Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 38/57 · श्लोक 45.1–45.73

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 45.1

[स] दरौणिस तु रथवंशेन महता परिवारितः आपतत सहसा राजन यत्र राजा वयवस्थिथ

[sa] darauṇisa tu rathavaṃśena mahatā parivāritaḥ āpatata sahasā rājana yatra rājā vayavasthitha

हिन्दी अर्थ

यमयोर्मध्यगं वीरं शनैर्यान्तं विचेतसम् सूतपुत्रस्त्रिभिस्तीणैर्विव्याध परमेषुभि:

English

fences (of his foes) perceivable only by their bow-strings. Like a lion grinding herds of deer, Kama speedily grinded all those Pandus and Srinjayas and Pancalas that came within range of his arrows. Then the chief of the Pancalas, and the sons of Draupadi, O sire, and the twins, and Yuyudhana, uniting together, proceeded against Kama. When those Kurus, and Pancalas and Pandus were thus engaged in battle, the other warriors, reckless of their very lives, began to strike at one another. Well-cased in armour and coats of mail and adorned with head-gears, combatants endued with great strength rushed at their foes, with maces and short clubs and spiked bludgeons looking like uplifted rods of the Destroyer, and jumping, O sire, and challenging one another, uttered loud shouts. They struck one another, and fell down, assailed by one another with blood rising from their limbs and deprived of brains and eyes and weapons. Covered with weapons, some, as they lay there with faces beautiful as pomegranates, having teeth-adorned mouths filled with blood, seemed to be alive. Others, in that vast ocean of battle, filled with rage mangled or cut or pierced or overthrew or lopped off or slew one another with battle-axes and short arrows and hooks and spears and lances. Slain by one another they fell down, covered with blood and deprived of life like sandal trees cut down with the axe falling down and shedding as they fall their cool blood-red juice. Cars destroyed by cars, elephants by elephants, men by men, and steeds by steeds, fell down in thousands. Standards, and heads, and umbrellas, and elephants, trunks, and human arms, cut off with razor-faced or broad-headed or crescent-shaped arrows, fell down on the Earth. Large numbers also of men, and elephants, and cars with steed yoked thereto, were crushed in that battle. Many brave warriors, slain by horsemen, fell down, and many tuskers, with their trunks cut off, and banners and standards (on their bodies), fell down like fallen mountains. Assailed by foot-soldiers, many elephants and cars, destroyed or in course of destruction, fell down on all sides. Horsemen, encountering foot- soldiers with activity, were slain by the latter. Similarly crowds of foot- soldiers, slain by horsemen, laid themselves down on the field. The faces and the limbs of those slain in that dreadful battle looked like crushed lotuses and faded floral wreaths. The beautiful forms of elephants and steeds and human beings, O king, then resembled cloths foul with dirt, and became exceedingly repulsive to look at.'"

अध्याय 8

श्लोक 45.2

तम आपतन्तं सहसा शूरः शौरि सहायवान दधार सहसा पार्थॊ वेलेव मकलालयम

tama āpatantaṃ sahasā śūraḥ śauri sahāyavāna dadhāra sahasā pārthò veleva makalālayama

हिन्दी अर्थ

तत: शल्य: प्रहस्येद॑ं कर्ण पुनरुवाच ह

English

Partha, the hero, with Shauri's help, suddenly checked him as he came on, as the shore holds back the sea.

अध्याय 8

श्लोक 45.3

ततः करुद्धॊ महाराज दरॊणपुत्रः परताववान अर्जुनं वासुदेवं च छादयाम आस पत्रिभिः

tataḥ karuddhò mahārāja daròṇaputraḥ paratāvavāna arjunaṃ vāsudevaṃ ca chādayāma āsa patribhiḥ

हिन्दी अर्थ

जीमूत इव नर्दस्तु युध्यते स वृकोदर: अनीकै: सहितौ तत्र भ्रातरौ समवस्थितौ

English

Then, enraged, O great king, the mighty Drona's son covered Arjuna and Vasudeva with arrows.

अध्याय 8

श्लोक 45.4

अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः विस्मयं परमं गत्वा परैक्षान्त कुरवस तदा

avacchannau tataḥ kṛṣṇau dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ vismayaṃ paramaṃ gatvā paraikṣānta kuravasa tadā

हिन्दी अर्थ

अमर्यादं योधयन्त: पर्यधावन्त पृष्ठत:

English

The great chariot-warriors there, seeing the two Krishnas covered, fell into utmost wonder and the Kurus looked on.

अध्याय 8

श्लोक 45.5

अर्जुनस तु ततॊ दिव्यम अस्त्रं चक्रे हसन्न इव तद अस्त्रं बराह्मणॊ युद्धे वारयाम आस भारत

arjunasa tu tatò divyama astraṃ cakre hasanna iva tada astraṃ barāhmaṇò yuddhe vārayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रं रश्मीनथाश्चानां क्षुरप्रैश्विच्छिदे जय: क्षुरप्रोंद्वारा शीघ्रतापूर्वक काट दिया

English

Then Arjuna, laughing, as it were, brought forth a divine weapon, and the Brahmana in the battle held back that weapon, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 45.6

यद यद धि वयाक्षिपद युद्धे पाण्डवॊ ऽसत्रं जिघांसया तत तद अस्त्रं महेष्वासॊ दरॊणपुत्रॊ वयशातयत

yada yada dhi vayākṣipada yuddhe pāṇḍavò 'satraṃ jighāṃsayā tata tada astraṃ maheṣvāsò daròṇaputrò vayaśātayata

हिन्दी अर्थ

कोटिश श्व शरास्तीक्ष्णा निरगच्छन् महामृथे

English

Whatever weapon the Pandava hurled in battle to kill him, mighty-bowed Drona's son destroyed each one.

अध्याय 8

श्लोक 45.7

अस्त्रयुद्धे ततॊ राजन अर्तमाने भयावहे अपश्याम रणे दरौणिं वयात्ताननम इवान्तकम

astrayuddhe tatò rājana artamāne bhayāvahe apaśyāma raṇe darauṇiṃ vayāttānanama ivāntakama

हिन्दी अर्थ

कर्णके सामनेसे पलायन करना मैं उचित नहीं समझता मृतस्य तु हृषीकेश भड़ एव कुतो जय:

English

Then, in that terrifying weapon-duel, O king, we saw Drona's son in the battle like Death with gaping mouth.

अध्याय 8

श्लोक 45.8

स दिशॊ विदिशश चैव छादयित्वा विजिह्मगैः वासुदेवं तरिभिर बाणैर अविध्यद दक्षिणे भुजे

sa diśò vidiśaśa caiva chādayitvā vijihmagaiḥ vāsudevaṃ taribhira bāṇaira avidhyada dakṣiṇe bhuje

हिन्दी अर्थ

दुःसहं वज्रिणा संख्ये पराजित्य गुरो: सुतम्

English

Covering the quarters and intermediate quarters with straight arrows, he pierced Vasudeva in the right arm with three arrows.

अध्याय 8

श्लोक 45.9

ततॊ ऽरजुनॊ हयान हत्वा सर्वांस तस्य महात्मनः चकार समरे भूमिं शॊणितौघतरङ्गिणीम

tatò 'rajunò hayāna hatvā sarvāṃsa tasya mahātmanaḥ cakāra samare bhūmiṃ śòṇitaughataraṅgiṇīma

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि धर्मराजशोधने चतु:षष्टितमो 5 ध्याय: अपनी सेनाका निरीक्षण किया

English

Then Arjuna killed all that great soul's horses and made the ground in the battle a wave-tossed river of blood.

अध्याय 8

श्लोक 45.10

निहता रथिनः पेतुः पार्थ चापच्युतैः शरैः हयाश च पर्यधावन्त मुक्तयॊक्त्रास ततस ततः

nihatā rathinaḥ petuḥ pārtha cāpacyutaiḥ śaraiḥ hayāśa ca paryadhāvanta muktayòktrāsa tatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

तावप्यधावतां कर्ण राजानं मा वधीरिति

English

Slain chariot-warriors fell by arrows loosed from Partha's bow, and horses, with traces loosed, ran here and there.

अध्याय 8

श्लोक 45.11

तद दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य दरौणिर आहवशॊभिनः अवाकिरद रणे कृष्णं समन्तान निशितैः शरैः

tada dṛṣṭvā karma pārthasya darauṇira āhavaśòbhinaḥ avākirada raṇe kṛṣṇaṃ samantāna niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

नकुल: सहदेवश्न परमं यत्नमास्थितौ करनेवाले उन दोनों महामनस्वी वीरोंको घायल कर दिया

English

Seeing that deed of Partha, Drona's son, ornament of the battle, covered Krishna on every side with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 45.12

ततॊ ऽरजुनं महाराज दरौणिर आयम्य पत्रिणा वक्षॊ देशे समासाद्य ताडयाम आस संयुगे

tatò 'rajunaṃ mahārāja darauṇira āyamya patriṇā vakṣò deśe samāsādya tāḍayāma āsa saṃyuge

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरस्य संग्रामे कालवालान् हयोत्तमान्

English

Then, O great king, Drona's son, drawing his bow, struck Arjuna in the chest with a feathered arrow in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 45.13

सॊ ऽतिविद्धॊ रणे तेन दरॊणपुत्रेण भारत आदत्त परिघं घॊरं दरौणेश चैनम अवाक्षिपत

sò 'tividdhò raṇe tena daròṇaputreṇa bhārata ādatta parighaṃ ghòraṃ darauṇeśa cainama avākṣipata

हिन्दी अर्थ

कौन्तेयस्य महेष्वास: प्रहसन्निव सूतज: शिरस्त्राणको नीचे गिरा दिया

English

Deeply pierced by Drona's son in the battle, O Bharata, he took up a dreadful iron club and hurled it at Drona's son.

अध्याय 8

श्लोक 45.14

तम आपतन्तं परिघं कार्तस्वरविभूषितम दरौणिश चिच्छेद सहसा तत उच्चुक्रुशुर जनाः

tama āpatantaṃ parighaṃ kārtasvaravibhūṣitama darauṇiśa ciccheda sahasā tata uccukruśura janāḥ

हिन्दी अर्थ

ईषां धनुश्व चिच्छेद माद्रीपुत्रस्य धीमत:

English

As that club adorned with gold came on, Drona's son suddenly cut it, and the people shouted.

अध्याय 8

श्लोक 45.15

सॊ ऽनेकधापतद भूमौ भारद्वाजस्य सायकैः विशीर्णः पर्वतॊ राजन यथा सयान मातरिश्वना

sò 'nekadhāpatada bhūmau bhāradvājasya sāyakaiḥ viśīrṇaḥ parvatò rājana yathā sayāna mātariśvanā

हिन्दी अर्थ

और धनुषको भी काट दिया भ्रातरावारुरुहतु: सहदेवरथं तदा

English

It fell to the earth in many pieces by Bharadvaja's son's arrows, like a mountain shattered by the wind, O king.

अध्याय 8

श्लोक 45.16

ततॊ ऽरजुनॊ रणे दरौणिं विव्याध दशभिः शरैः सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपाहरत

tatò 'rajunò raṇe darauṇiṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍāda apāharata

हिन्दी अर्थ

सहदेवके रथपर जा चढ़े

English

Then Arjuna in the battle pierced Drona's son with ten arrows and with a broad-headed arrow took his charioteer from the chariot seat.

अध्याय 8

श्लोक 45.17

स संगृह्य सवयं वाहान कृणौ पराच्छादयच छरैः तत्राद्भुतम अपश्याम दरौणेर आशु पराक्रमम

sa saṃgṛhya savayaṃ vāhāna kṛṇau parācchādayaca charaiḥ tatrādbhutama apaśyāma darauṇera āśu parākramama

हिन्दी अर्थ

अभ्यभाषत राधेयं मद्रराजोडनुकम्पया किमर्थ धर्मराजेन युध्यसे भूशरोषित:

English

Taking the reins himself, he covered the two Krishnas with arrows; there we saw the swift valour of Drona's son.

अध्याय 8

श्लोक 45.18

अयच्छत तुरगान यच च फल्गुनं चाप्य अयॊधयत तद अस्य समरे राजन सर्वे यॊधा अपूजयन

ayacchata turagāna yaca ca phalgunaṃ cāpya ayòdhayata tada asya samare rājana sarve yòdhā apūjayana

हिन्दी अर्थ

भरकर धर्मराजके साथ किसलिये जूझ रहे हो?

English

That he controlled the horses and also fought Phalguna—all the warriors there honoured that of his in the battle, O king.

अध्याय 8

श्लोक 45.19

यदा तव अग्रस्यत रणे दरॊण पुत्रेण फल्गुनः ततॊ रश्मीन रथाश्वानां कषुरप्रैश चिच्छिदे जयः

yadā tava agrasyata raṇe daròṇa putreṇa phalgunaḥ tatò raśmīna rathāśvānāṃ kaṣurapraiśa cicchide jayaḥ

हिन्दी अर्थ

राधानन्दन! अर्जुनके सामने पहुँचकर तुम उपहासके पात्र बन जाओगे' शरैस्तीणै: पराविध्य माद्रीपुत्रो च पाण्डवी

English

When Phalguna was being swallowed up in the battle by Drona's son, Jaya cut the reins of the chariot horses with razor-arrows.

अध्याय 8

श्लोक 45.20

पराद्रवंस तुरगास ते तु शरवेगप्रबाधिताः ततॊ ऽभून निनदॊ भूयस तव सैन्यस्य भारत

parādravaṃsa turagāsa te tu śaravegaprabādhitāḥ tatò 'bhūna ninadò bhūyasa tava sainyasya bhārata

हिन्दी अर्थ

कुन्तीकुमार अर्जुनको मारो। युधिष्ठिरका वध करनेसे तुम्हें क्या मिलेगा? शड्खयोर्ध्यायतो: शब्द: सुमहानेष कृष्णयो:

English

Those horses fled, afflicted by the force of the arrows, and then a roar of your army arose again, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 45.21

पाण्डवास तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यम उपाद्रवन समन्तान निशितान बाणान विमुञ्चन्तॊ जयैषिणः

pāṇḍavāsa tu jayaṃ labdhvā tava sainyama upādravana samantāna niśitāna bāṇāna vimuñcantò jayaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्ठरक्षौ च शूरस्य युधामन्यूत्तमौजसौ

English

The Pandavas, having won, rushed at your army, loosing sharp arrows on every side, eager for victory.

अध्याय 8

श्लोक 45.22

पाण्डवैस तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः पुनः पुनर अथॊ वीरैर अभज्यत जयॊद्धतैः

pāṇḍavaisa tu mahārāja dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ punaḥ punara athò vīraira abhajyata jayòddhataiḥ

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नस्तथा चास्य चक्र रक्षति दक्षिणम् यथा न हन्यात्तं भीम: सर्वेषां नोडद्य पश्यताम्

English

The great army of Dhritarashtra's son, O great king, was broken again and again by the Pandava heroes, elated by victory,

अध्याय 8

श्लोक 45.23

पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयॊधिनाम शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च महात्मनः

paśyatāṃ te mahārāja putrāṇāṃ citrayòdhināma śakuneḥ saubaleyasya karṇasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यैनं भीमसेनेन ग्रस्तमाहवशोभिनम्

English

in the sight of your sons, the variegated fighters, of Shakuni son of Subala, and of the great-souled Karna.

अध्याय 8

श्लोक 45.24

वार्यमाणा महासेना पुत्रैस तव जनेश्वर नावतिष्ठत संग्रामे ताड्यमाना समन्ततः

vāryamāṇā mahāsenā putraisa tava janeśvara nāvatiṣṭhata saṃgrāme tāḍyamānā samantataḥ

हिन्दी अर्थ

परित्राहनमभ्येत्य संशयं परमं गतम् माद्रीकुमार नकुल-सहदेव तथा राजा युधिष्ठिरका वध करके क्या होगा?”

English

Though held back by your sons, O lord of men, the great army would not stand in the battle, being struck on all sides.

अध्याय 8

श्लोक 45.25

ततॊ यॊधैर महाराज पलायद्भिस ततस ततः अभवद वयाकुलं भीतैः पुत्राणां ते महद बलम

tatò yòdhaira mahārāja palāyadbhisa tatasa tataḥ abhavada vayākulaṃ bhītaiḥ putrāṇāṃ te mahada balama

हिन्दी अर्थ

इति शल्यवच: श्रुत्वा राधेय: पृथिवीपते

English

Then, with the warriors fleeing here and there, O great king, your sons' great force became confused and afraid.

अध्याय 8

श्लोक 45.26

तिष्ठ तिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः नावतिष्ठत सा सेना वध्यमाना महात्मभिः

tiṣṭha tiṣṭheti satataṃ sūtaputrasya jalpataḥ nāvatiṣṭhata sā senā vadhyamānā mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

राजगृद्धी भूशं चैव शल्यवाक्यप्रचोदित: तव पुत्र परित्रातुम भ्यधावत वीर्यवान्

English

Though the charioteer's son kept saying "Stand, stand!", that army, being slain by the great souls, did not stand.

अध्याय 8

श्लोक 45.27

अथॊत्क्रष्टं महाराज पाण्डवैर जितकाशिभिः धार्तराष्ट्र बलं दृष्ट्वा दरवमाणं समन्ततः

athòtkraṣṭaṃ mahārāja pāṇḍavaira jitakāśibhiḥ dhārtarāṣṭra balaṃ dṛṣṭvā daravamāṇaṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

ताभ्यां स सहितस्तूर्ण व्रीडन्निव नरेश्वर:

English

Then, a shout was raised, O great king, by the victorious Pandavas on seeing Dhritarashtra's army fleeing everywhere.

अध्याय 8

श्लोक 45.28

ततॊ दुर्यॊधनः कर्णम अब्रवीत परणयाद इव पश्य कर्ण यथा सेना पाण्डवैर अर्दिता भृशम

tatò duryòdhanaḥ karṇama abravīta paraṇayāda iva paśya karṇa yathā senā pāṇḍavaira arditā bhṛśama

हिन्दी अर्थ

अवतीर्णों रथात्तूर्णणाविशच्छयनं शुभम् सोब्रवीदभ्रातरौ राजा माद्रीपुत्रो महारथौ

English

Then Duryodhana said to Karna, as it were out of affection, "See, Karna, how the army is hard pressed by the Pandavas.

अध्याय 8

श्लोक 45.29

तवयि तिष्ठति संत्रासात पलायति समन्ततः एतज जञात्वा महाबाहॊ कुरु पराप्तम अरिंदम

tavayi tiṣṭhati saṃtrāsāta palāyati samantataḥ etaja jañātvā mahābāhò kuru parāptama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

महारथी नकुल-सहदेवसे इस प्रकार बोले--

English

While you stand firm, it flees on all sides in terror. Knowing this, mighty-armed one, do what is fitting, tamer of foes.

अध्याय 8

श्लोक 45.30

सहस्राणि च यॊधानां तवाम एव पुरुषर्षभ करॊशन्ति समरे वीर दराव्यमाणानि पाण्डवैः

sahasrāṇi ca yòdhānāṃ tavāma eva puruṣarṣabha karòśanti samare vīra darāvyamāṇāni pāṇḍavaiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि धर्मापयाने त्रिषष्टितमो5ध्याय:

English

Thousands of warriors, O best of men, cry out to you alone in the battle, being routed by the Pandavas."

अध्याय 8

श्लोक 45.31

एतच छरुत्वा तु राधेयॊ दुर्यॊधन वचॊ महत मद्रराजम इदं वाक्यम अब्रवीत सूतनन्दनः

etaca charutvā tu rādheyò duryòdhana vacò mahata madrarājama idaṃ vākyama abravīta sūtanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

अपतत् सहसा राजन यत्र पार्थो व्यवस्थित: पहुँचा, जहाँ अर्जुन खड़े थे

English

Hearing Duryodhana's great speech, Radheya, the charioteer's son, said to the king of the Madras:

अध्याय 8

श्लोक 45.32

पश्य मे भुजयॊर वीर्यम अस्त्राणां च जनेश्वर अद्य हन्मि रणे सर्वान पाञ्चालान पाण्डुभिः सह वाहयाश्वान नरव्याघ्र भद्रेणैव जनेश्वर

paśya me bhujayòra vīryama astrāṇāṃ ca janeśvara adya hanmi raṇe sarvāna pāñcālāna pāṇḍubhiḥ saha vāhayāśvāna naravyāghra bhadreṇaiva janeśvara

हिन्दी अर्थ

दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम्

English

"See the might of my arms and of my weapons, O lord of men; today I shall slay in battle all the Panchalas with the Pandavas; drive the horses, tiger among men, in safety, O lord of men."

अध्याय 8

श्लोक 45.33

एवम उक्त्वा महाराज सूतपुत्रः परतापवान परगृह्य विजयं वीरॊ धनुः शरेष्ठं पुरातनम सज्यं कृत्वा महाराज संमृज्य च पुनः पुनः

evama uktvā mahārāja sūtaputraḥ paratāpavāna paragṛhya vijayaṃ vīrò dhanuḥ śareṣṭhaṃ purātanama sajyaṃ kṛtvā mahārāja saṃmṛjya ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुन वासुदेवं च छादयामास सायकै: विस्मयं परम॑ गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस्तदा

English

Having said this, O great king, the glorious charioteer's son, taking Vijaya, the excellent ancient bow, stringing it and wiping it again and again,

अध्याय 8

श्लोक 45.34

संनिवार्य च यॊधान सवान सात्येन शपथेन च परायॊजयद अमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः

saṃnivārya ca yòdhāna savāna sātyena śapathena ca parāyòjayada ameyātmā bhārgavāstraṃ mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्चर्यमें पड़कर उधर ही देखने लगे

English

and checking his own warriors with an oath of truth, the immeasurable-souled mighty one applied the Bhargava weapon.

अध्याय 8

श्लोक 45.35

ततॊ राजन सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च कॊटिशश च शरास तीक्ष्णा निरगछन महामृधे

tatò rājana sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca kòṭiśaśa ca śarāsa tīkṣṇā niragachana mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

तदस्त्रं वारयामास ब्राह्मणो युधि भारत युद्धस्थलमें उनके उस दिव्यास्त्रका निवारण कर दिया

English

Then, O king, thousands, ten thousands, hundreds of millions and crores of sharp arrows issued in the great battle.

अध्याय 8

श्लोक 45.36

जवलितैस तैर महाघॊरैः कङ्कबर्हिण वाजितैः संछन्ना पाण्डवी सेना न पराज्ञायत किंच चन

javalitaisa taira mahāghòraiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ saṃchannā pāṇḍavī senā na parājñāyata kiṃca cana

हिन्दी अर्थ

तत् तदस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यशातयत्

English

Covered with those dreadful blazing arrows, feathered with heron plumes, the Pandava army could not be made out at all.

अध्याय 8

श्लोक 45.37

हाहाकारॊ महान आसीत पाञ्चालानां विशां पते पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे

hāhākārò mahāna āsīta pāñcālānāṃ viśāṃ pate pīḍitānāṃ balavatā bhārgavāstreṇa saṃyuge

हिन्दी अर्थ

अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्तानममिवान्तकम् द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको मुँह बाये हुए यमराजके समान देखा था

English

A great cry of "Alas" arose among the Panchalas, O lord of men, tormented by the Bhargava weapon in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 45.38

निपतद्भिर गजै राजन नरैश चापि सहस्रशः रथैश चापि नरव्याघ्र हयैश चापि समन्ततः

nipatadbhira gajai rājana naraiśa cāpi sahasraśaḥ rathaiśa cāpi naravyāghra hayaiśa cāpi samantataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णकी दाहिनी भुजामें तीन बाण मारे

English

With elephants falling, O king, and men by thousands, and chariots too, O tiger among men, and horses on every side,

अध्याय 8

श्लोक 45.39

पराकम्पत मही राजन निहतैस तैस ततस ततः वयाकुलं सर्वम अभवत पाण्डवानां महद बलम

parākampata mahī rājana nihataisa taisa tatasa tataḥ vayākulaṃ sarvama abhavata pāṇḍavānāṃ mahada balama

हिन्दी अर्थ

सरथान् रथिन: सर्वान् पार्थचापच्युतै: शरै: प्रावर्तयन्महाघोरां नदीं परवहां तदा

English

the earth quaked, O king, with those slain here and there, and the whole great force of the Pandavas became confused.

अध्याय 8

श्लोक 45.40

कर्णस तव एकॊ युधां शरेष्ठॊ विधूम इव पावकः दहञ शत्रून नरव्याघ्र शुशुभे सा परंतपः

karṇasa tava ekò yudhāṃ śareṣṭhò vidhūma iva pāvakaḥ dahaña śatrūna naravyāghra śuśubhe sā paraṃtapaḥ

हिन्दी अर्थ

होकर युद्ध करते हुए आगे-पीछे सब ओर भागने लगे विहता रथिन: पेतु: पार्थचापच्युतै: शरै:

English

Karna alone, best of warriors, like a smokeless fire, burning the foes, shone, scorcher of foes.

अध्याय 8

श्लोक 45.41

ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश चेदिभिः सह तत्र तत्र वयमुह्यन्त वनदाहे यथा दविपाः चुक्रुशुस ते नरव्याघ्र यथा पराग वा नरॊत्तमाः

te vadhyamānāḥ karṇena pāñcālāśa cedibhiḥ saha tatra tatra vayamuhyanta vanadāhe yathā davipāḥ cukruśusa te naravyāghra yathā parāga vā naròttamāḥ

हिन्दी अर्थ

तद् दृष्टवा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिन:

English

Slain by Karna, the Panchalas with the Chedis were bewildered here and there like elephants in a forest fire; they cried out, tigers among men, like the best of men before.

अध्याय 8

श्लोक 45.42

तेषां तु करॊशतां शरुत्वा भीतानां रणमूर्धनि धावतां च दिशॊ राजन वित्रस्तानं समन्ततः आर्तनादॊ महांस तत्र परेतानाम इव संप्लवे

teṣāṃ tu karòśatāṃ śarutvā bhītānāṃ raṇamūrdhani dhāvatāṃ ca diśò rājana vitrastānaṃ samantataḥ ārtanādò mahāṃsa tatra paretānāma iva saṃplave

हिन्दी अर्थ

विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् भूयोर्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा

English

Hearing the cries of those frightened ones running at the head of the battle, terrified in all directions, a great cry of distress arose there as of the dead in a flood.

अध्याय 8

श्लोक 45.43

वध्यमानांस तु तान दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्यॊनिगतान्य अपि

vadhyamānāṃsa tu tāna dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa vitresuḥ sarvabhūtāni tiryagyònigatānya api

हिन्दी अर्थ

सो35तिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत

English

Seeing them slain by the charioteer's son, O revered one, all beings trembled, even those born as animals.

अध्याय 8

श्लोक 45.44

ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः अर्जुनं वासुदेवं च वयाक्रॊशन्त मुहुर मुहुः परेतराजपुरे यद्वत परेतराजं विचेतसः

te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ arjunaṃ vāsudevaṃ ca vayākròśanta muhura muhuḥ paretarājapure yadvata paretarājaṃ vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

संछाद्य समरे द्रौणिं चिच्छेदास्प च कार्मुकम् विकीर्ण: पर्वतो राजन् यथा वज्नेण ताडित:

English

Slain in battle by the charioteer's son, the Srinjayas called repeatedly to Arjuna and Vasudeva, bewildered, as in Yama's city they would call on the king of the dead.

अध्याय 8

श्लोक 45.45

अथाब्रवीद वासुदेवं कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः भार्गवास्त्रं महाघॊरं दृष्ट्वा तत्र सभीरितम

athābravīda vāsudevaṃ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ bhārgavāstraṃ mahāghòraṃ dṛṣṭvā tatra sabhīritama

हिन्दी अर्थ

प्रकार अर्जुनके बाणोंसे कटा हुआ वह परिघ उस समय पृथ्वीपर गिर पड़ा

English

Then Arjuna, son of Kunti, Dhananjaya, said to Vasudeva, seeing the dreadful Bhargava weapon invoked there:

अध्याय 8

श्लोक 45.46

पश्य कृष्ण महाबाहॊ भार्गवास्त्रस्य वीक्रमम नैतद अस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथं चन

paśya kṛṣṇa mahābāhò bhārgavāstrasya vīkramama naitada astraṃ hi samare śakyaṃ hantuṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

ऐन्द्रेण चास्त्रवेगेन बी भत्सुं समवाकिरत् वरास्त्रमादाय महेन्द्रसृष्टम्

English

"See, Krishna, mighty-armed, the prowess of the Bhargava weapon; this weapon cannot in any way be destroyed in battle.

अध्याय 8

श्लोक 45.47

सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे अन्तकप्रतिमं वीरं कुर्वाणं कर्म दारुणम

sūtaputraṃ ca saṃrabdhaṃ paśya kṛṣṇa mahāraṇe antakapratimaṃ vīraṃ kurvāṇaṃ karma dāruṇama

हिन्दी अर्थ

इन्द्रजालका संहार कर दिया

English

And see the charioteer's son enraged in the great battle, Krishna, a hero like Death, doing dreadful deeds.

अध्याय 8

श्लोक 45.48

सुतीक्ष्णां चॊदयन्न अश्वान परेकते मां मुहुर मुहुः न च पश्यामि समरे कर्णस्य परपलायितम

sutīkṣṇāṃ còdayanna aśvāna parekate māṃ muhura muhuḥ na ca paśyāmi samare karṇasya parapalāyitama

हिन्दी अर्थ

त्रिभि: शतैरजुनं क्षुद्रकाणाम् सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्

English

Urging his very swift horses, he looks at me again and again; I do not see Karna fleeing in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 45.49

जीवन पराप्नॊति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ जितस्य तु हृषीकेश बध एव कुतॊ जयः

jīvana parāpnòti puruṣaḥ saṃkhye jayaparājayau jitasya tu hṛṣīkeśa badha eva kutò jayaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्राद्भुतमपश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम्

English

A man alive obtains victory or defeat in battle; but for the defeated, Hrishikesha, there is only death; whence victory?"

अध्याय 8

श्लोक 45.50

ततॊ जनार्दनः परायाद दरष्टुम इच्छन युधिष्ठिरम शरमेण गराहयिष्यंश च कर्णं युद्धेन मारिष

tatò janārdanaḥ parāyāda daraṣṭuma icchana yudhiṣṭhirama śarameṇa garāhayiṣyaṃśa ca karṇaṃ yuddhena māriṣa

हिन्दी अर्थ

ततोभूजन्निनदो घोरस्तव सैन्यस्य भारत

English

Then Janardana went, wishing to see Yudhishthira, intending to get Karna to be seized by fatigue in battle, O revered one.

अध्याय 8

श्लोक 45.51

अर्जुनं चाब्रवीत कृष्णॊ भृशं राजा परिक्षतः तम आश्वास्य कुरु शरेष्ठ तताः कर्णं हनिष्यसि

arjunaṃ cābravīta kṛṣṇò bhṛśaṃ rājā parikṣataḥ tama āśvāsya kuru śareṣṭha tatāḥ karṇaṃ haniṣyasi

हिन्दी अर्थ

उस समय वहाँ आपकी सेनामें भयंकर कोलाहल मच गया पुन: पुनरथो वीरैरभज्जि जितकाशिभि:

English

Krishna said to Arjuna, "The king is greatly wounded; comfort him, best of the Kurus, and then you will slay Karna."

अध्याय 8

श्लोक 45.52

ततॊ धनंजयॊ दरष्टुं राजानं बाणपीडितम रथेन परययौ कषिप्रं संग्रामे केशवाज्ञया

tatò dhanaṃjayò daraṣṭuṃ rājānaṃ bāṇapīḍitama rathena parayayau kaṣipraṃ saṃgrāme keśavājñayā

हिन्दी अर्थ

शकुने: सौबलेयस्य कर्णस्य च विशाम्पते

English

Then Dhananjaya went quickly in his chariot to see the king tormented by arrows, at Keshava's command, in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 45.53

गच्छन्न एव तु कौन्तेयॊ धर्मराज दिदृक्षया सैन्यम आलॊकयाम आस नापश्यत तत्र चाग्रजम

gacchanna eva tu kaunteyò dharmarāja didṛkṣayā sainyama ālòkayāma āsa nāpaśyata tatra cāgrajama

हिन्दी अर्थ

कर्णके देखते-देखते यह सब हो रहा था न चातिष्ठत संग्रामे पीड्यमाना समन्ततः

English

While going, the son of Kunti, wishing to see the king of dharma, looked over the army and did not see his elder brother there.

अध्याय 8

श्लोक 45.54

युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयॊ दरॊणपुत्रेण भारत दुःसहं वाजिणा संख्ये पराजिग्ये भृगॊः सुतम

yuddhaṃ kṛtvā tu kaunteyò daròṇaputreṇa bhārata duḥsahaṃ vājiṇā saṃkhye parājigye bhṛgòḥ sutama

हिन्दी अर्थ

भी युद्धभूमिमें खड़ी न रह सकी

English

Having fought the son of Drona, O Bharata, the son of Kunti, with a swift horse, defeated Bhrigu's son in the battle, hard to endure.

अध्याय 8

श्लोक 45.55

दरौणिं पराजित्य ततॊ ऽगरधन्वा; कृत्वा महद दुष्करम आर्य कर्म आलॊकयाम आस ततः सवसैन्यं; धनंजयः शत्रुभिर अप्रधृष्यः

darauṇiṃ parājitya tatò 'garadhanvā; kṛtvā mahada duṣkarama ārya karma ālòkayāma āsa tataḥ savasainyaṃ; dhanaṃjayaḥ śatrubhira apradhṛṣyaḥ

हिन्दी अर्थ

अभवद् व्याकुलं भीतं पुत्राणां ते महद् बलम् मार खाती हुई वह सेना किसी तरह ठहर न सकी

English

Having defeated Drona's son, the foremost bowman, having done a great, difficult, noble deed, Dhananjaya, unassailable by foes, then surveyed his own army.

अध्याय 8

श्लोक 45.56

स युध्यमानः पृतना मुखस्थाञ; शूराञ शूरॊ हर्षयन सव्यसाची पूर्वापदानैः परथितैः परशंसन; सथिरांश चकारात्म रथान अनीके

sa yudhyamānaḥ pṛtanā mukhasthāña; śūrāña śūrò harṣayana savyasācī pūrvāpadānaiḥ parathitaiḥ paraśaṃsana; sathirāṃśa cakārātma rathāna anīke

हिन्दी अर्थ

धार्रराष्ट्रबलं दृष्टवा विद्रुतं वै समन्‍्तत:ः

English

As he fought, the heroic Savyasachin cheered the heroes stationed at the head of the host, praising them with famed deeds of old, and made the chariots in the army firm.

अध्याय 8

श्लोक 45.57

अपश्यमानस तु किरीटमाली; युधि जयेष्ठं भरातरम आजमीढम उवाच भीमं तरसाभ्युपेत्य; राज्ञः परवृत्तिस तव इह केति राजन

apaśyamānasa tu kirīṭamālī; yudhi jayeṣṭhaṃ bharātarama ājamīḍhama uvāca bhīmaṃ tarasābhyupetya; rājñaḥ paravṛttisa tava iha keti rājana

हिन्दी अर्थ

पश्य कर्ण महासेना पज्चालैरदिता भूशम् जानकर इस समय जो कर्तव्य प्राप्त हो उसे करो

English

Not seeing his elder brother in the fight, the Kiriti spoke to Bhima, the descendant of Ajamidha, who came swiftly: "O king, what is the king's news here?"

अध्याय 8

श्लोक 45.58

[भम] अपयात इतॊ राजा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः कर्ण बाणविभुग्नाङ्गॊ यदि जीवेत कथं चन

[bhama] apayāta itò rājā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ karṇa bāṇavibhugnāṅgò yadi jīveta kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवै:

English

[Bhima said:] "The king of dharma Yudhishthira has gone from here, his limbs shattered by Karna's arrows; if he lives at all."

अध्याय 8

श्लोक 45.59

[अर्ज] तस्माद भवाञ शीघ्रम इतः परयातु; राज्ञः परवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य नूनं हि विद्धॊ ऽतिभृशं पृषत्कैः; कर्णेन राजा शिबिरं गतॊ ऽसौ

[arja] tasmāda bhavāña śīghrama itaḥ parayātu; rājñaḥ paravṛttyai kurusattamasya nūnaṃ hi viddhò 'tibhṛśaṃ pṛṣatkaiḥ; karṇena rājā śibiraṃ gatò 'sau

हिन्दी अर्थ

अद्य हन्मि रणे सर्वान् पञज्चालान् पाण्डुभि: सह सज्यं कृत्वा महाराज संगृहा च पुन: पुनः:

English

[Arjuna said:] "Therefore go quickly from here for news of the best of the Kurus, the king; surely the king, deeply pierced by Karna's arrows, has gone to the camp.

अध्याय 8

श्लोक 45.60

यः संप्रहारे निशि संप्रवृत्ते; दरॊणेन विद्धॊ ऽतिभृशं तरस्वी तस्थौ च तत्रापि जय परतीक्षॊ; दरॊणेन यावन न हतः किलासीत

yaḥ saṃprahāre niśi saṃpravṛtte; daròṇena viddhò 'tibhṛśaṃ tarasvī tasthau ca tatrāpi jaya paratīkṣò; daròṇena yāvana na hataḥ kilāsīta

हिन्दी अर्थ

संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किज्चन आच्छादित हो गयी। कुछ भी सूझ नहीं पड़ता था

English

He who in the night battle, deeply pierced by Drona, the strong one, still stood waiting for victory until Drona was slain,

अध्याय 8

श्लोक 45.61

स संशयं गमितः पाण्डवाग्र्यः; संख्ये ऽदय कर्णेन महानुभावः जञातुं परयाह्य आशु तम अद्य भीम; सथास्याम्य अहं शत्रुगणान निरुध्य

sa saṃśayaṃ gamitaḥ pāṇḍavāgryaḥ; saṃkhye 'daya karṇena mahānubhāvaḥ jañātuṃ parayāhya āśu tama adya bhīma; sathāsyāmya ahaṃ śatrugaṇāna nirudhya

हिन्दी अर्थ

व्याकुलं सर्वमभवत् पाण्डवानां महद् बलम्

English

that foremost Pandava of great power has been brought into peril today in battle by Karna; go quickly, Bhima, to know; I shall stand, holding back the hosts of foes."

अध्याय 8

श्लोक 45.62

[भम] तवाम एव जानीहि महानुभाव; राज्ञः परवृत्तिं भरतर्षभस्य अहं हि यद्य अर्जुन यामि तत्र; वक्ष्यन्ति मां भीत इति परवीराः

[bhama] tavāma eva jānīhi mahānubhāva; rājñaḥ paravṛttiṃ bharatarṣabhasya ahaṃ hi yadya arjuna yāmi tatra; vakṣyanti māṃ bhīta iti paravīrāḥ

हिन्दी अर्थ

दहन् शत्रून् नरव्याप्र शुशुभे स परंतप: समान शत्रुओंको दग्ध करता हुआ शोभा पा रहा था

English

[Bhima said:] "Know it for yourself, great one, the news of the king, best of the Bharatas; for if I go there, Arjuna, the heroes will say I am afraid."

अध्याय 8

श्लोक 45.63

ततॊ ऽबरवीद अर्जुनॊ भीमसेनं; संशप्तकाः परत्यनीकं सथिता मे एतान अहत्वा न मया तु शक्यम; इतॊ ऽपयातुं रिपुसंघ गॊष्ठात

tatò 'baravīda arjunò bhīmasenaṃ; saṃśaptakāḥ paratyanīkaṃ sathitā me etāna ahatvā na mayā tu śakyama; itò 'payātuṃ ripusaṃgha gòṣṭhāta

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्र व्यमुहान्त वनदाहे यथा द्विपा:

English

Then Arjuna said to Bhimasena, "The Samshaptakas stand opposite me; without slaying them I cannot go from here, from this herd of the enemy host."

अध्याय 8

श्लोक 45.64

अथाब्रवीद अर्जुनं भीमसेनः; सववीर्यम आश्रित्य कुरुप्रवीर संशप्तकान परतियॊत्स्यामि संख्ये; सर्वान अहं याहि धनंजयेति

athābravīda arjunaṃ bhīmasenaḥ; savavīryama āśritya kurupravīra saṃśaptakāna paratiyòtsyāmi saṃkhye; sarvāna ahaṃ yāhi dhanaṃjayeti

हिन्दी अर्थ

आर्तनादो महांस्तत्र भूतानामिव सम्प्लवे वित्रेसु: सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि

English

Then Bhimasena said to Arjuna, "Relying on my own valour I shall fight all the Samshaptakas in the battle; go, Dhananjaya."

अध्याय 8

श्लोक 45.65

तद भीमसेनस्य वचॊ निशम्य; सुदुर्वचं भरातुर अमित्रमध्ये दरष्टुं कुरुश्रेष्ठम अभिप्रयातुं; परॊवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम

tada bhīmasenasya vacò niśamya; sudurvacaṃ bharātura amitramadhye daraṣṭuṃ kuruśreṣṭhama abhiprayātuṃ; paròvāca vṛṣṇipravaraṃ tadānīma

हिन्दी अर्थ

अर्जुन वासुदेव॑ च क्रोशन्ति च मुहुर्मुहु:

English

Hearing Bhimasena's hard-to-say words, wishing to see the best of the Kurus among his brother's enemies, he said to the best of the Vrishnis then:

अध्याय 8

श्लोक 45.66

चॊदयाश्वान हृषीकेश विगाह्यैतं रथार्णवम अजातशत्रुं राजानं दरष्टुम इच्छामि केशव

còdayāśvāna hṛṣīkeśa vigāhyaitaṃ rathārṇavama ajātaśatruṃ rājānaṃ daraṣṭuma icchāmi keśava

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यतां कर्णमायकै: भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्टवा तत्र समीरितम्

English

"Urge the horses, Hrishikesha, plunging into this sea of chariots; I wish to see King Ajatashatru, Keshava."

अध्याय 8

श्लोक 45.67

ततॊ हयान सर्वदाशार्ह मुख्यः; पराचॊदयद भीमम उवाच चेदम नैतच चित्रं तव कर्माद्य वीर; यास्यामहे जहि भीमारि संघान

tatò hayāna sarvadāśārha mukhyaḥ; parācòdayada bhīmama uvāca cedama naitaca citraṃ tava karmādya vīra; yāsyāmahe jahi bhīmāri saṃghāna

हिन्दी अर्थ

नैतदस्त्रं हि समरे शक्‍्यं हन्तुं कथठ्चन

English

Then the chief of the Dasharhas urged the horses and said to Bhima, "This is not wondrous for your deed today, hero; we shall go; slay the hosts of foes, Bhima."

अध्याय 8

श्लोक 45.68

ततॊ ययौ हृषीकेशॊ यत्र राजा युधिष्ठिरः शीघ्राच छीघ्रतरं राजन वाजिभिर गरुडॊपमैः

tatò yayau hṛṣīkeśò yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ śīghrāca chīghrataraṃ rājana vājibhira garuḍòpamaiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तकप्रतिमं वीर्ये कुर्वाणं कर्म दारुणम् महासमरमें कैसा दारुण कर्म कर रहा है

English

Then Hrishikesha went to where King Yudhishthira was, O king, with horses like Garuda, swifter than swift.

अध्याय 8

श्लोक 45.69

परत्यनीके वयवस्थाप्य भीमसेनम अरिंदमम संदिश्य चैव राजेन्द्र युद्धं परति वृकॊदरम

paratyanīke vayavasthāpya bhīmasenama ariṃdamama saṃdiśya caiva rājendra yuddhaṃ parati vṛkòdarama

हिन्दी अर्थ

न च पश्यामि समरे कर्ण प्रति पलायितुम्

English

Having placed Bhimasena, tamer of foes, in the opposing front and instructed Vrikodara about the battle, O king of kings,

अध्याय 8

श्लोक 45.70

ततस तु गत्वा पुरुषप्रवीरौ; राजानम आसाद्य शयानम एकम रथाद उभौ परत्यवरुह्य तस्माद; ववन्दतुर धर्मराजस्य पादौ

tatasa tu gatvā puruṣapravīrau; rājānama āsādya śayānama ekama rathāda ubhau paratyavaruhya tasmāda; vavandatura dharmarājasya pādau

हिन्दी अर्थ

मनुष्यका तो नाश ही हो जाता है; फिर उसकी विजय कहाँसे हो सकती है”

English

the two best of men then went and, reaching the king lying alone, both dismounted from the chariot and bowed at the feet of the king of dharma.

अध्याय 8

श्लोक 45.71

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ कषेमिणौ पुरुषर्षभ मुदाभ्युपगतौ कृष्णाव अश्विनाव इव वासवम

tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau kaṣemiṇau puruṣarṣabha mudābhyupagatau kṛṣṇāva aśvināva iva vāsavama

हिन्दी अर्थ

धनंजयमुवाचेदं प्राप्तकालमरिंदमम् त॑ दृष्टवा55श्वास्य च पुन: कर्ण पार्थ वधिष्यसि

English

Seeing those two tigers among men safe, the best of men, he joyfully welcomed the two Krishnas, as Vasava the two Ashvins.

अध्याय 8

श्लोक 45.72

ताव अभ्यनन्दद राजा हि विवस्वान अश्विनाव इव हते महासुरे जम्भे शक्र विष्णू यथा गुरुः

tāva abhyanandada rājā hi vivasvāna aśvināva iva hate mahāsure jambhe śakra viṣṇū yathā guruḥ

हिन्दी अर्थ

धीरज बँधाकर फिर तुम कर्णका वध करना”

English

The king welcomed them as Vivasvat the Ashvins, as Shakra and Vishnu their teacher when the great asura Jambha was slain.

अध्याय 8

श्लोक 45.73

मन्यमानॊ हतं कर्णं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः हर्षगद्गदया वाचा परीतः पराह परंतपौ

manyamānò hataṃ karṇaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ harṣagadgadayā vācā parītaḥ parāha paraṃtapau

हिन्दी अर्थ

श्रमेण ग्राहयिष्यंश्व युद्धे कर्ण विशाम्पते रथके द्वारा युद्धस्थलसे शीघ्रतापूर्वक गये

English

Thinking Karna slain, the king of dharma Yudhishthira, pleased, said to the two tamers of foes in a voice choked with joy:

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।