Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 57/57 · श्लोक 69.1–69.43

पूर्ण अध्याय पाठ43 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 69.1

[स] तथा निपातिते कर्णे तव सैन्ये च विद्रुते आश्लिष्य पार्थं दाशार्हॊ हर्षाद वचनम अब्रवीत

[sa] tathā nipātite karṇe tava sainye ca vidrute āśliṣya pārthaṃ dāśārhò harṣāda vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

बड़ी प्रसन्नताके साथ राजाके चरण पकड़ लिये

English

fight, undergoing an act of humiliation. I ask thy permission, O son of Gandhari, for returning home."

अध्याय 8

श्लोक 69.2

हतॊ बलभिदा वृत्रस तवया कर्णॊ धनंजय वधं वै कर्ण वृत्राभ्यां कथयिष्यन्ति मानवाः

hatò balabhidā vṛtrasa tavayā karṇò dhanaṃjaya vadhaṃ vai karṇa vṛtrābhyāṃ kathayiṣyanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

शासन और प्रचुर भोगोंका उपभोग कीजिये” धर्मपुत्र: प्रह्ृष्टात्मा दाशा्ई वाक्यमत्रवीत्

English

[Krishna said:] "Vritra was slain by the destroyer of Bala, Karna by you, Dhananjaya; people will speak of the slaying of Karna and Vritra together.

अध्याय 8

श्लोक 69.3

वज्रिणा निहतॊ वृत्रः समयुगे भूरि तेजसा तवया तु निहतः कर्णॊ धनुषा निशितैः शरैः

vajriṇā nihatò vṛtraḥ samayuge bhūri tejasā tavayā tu nihataḥ karṇò dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

चितं शरशतै: कर्ण धर्मराजो ददर्श सः

English

Vritra was slain by the thunderbolt-wielder in an equal fight with great splendour; Karna was slain by you with the bow and sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 69.4

तम इमं विक्रमं लॊके परथितं ते यशॊ वहम निवेदयावः कौन्तेय धर्मराजाय धीमते

tama imaṃ vikramaṃ lòke parathitaṃ te yaśò vahama nivedayāvaḥ kaunteya dharmarājāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

राजा धृतराष्ट्र निश्वेष्ट हो जड़से कटे हुए वृक्षकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़े शुशोच बहुलालापै: कर्णस्य निधन युधि

English

Let us tell this valour of yours, renowned in the world and bringing fame, to the wise king of dharma, son of Kunti.

अध्याय 8

श्लोक 69.5

वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम निवेद्य धर्मराजस्य तवम आनृण्यं गमिष्यसि

vadhaṃ karṇasya saṃgrāme dīrghakālacikīrṣitama nivedya dharmarājasya tavama ānṛṇyaṃ gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

नन्दन्ति ते नात्र विचारणास्ति

English

Having told the king of dharma of Karna's slaying in battle, long desired, you will be free of debt."

अध्याय 8

श्लोक 69.6

तथेत्य उक्ते केशवस तु पार्थेन यदुपुङ्गवः पर्यवर्तयद अव्यग्रॊ रथं रथवरस्य तम

tathetya ukte keśavasa tu pārthena yadupuṅgavaḥ paryavartayada avyagrò rathaṃ rathavarasya tama

हिन्दी अर्थ

तुष्यन्ति ते तस्य नरोत्तमस्य शूद्रा55रोग्यं प्राप्तुवन्तीह सर्वे

English

Saying "So be it," Partha; Keshava, bull of the Yadus, calmly turned the chariot of that best of chariot-warriors.

अध्याय 8

श्लोक 69.7

धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकॊदरम युयुधानं च गॊविन्द इदं वचनम अब्रवीत

dhṛṣṭadyumnaṃ yudhāmanyuṃ mādrīputrau vṛkòdarama yuyudhānaṃ ca gòvinda idaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

महामुनेस्तस्य वचोडर्चितं यथा

English

Govinda said these words to Dhrishtadyumna, Yudhamanyu, the sons of Madri, Vrikodara and Yuyudhana:

अध्याय 8

श्लोक 69.8

परान अभिमुखा यत्तास तिष्ठध्वं भद्रम अस्तु वः यावद आवेद्यते राज्ञे हतः कर्णॊ ऽरजुनेन वै

parāna abhimukhā yattāsa tiṣṭhadhvaṃ bhadrama astu vaḥ yāvada āvedyate rājñe hataḥ karṇò 'rajunena vai

हिन्दी अर्थ

महामुनि व्यासदेवकी इस परम पूजित वाणीका ऐसा ही प्रभाव है यो दद्यात् सुकृतं तद्धि श्रवणात् कर्णपर्वण:

English

"Stand ready facing the enemy, good luck to you, until it is announced to the king that Karna has been slain by Arjuna."

अध्याय 8

श्लोक 69.9

स तैः शूरैर अनुज्ञातॊ ययौ राजनिवेशनम पार्थम आदाय गॊविन्दॊ ददर्श च युधिष्ठिरम

sa taiḥ śūraira anujñātò yayau rājaniveśanama pārthama ādāya gòvindò dadarśa ca yudhiṣṭhirama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरहर्षे षण्णवतितमोध्याय:

English

Permitted by those heroes, he went to the king's quarters, and taking Partha with him Govinda saw Yudhishthira.

अध्याय 8

श्लोक 69.10

शयानं राजशार्दूलं काञ्चने शयनॊत्तमे अगृह्णीतां च चरणौ मुदितौ पार्थिवस्य तौ

śayānaṃ rājaśārdūlaṃ kāñcane śayanòttame agṛhṇītāṃ ca caraṇau muditau pārthivasya tau

हिन्दी अर्थ

राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिर: गया; अतः वे शय्यासे उठ खड़े हुए और नेत्रोंसे आनन्दके आँसू बहाने लगे

English

"Sanjaya continued, 'Having said these words that tiger among men and ornament of assemblies, viz., Shalya, filled with rage stood up quickly and endeavoured to get away from that concourse of kings. Thy son, however, from affection and great regard, held the king, and addressed him in these sweet and conciliatory words, that were capable of accomplishing every object, "Without doubt, O Shalya, it is even so as thou hast said. But I have a certain purpose in view. Listen to it, O ruler of men, Kama is not superior to thee, nor do I suspect thee, O king. The royal chief of the Madras will never do that which is false. Those foremost of men that were thy ancestors always told the truth. I think it is for this that thou art called Artayani (the descendant of those that had truth for their refuge). And since, O giver of honours, thou art like a barbed arrow to thy foes, therefore art thou called by the name of Shalya on earth. O thou that makest large present (to brahmanas) at sacrifices, do thou accomplish all that which, O virtuous one, thou, hadst previously said thou wouldst accomplish. Neither the son of Radha nor myself am superior to thee in valour that I would select thee as the driver of those foremost of steeds (that are yoked unto Kama's car). As, however, O sire, Kama is superior to Dhananjaya in regard to many qualities, even so doth the world regard thee to be superior to Vasudeva. Kama is certainly superior to Partha in the matter of weapons, O bull among men. Thou too art superior to Krishna in knowledge of steeds and might. Without doubt O ruler of the Madras, thy knowledge of horse is double that which the high-souled Vasudeva hath. "

अध्याय 8

श्लोक 69.11

तयॊः परहर्षम आलाक्ष्य परहारांश चातिमानुषान राधेयं निहतंमत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः

tayòḥ paraharṣama ālākṣya parahārāṃśa cātimānuṣāna rādheyaṃ nihataṃmatvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवार्जुनौ प्रेमणा तावुभौ परिषस्वजे

English

'"Shalya said, "Since, O son of Gandhari, thou describest me, O thou of Kuru's race, in the midst of all these troops, to be superior to Devaki's son, I am gratified with thee. I will become the driver of Radha' s son of great fame while he will be engaged in battle with the foremost one of Pandu's sons, as thou solicitest me. Let this, however, O hero, be my understanding with Vikartana' s son that I will in his presence utter whatever speeches I desire.'"

अध्याय 8

श्लोक 69.12

ततॊ ऽसमै याद यथावृत्तं वासुदेवः परियंवदः कथयाम आस कर्णस्य निधनं यदुनन्दनः

tatò 'samai yāda yathāvṛttaṃ vāsudevaḥ pariyaṃvadaḥ kathayāma āsa karṇasya nidhanaṃ yadunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

कथयामास कर्णस्य निधन यदुपुड्भव: जानेका सारा समाचार उन्हें यथावत्रूपसे कह सुनाया

English

"Sanjaya continued, 'O king, thy son, with Kama then, O Bharata, answered the prince of the Madras, O best of Bharata' s race, saying, "So be it.'""

अध्याय 8

श्लोक 69.13

ईषद उत्स्मयमानस तु कृष्णॊ राजानम अब्रवीत युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जालिर अथाच्युतः

īṣada utsmayamānasa tu kṛṣṇò rājānama abravīta yudhiṣṭhiraṃ hatāmitraṃ kṛtāñjālira athācyutaḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्टिरं हतामित्रं कृताञउ्जलिरथाच्युत:

English

Krishna, smiling slightly, said to King Yudhishthira, the slayer of foes, with joined palms, Achyuta:

अध्याय 8

श्लोक 69.14

दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश च वृकॊदरः तवं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaśa ca vṛkòdaraḥ tavaṃ cāpi kuśalī rājana mādrīputrau ca pāṇḍavau

हिन्दी अर्थ

त्वं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रोी च पाण्डवी पाण्डुकुमार माद्रीनन्दन नकुल-सहदेव और आप भी सकुशल हैं

English

"By good fortune the Gandiva-bowman and the Pandava Vrikodara are well, and you too, king, and the two sons of Madri, the Pandavas.

अध्याय 8

श्लोक 69.15

मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामाल लॊमहर्षणात कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि पार्थिव

muktā vīra kaṣayāda asmāta saṃgrāmāla lòmaharṣaṇāta kaṣiprama uttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रमुत्ततकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव

English

Freed from this destruction, hero, from this hair-raising battle, do quickly the tasks that come next, O lord of the earth.

अध्याय 8

श्लोक 69.16

हतॊ वैकार्तनः करूरः सूतपुत्रॊ महाबलः दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि पाण्डव

hatò vaikārtanaḥ karūraḥ sūtaputrò mahābalaḥ diṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

दिष्टया जयसि राजेन्द्र दिष्टया वर्धसि भारत तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमि: पिबति शोणितम्

English

Vaikartana, cruel, the mighty charioteer's son, is slain; by good fortune you conquer, king of kings, by good fortune you prosper, Pandava.

अध्याय 8

श्लोक 69.17

यः स दयूतजितां कृष्णां पराह सत्पुरुषाधमः तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शॊणितम

yaḥ sa dayūtajitāṃ kṛṣṇāṃ parāha satpuruṣādhamaḥ tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śòṇitama

हिन्दी अर्थ

कर्णका रक्त पी रही है

English

He who, the lowest of good men, spoke of Krishna won at dice—today the earth drinks the blood of that charioteer's son.

अध्याय 8

श्लोक 69.18

शेते ऽसौ शरदीर्णाङ्गः शत्रुस ते कुरुपुंगव तं पाश्या पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुधा शरैः

śete 'sau śaradīrṇāṅgaḥ śatrusa te kurupuṃgava taṃ pāśyā puruṣavyāghra vibhinnaṃ bahudhā śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तं पश्य पुरुषव्याप्र विभिन्न बहुभि: शरैः हुए हैं। नरव्याप्र! अनेक बाणोंसे क्षत-विक्षत हुए उस कर्णको आप देखिये

English

He lies, his limbs torn by arrows, your foe, bull of the Kurus; behold him, tiger among men, pierced in many places by arrows."

अध्याय 8

श्लोक 69.19

युधिष्ठिरस तु दाशार्हं परहृष्टः परत्यपूजयत दिष्ट्या दिष्ट्येति राजेन्द्र परीत्या चेदम उवाच ह

yudhiṣṭhirasa tu dāśārhaṃ parahṛṣṭaḥ paratyapūjayata diṣṭyā diṣṭyeti rājendra parītyā cedama uvāca ha

हिन्दी अर्थ

यत्तो भूत्वा सहास्माभिर्भुड्क्ष्व भोगांश्व॒ पुष्कलान्

English

Yudhishthira, delighted, honoured the Dasharha, and said with affection, "By good fortune, by good fortune!", king of kings.

अध्याय 8

श्लोक 69.20

नैतच चित्रं महाबाहॊ तवायि देवकिनन्दन तवया सारथिना पार्थॊ यत कुर्याद अद्य पौरुषम

naitaca citraṃ mahābāhò tavāyi devakinandana tavayā sārathinā pārthò yata kuryāda adya pauruṣama

हिन्दी अर्थ

चित्त प्रसन्न हो गया। उन्होंने भगवान् श्रीकृष्णसे वार्तालाप आरम्भ किया

English

"This is not marvellous in you, mighty-armed son of Devaki, that Partha, with you as charioteer, should show such manliness today."

अध्याय 8

श्लोक 69.21

परगृह्य च कुरु शरेष्ठः साङ्गदं दक्षिणं भुजम उवाच धर्मभृत पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ

paragṛhya ca kuru śareṣṭhaḥ sāṅgadaṃ dakṣiṇaṃ bhujama uvāca dharmabhṛta pārtha ubhau tau keśavārjunau

हिन्दी अर्थ

न तच्चित्र॑ महाबाहो युष्मदबुद्धिप्रसादजम् उवाच धर्मभृत् पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ

English

Taking Krishna's right arm with its armlet, the best of the Kurus, upholder of dharma, said to both Keshava and Arjuna:

अध्याय 8

श्लोक 69.22

नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन ह धर्मसंस्थापने युक्तौ पुराणौ पुरुषॊत्तमौ

naranārāyaṇau devau kathitau nāradena ha dharmasaṃsthāpane yuktau purāṇau puruṣòttamau

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मानौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ

English

"You are the gods Nara and Narayana, told of by Narada, devoted to establishing dharma, ancient best of men.

अध्याय 8

श्लोक 69.23

असकृच चापि मेधावी कृष्णा दवैपायनॊ मम कथाम एतां महाबाहॊ दिव्याम अकथयत परभुः

asakṛca cāpi medhāvī kṛṣṇā davaipāyanò mama kathāma etāṃ mahābāhò divyāma akathayata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ऋषिप्रवर साक्षात् भगवान् नर और नारायण हैं कथामेतां महाभाग कथयामास तत्त्ववित्

English

And Krishna Dvaipayana, the wise lord, told me this divine tale again and again, mighty-armed one.

अध्याय 8

श्लोक 69.24

तव कृष्ण परभावेण गाण्डीवेन धनंजयः जयत्य अभिमुखाञ शत्रून न चासीद विमुखः कव चित

tava kṛṣṇa parabhāveṇa gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ jayatya abhimukhāña śatrūna na cāsīda vimukhaḥ kava cita

हिन्दी अर्थ

जिगायाभिमुख: शत्रून्ू न चासीद् विमुख: क्वचित्

English

By your power, Krishna, Dhananjaya with Gandiva conquers the foes facing him and has never turned away anywhere.

अध्याय 8

श्लोक 69.25

जयश चैवा धरुवॊ ऽसमाकं न तव अस्माकं पराजयः यदा तवं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान

jayaśa caivā dharuvò 'samākaṃ na tava asmākaṃ parājayaḥ yadā tavaṃ yudhi pārthasya sārathyamupajagmivāna

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंपर विजयी हुए हैं और कभी युद्धसे मुँह नहीं मोड़ सके हैं यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान्

English

Victory is certain for us and no defeat, when you have become Partha's charioteer in the battle."

अध्याय 8

श्लोक 69.26

एवम उक्त्वा महाराज तं रथं हेमभूषितम दन्तवर्णैर हयैर युक्तं कालवालैर महारथः

evama uktvā mahārāja taṃ rathaṃ hemabhūṣitama dantavarṇaira hayaira yuktaṃ kālavālaira mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

हमलोगोंकी विजय निश्चित है, अटल है। हमारी पराजय नहीं हो सकती

English

Having said this, O great king, the great chariot-warrior mounted that gold-adorned chariot yoked with ivory-white horses with black tails,

अध्याय 8

श्लोक 69.27

आस्थाय पुरुषव्याघ्रः सवबलेनाभिसंवृतः कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्याम अनुमन्य ततः परियम

āsthāya puruṣavyāghraḥ savabalenābhisaṃvṛtaḥ kṛṣṇārjunābhyāṃ vīrābhyāma anumanya tataḥ pariyama

हिन्दी अर्थ

अन्ये च बहव: शूरा ये च तेषां पदानुगा: इत्युक्त्वा धर्मराजस्तु रथं हेमविभूषितम्

English

surrounded by his own force, the tiger among men; and having permitted what was dear to the heroes Krishna and Arjuna,

अध्याय 8

श्लोक 69.28

आगतॊ बहु वृत्तान्तं दरष्टुम आयॊधनं तदा आभाषमाणस तौ वीराव उभौ माधव फल्गुनौ

āgatò bahu vṛttāntaṃ daraṣṭuma āyòdhanaṃ tadā ābhāṣamāṇasa tau vīrāva ubhau mādhava phalgunau

हिन्दी अर्थ

आस्थाय पुरुषव्याप्र: स्वबलेनाभिसंवृत:

English

he came to see the battlefield and the many events there, speaking to the two heroes Madhava and Phalguna.

अध्याय 8

श्लोक 69.29

स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम गाण्डीवमुक्तैर विशिखैः सर्वतः शकलीकृतम

sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabhama gāṇḍīvamuktaira viśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkṛtama

हिन्दी अर्थ

कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्यामनुमन्त्रय तत: प्रियम् स ददर्श रणे कर्ण शयान पुरुषर्षभम्

English

In the battle he saw Karna, best of men, lying shattered on all sides by arrows loosed from Gandiva.

अध्याय 8

श्लोक 69.30

सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः परशशंस नरव्याघ्राव उभौ माधव पाण्डवौ

saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ paraśaśaṃsa naravyāghrāva ubhau mādhava pāṇḍavau

हिन्दी अर्थ

सैकड़ों बाणोंसे व्याप्त था। धर्मराज युधिष्ठिरने इसी अवस्थामें उसे देखा दीपिकाभि: कृतोद्योतं पश्यते वै वृषं तदा

English

Seeing Karna slain with his son, King Yudhishthira praised the two tigers among men, Madhava and the Pandava.

अध्याय 8

श्लोक 69.31

अद्य राजास्मि गॊविन्द पृथिव्यां भरातृभिः सह तवया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालितः

adya rājāsmi gòvinda pṛthivyāṃ bharātṛbhiḥ saha tavayā nāthena vīreṇa viduṣā paripālitaḥ

हिन्दी अर्थ

सपुत्र॑ निहतं दृष्टवा कर्ण राजा युधिष्ठिर:

English

"Today I am king of the earth, Govinda, with my brothers, protected by you as protector, the hero and wise one.

अध्याय 8

श्लोक 69.32

हतं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं राधेयम अभिमानिनम निराशॊ ऽदय दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रॊ भविष्यति जीविताच चापि राज्याच च हते कर्णे महारथे

hataṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ rādheyama abhimāninama nirāśò 'daya durātmāsau dhārtarāṣṭrò bhaviṣyati jīvitāca cāpi rājyāca ca hate karṇe mahārathe

हिन्दी अर्थ

त्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालित: सुरक्षित होकर आज मैं भाइयोंसहित इस भूमण्डलका राजा हो गया

English

Seeing the proud Radheya, the tiger among men, slain, that evil-souled son of Dhritarashtra will despair today of life and of kingdom, now that the great chariot-warrior Karna is slain.

अध्याय 8

श्लोक 69.33

तवत्प्रसादाद वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभ तवं च गाण्डीवधन्वा च विजयी यदुनन्दन दिष्ट्या जयसि गॊविन्द दिष्ट्या कर्णॊ निपातितः

tavatprasādāda vayaṃ caiva kṛtārthāḥ puruṣarṣabha tavaṃ ca gāṇḍīvadhanvā ca vijayī yadunandana diṣṭyā jayasi gòvinda diṣṭyā karṇò nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वत्प्रसादाद् वयं चैव कृतार्था: पुरुषर्षभ

English

By your grace we are fulfilled, best of men, and you and the Gandiva-bowman are victorious, joy of the Yadus; by good fortune you conquer, Govinda, by good fortune Karna is felled."

अध्याय 8

श्लोक 69.34

एवं स बहुशॊ हृष्टः परशशंस जनार्दनम अर्जुनं चापि राजेन्द्र धर्मराजॊ युधिष्ठिरः

evaṃ sa bahuśò hṛṣṭaḥ paraśaśaṃsa janārdanama arjunaṃ cāpi rājendra dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

स्वप्स्यामोड्द्य सुखं रात्रौ त्वत्प्रसादान्महाभुज अर्जुनं च कुरुश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिर:

English

Thus, many times delighted, King Yudhishthira, the king of dharma, praised Janardana and Arjuna, king of kings.

अध्याय 8

श्लोक 69.35

ततॊ भीमप्रभृतिभिः सार्वैश च भरातृभिर वृतम वर्धयन्ति सम राजानं हर्ष युक्ता महारथाः

tatò bhīmaprabhṛtibhiḥ sārvaiśa ca bharātṛbhira vṛtama vardhayanti sama rājānaṃ harṣa yuktā mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

कुरुश्रेष्ठ अर्जुनकी बारंबार प्रशंसा की

English

Then the great chariot-warriors, filled with joy, surrounded by Bhima and all his brothers, congratulated the king.

अध्याय 8

श्लोक 69.36

नकुलः साहदेवश च पाण्डावश च वृकॊदरः सात्यकिश च महाराज वृष्णीनां परवरॊ रथः

nakulaḥ sāhadevaśa ca pāṇḍāvaśa ca vṛkòdaraḥ sātyakiśa ca mahārāja vṛṣṇīnāṃ paravarò rathaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनर्जातमिवात्मानं मेने च स महीपति: हर्षयन्ति सम राजानं हर्षयुक्ता महारथा:

English

Nakula, Sahadeva, the Pandava Vrikodara and Satyaki, O great king, the foremost chariot-warrior of the Vrishnis,

अध्याय 8

श्लोक 69.37

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चाल सृञ्जयाः पूजयन्ति सम कौन्तेयं निहते सूतनन्दने

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcāla sṛñjayāḥ pūjayanti sama kaunteyaṃ nihate sūtanandane

हिन्दी अर्थ

सात्यकिश्न महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथ:

English

Dhrishtadyumna, Shikhandin, the Pandavas, Panchalas and Srinjayas honoured the son of Kunti when the charioteer's son was slain.

अध्याय 8

श्लोक 69.38

ते वर्धयित्वा नृपतिं पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम जितकाशिनॊ लब्धलक्षा युद्धशौण्डाः परहारिणः

te vardhayitvā nṛpatiṃ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhirama jitakāśinò labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ parahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजयन्ति सम कौन्तेयं निहते सूतनन्दने तव दुर्मन्त्रिते राजन् किमर्थमनुशोचसि

English

Having congratulated the king, Yudhishthira son of Pandu, those victorious ones who had attained their aim, keen for battle, strikers,

अध्याय 8

श्लोक 69.39

सतुवन्तः सतवयुक्ताभिर वाग्भिः कृष्णौ परंतपौ जग्मुः सवशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथाः

satuvantaḥ satavayuktābhira vāgbhiḥ kṛṣṇau paraṃtapau jagmuḥ savaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

जनसंहार हुआ है। अब आप किसलिये बारंबार शोक करते हैं?

English

praising the two Krishnas, scorchers of foes, with words of praise, went to their own camp, those great chariot-warriors, filled with joy.

अध्याय 8

श्लोक 69.40

एवम एष कषयॊ वृत्तः सुमहाँल लॊमहर्षणः तव दुर्मन्त्रिते राजन्न अतीतं किं नु शॊचसि

evama eṣa kaṣayò vṛttaḥ sumahā~la lòmaharṣaṇaḥ tava durmantrite rājanna atītaṃ kiṃ nu śòcasi

हिन्दी अर्थ

करती हुई युद्धमें कर्णकी मृत्युके लिये शोक करने लगीं

English

Thus this great, hair-raising destruction came to pass through your ill counsel, O king; why do you grieve over the past?

अध्याय 8

श्लोक 69.41

[वै] शरुत्वा तद अप्रियं राजन धृतराष्ट्रॊ महीपतिः पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमार्तिवान तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी धर्मदर्शिनी

[vai] śarutvā tada apriyaṃ rājana dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivāna tathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī

हिन्दी अर्थ

पर्याश्चासयतां चैव तावुभावेव भूमिपम् दोनों ही मिलकर राजाको समझाने-बुझाने लगे

English

[Vaishampayana said:] Hearing that unwelcome news, King Dhritarashtra fell senseless on the ground, the Kaurava, in utmost pain; so too did the true-vowed goddess Gandhari, who sees dharma.

अध्याय 8

श्लोक 69.42

तं परत्यगृह्णाद विदुरॊ नृपतिं संजयस तथा पर्याश्वासयतश चैवं ताव उभाव एव भूमिपम

taṃ paratyagṛhṇāda vidurò nṛpatiṃ saṃjayasa tathā paryāśvāsayataśa caivaṃ tāva ubhāva eva bhūmipama

हिन्दी अर्थ

स हैवं परमं॑ मत्वा भवितव्यं च पार्थिव:

English

Vidura and Sanjaya supported the king, comforting both the king and the queen.

अध्याय 8

श्लोक 69.43

तथैवॊत्थापयाम आसुर गान्धारीं राजयॊषितः ताभ्याम आश्वसितॊ राजा तूष्णीम आसीद विचेतनः

tathaivòtthāpayāma āsura gāndhārīṃ rājayòṣitaḥ tābhyāma āśvasitò rājā tūṣṇīma āsīda vicetanaḥ

हिन्दी अर्थ

स समाश्चासितो राजा तृष्णीमासीद् विचेतन: तदाप्रुयात् संश्रवणाच्च भारत

English

Likewise the royal women raised Gandhari; comforted by them both, the king remained silent, his mind blank.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।