraged in battle, assuming a more terrible form, covered the Pandava on all sides with showers of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.81

सच्छाद्यमानः समरे सूतपुत्रेण पाण्डवः न चकार वयथां राजन भास्करॊ जलदैर यथा

sacchādyamānaḥ samare sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ na cakāra vayathāṃ rājana bhāskarò jaladaira yathā

हिन्दी अर्थ

नरैर्नरा हता: पेतुरश्चाश्नाश्वेः सहस्रश: क्षुरेर्भल्लार्धचन्द्रैश्न च्छिन्ना: पेतुर्महीतले

English

Covered in battle by the charioteer's son, the Pandava felt no distress, O king, like the sun behind clouds.

अध्याय 8

श्लोक 17.82

ततः परहस्याधिरथिः शरजालानि मारिष परेषयाम आस समरे शतशॊ ऽथ सहस्रशः

tataḥ parahasyādhirathiḥ śarajālāni māriṣa pareṣayāma āsa samare śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वारोहैर्हता: शूराश्छिन्नहस्ताश्न॒ दन्तिन:

English

Then Adhiratha's son, smiling, sent nets of arrows, O revered one, in hundreds and thousands.

अध्याय 8

श्लोक 17.83

एकच छायम अभूत सर्वं तस्य बाणैर महात्मनः अभ्रच छायेव संजज्ञे संपतद्भिः शरॊत्तमैः

ekaca chāyama abhūta sarvaṃ tasya bāṇaira mahātmanaḥ abhraca chāyeva saṃjajñe saṃpatadbhiḥ śaròttamaiḥ

हिन्दी अर्थ

पत्तिभिश्न समाप्लुत्य द्विरदा: स्यन्दनास्तथा समुन्नानीव वस्त्राणि ययुर्दुर्दर्शतां पराम्

English

Everything was shadowed by that great soul's arrows, as if covered by clouds by the falling best of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 17.84

ततः कर्णॊ महाराज धनुश छित्त्वा महात्मनः सारथिं पातयाम आस रथनीडाद धसन्न इव

tataḥ karṇò mahārāja dhanuśa chittvā mahātmanaḥ sārathiṃ pātayāma āsa rathanīḍāda dhasanna iva

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे एकविंशो5ध्याय:

English

Then Karna, O great king, cut that great soul's bow and, as if laughing, felled his charioteer from the chariot's seat.

अध्याय 8

श्लोक 17.85

तथाश्वांश चतुरश चास्य चतुर्भिर निशितैः शरैः यमस्य सदनं तूर्णं परेषयाम आस भारत

tathāśvāṃśa caturaśa cāsya caturbhira niśitaiḥ śaraiḥ yamasya sadanaṃ tūrṇaṃ pareṣayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

धृष्टय्युम्नं जिघांसन्त: क्रुद्धा: पार्षतमभ्ययु: अड्जा वज्ञाश्न पुण्ड़ाश्च मागधास्ताम्रलिप्तका:

English

Likewise he swiftly sent his four horses to Yama's abode with four sharp arrows, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 17.86

अथास्य तं रथं तूर्णं तिलशॊ वयधमच छरैः पताकां चक्ररक्षौ च धवजं खड्गं च मारिष शतचन्द्रं ततश चर्म सर्वॊपकरणानि च

athāsya taṃ rathaṃ tūrṇaṃ tilaśò vayadhamaca charaiḥ patākāṃ cakrarakṣau ca dhavajaṃ khaḍgaṃ ca māriṣa śatacandraṃ tataśa carma sarvòpakaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

गजयुद्धेषु कुशला: कलिज्जैः सह भारत

English

Then he quickly shattered his chariot into pieces with arrows, with its banner, wheel-guards, standard, sword, shield marked with a hundred moons, and all equipment.

अध्याय 8

श्लोक 17.87

हताश्वॊ विरथश चैव विवर्मा च विशां पते अवतीर्य रथात तूर्णं परिघं गृह्य विष्ठितः

hatāśvò virathaśa caiva vivarmā ca viśāṃ pate avatīrya rathāta tūrṇaṃ parighaṃ gṛhya viṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सिषिचुस्ते ततः सर्वे पाउ्चालबलमाहवे चोदितान् पार्षतो बाणैर्नाराचैर भ्यवीवृषत्

English

Horseless, chariotless and without armour, O lord of men, he quickly got down from the chariot and stood grasping an iron club.

अध्याय 8

श्लोक 17.88

तम उद्यतं महाघॊरं परिघं तस्य सूतजः वयहनत सायकै राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः

tama udyataṃ mahāghòraṃ parighaṃ tasya sūtajaḥ vayahanata sāyakai rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विरदानभिविव्याध क्षिप्तैर्गिरिनिभान् शरै:

English

The charioteer's son, O king, broke that dreadful raised club with arrows, in hundreds and thousands.

अध्याय 8

श्लोक 17.89

वयायुधं चैनम आलक्ष्य शरैः संनतपर्वभिः आर्दयद बहुशः कर्णॊ न चैनं समपीडयत

vayāyudhaṃ cainama ālakṣya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ārdayada bahuśaḥ karṇò na cainaṃ samapīḍayata

हिन्दी अर्थ

प्रययु: पाण्डुपज्चाला नदन्तो निशितायुधा: नकुल: सहदेवश्न द्रौपदेया: प्रभद्रका:

English

Seeing him weaponless, Karna tormented him many times with straight-jointed arrows, but did not press him to death.

अध्याय 8

श्लोक 17.90

स वध्यमानः समरे कृतास्त्रेण बलीयसा पराद्रवत सहसा राजन नकुलॊ वयाकुलेन्द्रियः

sa vadhyamānaḥ samare kṛtāstreṇa balīyasā parādravata sahasā rājana nakulò vayākulendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

विषाणलग्नाश्षाप्यन्ये परिपेतुर्विभीषणा: नाराचेनोग्रवेगेन भित्त्वा मर्माण्यपातयत्

English

Struck in battle by the stronger one skilled in weapons, Nakula suddenly fled, O king, his senses confused.

अध्याय 8

श्लोक 17.91

तम अभिद्रुत्य राधेयः परहसन वै पुनः पुनः स जयम अस्य धनुः कण्ठे सॊ ऽवासृजत भारत

tama abhidrutya rādheyaḥ parahasana vai punaḥ punaḥ sa jayama asya dhanuḥ kaṇṭhe sò 'vāsṛjata bhārata

हिन्दी अर्थ

भयंकर वेगवाले नाराचसे विदीर्ण करके उसे धराशायी कर दिया

English

Pursuing him, Radheya, laughing again and again, hung his bow, with its string, round his neck, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 17.92

ततः स शुशुभे राजन कण्ठासक्तमहाधनुः परिवेषम अनुप्राप्तॊ यथा सयाद वयॊम्नि चन्द्रमाः यथैव च सितॊ मेघः शक्रचापेन शॊभितः

tataḥ sa śuśubhe rājana kaṇṭhāsaktamahādhanuḥ pariveṣama anuprāptò yathā sayāda vayòmni candramāḥ yathaiva ca sitò meghaḥ śakracāpena śòbhitaḥ

हिन्दी अर्थ

नाराचेनाहनद् वक्ष: सात्यकि: सो5पतद् भुवि नाराचद्वारा उसकी छाती छेद डाली; अतः वह घायल होकर भूतलपर गिर पड़ा

English

Then he shone, O king, with the great bow hanging at his neck, like the moon in the sky encircled by a halo, or a white cloud made lovely by the rainbow.

अध्याय 8

श्लोक 17.93

तम अब्रवीत तदा कर्णॊ वयर्थं वयाहृतवान असि वदेदानीं पुनर हृष्टॊ वध्यं मां तवं पुनः पुनः

tama abravīta tadā karṇò vayarthaṃ vayāhṛtavāna asi vadedānīṃ punara hṛṣṭò vadhyaṃ māṃ tavaṃ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सहदेव: प्रयत्नास्तै्नाराचैरहनत् त्रिभि:

English

Karna then said to him: "You spoke in vain. Speak now, delighted again—you who are to be slain by me again and again.

अध्याय 8

श्लोक 17.94

मा यॊत्सीर गुरुभिः सार्धं बलवद्भिश च पाण्डव सदृशैस तात युध्यस्व वरीडां मा कुरु पाण्डव गृहं वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्ण फल्गुनौ

mā yòtsīra gurubhiḥ sārdhaṃ balavadbhiśa ca pāṇḍava sadṛśaisa tāta yudhyasva varīḍāṃ mā kuru pāṇḍava gṛhaṃ vā gaccha mādreya yatra vā kṛṣṇa phalgunau

हिन्दी अर्थ

त॑ कृत्वा द्विरदं भूय: सहदेवो5ज्रमभ्ययात् सहदेव पुनः अंगराजकी ओर बढ़े

English

Do not fight with the elders and the strong, Pandava; fight your equals, dear one. Feel shame, Pandava, or go home, Madri's son, or to where Krishna and Phalguna are."

अध्याय 8

श्लोक 17.95

एवम उक्त्वा महाराज वयसर्जयत तं ततः वधप्राप्तं तु तं राजन नावधीत सूतनन्दनः समृत्वा कुन्त्या वचॊ राजंस तत एनं वयसर्जयत

evama uktvā mahārāja vayasarjayata taṃ tataḥ vadhaprāptaṃ tu taṃ rājana nāvadhīta sūtanandanaḥ samṛtvā kuntyā vacò rājaṃsa tata enaṃ vayasarjayata

हिन्दी अर्थ

नाराचैर्यमदण्डाभैस्त्रिभिनागं शतेन तम्

English

Having said this, O great king, he released him; though he was fit to be slain, the charioteer's son did not kill him, remembering Kunti's words, O king, and so released him.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।