Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 23/57 · श्लोक 28.1–28.66

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 28.1

[स] मारिषाधिरथेः शरुत्वा वचॊ युद्धाभिनन्दिनः शल्यॊ ऽबरवीत पुनः कर्णं निदर्शनम उदाहरन

[sa] māriṣādhiratheḥ śarutvā vacò yuddhābhinandinaḥ śalyò 'baravīta punaḥ karṇaṃ nidarśanama udāharana

हिन्दी अर्थ

तावदेव त्वया कर्ण शक्‍्यं वक्तुं यथेच्छसि

English

other's handsome bow in that encounter, and having each quickly slain the other's driver and steeds approached each other on foot for a fight with swords. Both endued with massive arms, they looked resplendent on that extensive arena, each having taken up a shield decked with a hundred moons, and each armed with an excellent sword, like Jambha and Sakra, both endued with great might, in the battle between the gods and the Asuras (of old). Both of them, in that great battle, then began to career in circles. And then they speedily encountered each other in battle, each approaching the other near. And each of them made great efforts for the destruction of the other. Then Satwata cut in twain the shield of Kaikeya. The latter also, O king, cut in twain the shield of Satyaki. Having cut off his antagonist's shield covered with centuries of stars, Kaikeya began to career in circles, advancing and receding (at times). Then the grandson of Sini, endued with great activity, cut off by a sidestroke the prince of the Kaikeyas thus careering in that great arena armed with excellent sword. Cased in armour that great bowman, viz., the Kaikeya prince, O king, thus cut off in twain in that great battle, fell down like a hill riven with thunder. Having slain him in battle that foremost of car-warriors that scorcher of foes, viz., the brave grandson of Sini quickly got upon the car of Yudhamanyu. Afterwards riding upon another car duly equipped (with everything), Satyaki began to slay with his shafts the large force of the Kaikeyas. The vast army of the Kaikeyas, thus slaughtered in battle, leaving that foe of theirs fled away on all sides.'"

अध्याय 8

श्लोक 28.2

यथैव मत्तॊ मद्येन तवं तथा न च वा तथा तथाहं तवां परमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया

yathaiva mattò madyena tavaṃ tathā na ca vā tathā tathāhaṃ tavāṃ paramādyantaṃ cikitsāmi suhṛttayā

हिन्दी अर्थ

योत्स्ये परमसंक्रुद्धस्तत् कर्म सदृ्शं मम करूँगा और वह कार्य मेरे योग्य होगा

English

[Shalya said:] "Just as you are not intoxicated by drink, nor is it the same, so I cure you in friendship while you are heedless.

अध्याय 8

श्लोक 28.3

इमां काकॊपमां कर्ण परॊच्यमानां निबॊध मे शरुत्वा यथेष्टं कुर्यास तवं विहीनकुलपांसन

imāṃ kākòpamāṃ karṇa paròcyamānāṃ nibòdha me śarutvā yatheṣṭaṃ kuryāsa tavaṃ vihīnakulapāṃsana

हिन्दी अर्थ

पीत्वा सीधु सगोमांसं क्रन्दन्ति च हसन्ति च

English

Hear from me, Karna, this crow-parable that is told; having heard it, do as you please, lowest of your family.

अध्याय 8

श्लोक 28.4

नाहम आत्मनि किं चिद वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे येन तवं मां महाबाहॊ हन्तुम इच्छस्य अनागसम

nāhama ātmani kiṃ cida vai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare yena tavaṃ māṃ mahābāhò hantuma icchasya anāgasama

हिन्दी अर्थ

व्यक्त त्वमप्युपहितः पाण्डवै: पापदेशज सारड् इव घर्मार्त: कामं विलप शुष्य च

English

I do not remember any sin in myself, Karna, for which you, mighty-armed, wish to kill me who am blameless.

अध्याय 8

श्लोक 28.5

अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम विशेषतॊ रथस्थेन राज्ञश चैव हितैषिणा

avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ budhyatāṃ yadi te hitama viśeṣatò rathasthena rājñaśa caiva hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

तथाद्य त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सेयं सुहृत्तया

English

But I must speak, if it is good for you, to be understood—especially as one in the chariot and well-wisher of the king.

अध्याय 8

श्लोक 28.6

समं च विषमं चैव रथिनश च बलाबलम शरमः खेदश च सततं हयानां रथिना सह

samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaśa ca balābalama śaramaḥ khedaśa ca satataṃ hayānāṃ rathinā saha

हिन्दी अर्थ

अथ हंसा: समुद्रान्ते कदाचिदतिपातिन: कुमारकास्तदा हंसान् दृष्टवा काकमथाब्रुवन्

English

Level and uneven ground, the strength and weakness of the chariot-warrior, the fatigue and weariness of the horses along with the warrior,

अध्याय 8

श्लोक 28.7

आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम भारश चाप्य अतिभारश च शल्यानां च परतिक्रिया

āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇāma bhāraśa cāpya atibhāraśa ca śalyānāṃ ca paratikriyā

हिन्दी अर्थ

संडीनोड्डीनडीनं च पुनर्डीनविडीनकम् तेषामन्यतमेनाहं पतिष्यामि विहायसम्

English

knowledge of the weapon, the cries of beasts and birds, burden and overburden, and treatment of arrows,

अध्याय 8

श्लोक 28.8

अस्त्रयॊगश च युद्धं च निमित्तानि तथैव च सर्वम एतन मया जञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना अतस तवां कथये कर्ण निदर्शनम इदं पुनः

astrayògaśa ca yuddhaṃ ca nimittāni tathaiva ca sarvama etana mayā jañeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā atasa tavāṃ kathaye karṇa nidarśanama idaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

ते वैध्रुवं विनिश्चित्य पतथध्वं न मया सह

English

use of weapons, fighting and omens—all this must be known by me as head of the household of this chariot. Therefore, Karna, I tell you this illustration.

अध्याय 8

श्लोक 28.9

वैश्यः किल समुद्रान्ते परभूतधनधान्यवान यज्वा दानपतिः कषान्तः सवकर्मस्थॊ ऽभवच छुचिः

vaiśyaḥ kila samudrānte parabhūtadhanadhānyavāna yajvā dānapatiḥ kaṣāntaḥ savakarmasthò 'bhavaca chuciḥ

हिन्दी अर्थ

उड़ानोंद्वारा उड़नेके लिये मेरे साथ चलो न एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगम:

English

There was a vaishya at the edge of the sea, rich in wealth and grain, a sacrificer, giver of gifts, patient, pure, devoted to his own duty.

अध्याय 8

श्लोक 28.10

बहुपुत्रः परियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः राज्ञॊ धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः

bahuputraḥ pariyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ rājñò dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ

हिन्दी अर्थ

नर्दन्तमिव शार्टूल॑ दृष्टवा क्रोष्टा भविष्यसि सिंहसदृश अर्जुनको जब दहाड़ते देखोगे, तब तुरंत गीदड़ बन जाओगे

English

Many sons, dear children, kind to all beings, he dwelt fearless in the realm of a king devoted to dharma.

अध्याय 8

श्लोक 28.11

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम काकॊ बहूनाम अभवद उच्चिष्ट कृतभॊजनः

putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvināma kākò bahūnāma abhavada ucciṣṭa kṛtabhòjanaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा शृगाल: सिंहश्व यथा च शशकुञ्जरौ

English

A crow fed on the leavings of his many young, renowned sons.

अध्याय 8

श्लोक 28.12

तस्मै सदा परयच्छन्ति वैश्य पुत्राः कुमारकाः मांसौदनं दधि कषीरं पायसं मधुसर्पिषी

tasmai sadā parayacchanti vaiśya putrāḥ kumārakāḥ māṃsaudanaṃ dadhi kaṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī

हिन्दी अर्थ

तथा त्वमपि पार्थक्ष प्रर्यातावात्मकर्मभि: शल्यमाह सुसंक्रुद्धो वाकुशल्यमवधारयन्

English

The vaishya's boys always gave him meat and rice, curd, milk, sweet rice, honey and ghee.

अध्याय 8

श्लोक 28.13

स चॊच्छिष्ट भृतः काकॊ वैश्य पुत्रैः कुमारकैः सदृशान पक्षिणॊ दृप्तः शरेयसश चावमन्यते

sa còcchiṣṭa bhṛtaḥ kākò vaiśya putraiḥ kumārakaiḥ sadṛśāna pakṣiṇò dṛptaḥ śareyasaśa cāvamanyate

हिन्दी अर्थ

त्वं तु शल्य गुणैहीन: कि ज्ञास्यसि गुणागुणम्

English

Fed on leavings by the vaishya's boys, that crow, proud, despised birds equal to him and better.

अध्याय 8

श्लोक 28.14

अथ हंसाः समुद्रान्ते कदा चिद अभिपातितः गरुडस्य गतौ तुल्याश चक्राङ्गा हृष्टचेतसः

atha haṃsāḥ samudrānte kadā cida abhipātitaḥ garuḍasya gatau tulyāśa cakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम तो समस्त गुणोंसे शून्य हो; फिर गुण-अवगुण क्या समझोगे? अहं शल्याभिजानामि विक्रमं च महात्मन:

English

Then once swans, with gold-marked wings, joyful, flying like Garuda, came by the sea's edge.

अध्याय 8

श्लोक 28.15

कुमारकास ततॊ हंसान दृष्ट्वा काकम अथाब्रुवन भवान एव विशिष्टॊ हि पतत्रिभ्यॊ विहंगम

kumārakāsa tatò haṃsāna dṛṣṭvā kākama athābruvana bhavāna eva viśiṣṭò hi patatribhyò vihaṃgama

हिन्दी अर्थ

यथाहं शल्य जानामि न त्वं जानासि तत् तथा

English

The boys, seeing the swans, said to the crow, "You are the most distinguished of birds, O flier."

अध्याय 8

श्लोक 28.16

परतार्यमाणस तु स तैर अल्पबुद्धिभिर अण्डजः तद वचः सत्यम इत्य एव मौर्ख्याद दर्पाच च मन्यते

paratāryamāṇasa tu sa taira alpabuddhibhira aṇḍajaḥ tada vacaḥ satyama itya eva maurkhyāda darpāca ca manyate

हिन्दी अर्थ

जानन्ेवाह्नये युद्धे शल्य गाण्डीवधारिणम् पार्थको युद्धके लिये बुलाता हूँ

English

Cajoled by those small-minded boys, the bird, through folly and pride, took their words to be true.

अध्याय 8

श्लोक 28.17

तान सॊ ऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां शरेष्ठ भाग इति उच्छिष्ट दर्पितः काकॊ बहूनां दूरपातिनाम

tāna sò 'bhipatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śareṣṭha bhāga iti ucchiṣṭa darpitaḥ kākò bahūnāṃ dūrapātināma

हिन्दी अर्थ

एकतूणीशय: पत्री सुधौत: समलंकृतः:

English

Desiring to test them, he flew at them, "Who among these is best?"—proud of leavings, the crow, among many that fly far.

अध्याय 8

श्लोक 28.18

तेषां यं परवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम तम आह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम

teṣāṃ yaṃ paravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātināma tama āhvayata durbuddhiḥ patāma iti pakṣiṇama

हिन्दी अर्थ

आहेयो विषवानुग्रो नराश्वद्धिपसंघहा आया है, जो मनुष्यों, हाथियों और घोड़ोंके समुदायका संहार करनेवाला है

English

Whom he regarded as the foremost of those far-flying swans, to that bird the ill-minded one called out: "Let us fly!"

अध्याय 8

श्लोक 28.19

तच छरुत्वा पराहसन हंसा ये तत्रासन समागताः भाषतॊ बहु काकस्य बलिनः पततां वराः इदम ऊचुश च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः

taca charutvā parāhasana haṃsā ye tatrāsana samāgatāḥ bhāṣatò bahu kākasya balinaḥ patatāṃ varāḥ idama ūcuśa ca cakrāṅgā vacaḥ kākaṃ vihaṃgamāḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णाद् वा देवकीपुत्रात् सत्यं चापि शृणुष्व मे

English

Hearing that, the swans who were assembled there laughed at the crow's much talk, the strong ones, best of flyers, and those gold-winged birds said to the crow:

अध्याय 8

श्लोक 28.20

वयं हंसाश चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः

vayaṃ haṃsāśa carāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जय: पार्थे प्रतिष्ठित:

English

"We are swans, roaming this earth, dwellers at Manasa, and we are ever honoured among birds for our long flight.

अध्याय 8

श्लोक 28.21

कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम काकॊ भूत्वा निपतने समाह्वायसि दुर्मते कथं तवं पतनं काक सहास्माभिर बरवीषि तत

kathaṃ nu haṃsaṃ balinaṃ vajrāṅgaṃ dūrapātinama kākò bhūtvā nipatane samāhvāyasi durmate kathaṃ tavaṃ patanaṃ kāka sahāsmābhira baravīṣi tata

हिन्दी अर्थ

वीर पीछे लौट सकता है? तावेतौ पुरुषव्याप्रौ समेतौ स्यन्दने स्थितौ

English

How, ill-minded one, being a crow, do you challenge to a flying contest a strong swan of mighty frame and long flight? How, crow, do you speak of flying with us?"

अध्याय 8

श्लोक 28.22

अथ हंसवचॊ मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः परजगादॊत्तरं काकः कत्थनॊ जातिलाघवात

atha haṃsavacò mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ parajagādòttaraṃ kākaḥ katthanò jātilāghavāta

हिन्दी अर्थ

हैं। देखो, मेरा जन्म कितना उत्तम है?

English

Then the foolish crow, reviling the swan's words again and again, replied, boasting from lightness of birth:

अध्याय 8

श्लोक 28.23

शतम एकं च पातानां पतितास्मि न संशयः शतयॊजनम एकैकं विचित्रं विविधं तथा

śatama ekaṃ ca pātānāṃ patitāsmi na saṃśayaḥ śatayòjanama ekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पितृष्वसामातुलजौ भ्रातरावपराजितौ भाइयोंको, जो किसीसे पराजित नहीं होते, तुम मेरे द्वारा मारा गया देखोगे

English

"I have flown a hundred and one flights, no doubt; each flight of a hundred yojanas, variegated and of various kinds:

अध्याय 8

श्लोक 28.24

उड्डीनम अवडीनं च परडीनं डीनम एव च निडीनम अथ संडीनं तिर्यक चातिगतानि च

uḍḍīnama avaḍīnaṃ ca paraḍīnaṃ ḍīnama eva ca niḍīnama atha saṃḍīnaṃ tiryaka cātigatāni ca

हिन्दी अर्थ

अर्जुने गाण्डिवं कृष्णे चक्र ताक्ष्यकपिध्वजौ

English

flying up, flying down, flying forward, flying out, flying in, flying together, flying crosswise and flying beyond,

अध्याय 8

श्लोक 28.25

विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम

viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakama atiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ niḍīnaṃ pariḍīnakama

हिन्दी अर्थ

त्वंतुदुष्प्रकृतिर्मूडो महायुद्धेष्वकोविद: संस्तौषि तौ तु केनापि हेतुना त्वं कुदेशज

English

flying apart, flying around, flying forth, good flying, over-flying, great flying, flying in and flying around,

अध्याय 8

श्लोक 28.26

गतागत परतिगता बह्वीश च निकुडीनिकाः कर्तास्मि मिषतां वॊ ऽदय ततॊ दरक्ष्यथ मे बलम

gatāgata paratigatā bahvīśa ca nikuḍīnikāḥ kartāsmi miṣatāṃ vò 'daya tatò darakṣyatha me balama

हिन्दी अर्थ

पापदेशज दुर्बुद्धे क्षुद्र क्षत्रियपांसन

English

going and coming, returning, and many circling flights; I shall perform them before your eyes today, and then you will see my strength."

अध्याय 8

श्लोक 28.27

एवम उक्ते तु काकेन परहस्यैकॊ विहंगमः उवाच हंसस तं काकं वचनं तन निबॊध मे

evama ukte tu kākena parahasyaikò vihaṃgamaḥ uvāca haṃsasa taṃ kākaṃ vacanaṃ tana nibòdha me

हिन्दी अर्थ

आज या तो वे ही दोनों मुझे मार डालेंगे या मैं ही उन दोनोंका संहार कर दूँगा स्त्रियों बालाश्र वृद्धाश्व॒ प्राय: क्रीडागता जना:

English

When the crow had spoken thus, one swan, laughing, replied to the crow; hear those words from me.

अध्याय 8

श्लोक 28.28

शतम एकं च पातानां तवं काकपतिता धरुवम एकम एव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः

śatama ekaṃ ca pātānāṃ tavaṃ kākapatitā dharuvama ekama eva tu ye pātaṃ viduḥ sarve vihaṃgamāḥ

हिन्दी अर्थ

यावदन्त्यं हि दौरात्म्यं मद्रकेष्विति नः श्रुतम्

English

"You, crow, have flown a hundred and one flights, surely; but all birds know only one flight.

अध्याय 8

श्लोक 28.29

तम अहं पतिता काकनान्यं जानामि कं चन पत तवम अपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे

tama ahaṃ patitā kākanānyaṃ jānāmi kaṃ cana pata tavama api raktākṣa yena vā tena manyase

हिन्दी अर्थ

जामाता दुहिता भ्राता नप्तान्ये ते च बान्धवा: पुम्भिविमिश्रा नार्यश्व ज्ञाताज्ञाता: स्वयेच्छया

English

I, crow, know no other; fly then, red-eyed one, in whatever way you think."

अध्याय 8

श्लोक 28.30

अथ काकाः परजहसुर ये तत्रासन समागताः कथम एकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत

atha kākāḥ parajahasura ye tatrāsana samāgatāḥ kathama ekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayeta

हिन्दी अर्थ

कामप्रलापिनो३च्योन्यं तेषु धर्म: कथं भवेत् नापि वैरं न सौहार्द मद्रकेण समाचरेत्

English

Then the crows who were assembled there laughed: "How could a swan surpass a hundred flights with one flight?

अध्याय 8

श्लोक 28.31

एकेनैव शतस्यैकं पातेनाभिभविष्यति हंसस्य पतितं काकॊ बलवान आशु विक्रमः

ekenaiva śatasyaikaṃ pātenābhibhaviṣyati haṃsasya patitaṃ kākò balavāna āśu vikramaḥ

हिन्दी अर्थ

मद्रकेषु च संसृष्टे शौचं गान्धारकेषु च

English

With a single flight he will outdo one of a hundred—the swan's flight; the crow is strong and of swift valour."

अध्याय 8

श्लोक 28.32

परपेततुः सपर्धयाथ ततस तौ हंसवायसौ एकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च

parapetatuḥ sapardhayātha tatasa tau haṃsavāyasau ekapātī ca cakrāṅgaḥ kākaḥ pātaśatena ca

हिन्दी अर्थ

यथैव संगतं कृत्वा नर: पतति मद्रकैः कुर्वन्ति भेषजं प्राज्ञा: सत्यं तच्चापि दृश्यते

English

Then the swan and the crow set off in rivalry; the gold-winged swan with one flight, the crow with a hundred.

अध्याय 8

श्लोक 28.33

पेतिवान अथ चक्राङ्कः पेतिवान थ वायसः विसिस्मापयिषुः पातैर आचक्षाणॊ ऽऽतमनः करियाम

petivāna atha cakrāṅkaḥ petivāna tha vāyasaḥ visismāpayiṣuḥ pātaira ācakṣāṇò ''tamanaḥ kariyāma

हिन्दी अर्थ

वासांस्युत्सृज्य नृत्यन्ति स्त्रियो या मद्यमोहिता:

English

The swan flew and the crow flew, the crow wishing to astonish by his flights, proclaiming his own deeds.

अध्याय 8

श्लोक 28.34

अथ काकस्य चित्राणि पतितानीतराणि च दृष्ट्वा परमुदिताः काका विनेदुर अथ तैः सवरैः

atha kākasya citrāṇi patitānītarāṇi ca dṛṣṭvā paramuditāḥ kākā vinedura atha taiḥ savaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तासां पुत्र: कथं धर्म मद्रको वक्तुमहति धर्मका उपदेश करना चाहते हो

English

Then seeing the crow's variegated and other flights, the crows, delighted, shouted with those cries.

अध्याय 8

श्लोक 28.35

हंसांश चावहसन्ति सम परावदन्न अप्रियाणि च उत्पत्यॊत्पत्य च पराहुर मुहूर्तम इति चेति च

haṃsāṃśa cāvahasanti sama parāvadanna apriyāṇi ca utpatyòtpatya ca parāhura muhūrtama iti ceti ca

हिन्दी अर्थ

सुवीरकं याच्यमाना मद्रिका कर्षति स्फिचौ

English

They mocked the swans and said unpleasant things, and flying up and up, they said "Just a moment!" again and again.

अध्याय 8

श्लोक 28.36

वृक्षाग्रेभ्यः सथलेभ्यश च निपतन्त्य उत्पतन्ति च कुर्वाणा विविधान रावान आशंसन्तस तदा जयम

vṛkṣāgrebhyaḥ sathalebhyaśa ca nipatantya utpatanti ca kurvāṇā vividhāna rāvāna āśaṃsantasa tadā jayama

हिन्दी अर्थ

मा मां सुवीरकं कश्चिद् याचतां दयितं मम गौर्यो बृहत्यो निर््वीका मद्रिका: कम्बलावृता:

English

They fell from treetops and from the ground and flew up again, making many kinds of cries, then hoping for victory.

अध्याय 8

श्लोक 28.37

हंसस तु मृदुकेनैव विक्रान्तुम उपचक्रमे परत्यहीयत काकाच च मुहूर्तम इव मारिष

haṃsasa tu mṛdukenaiva vikrāntuma upacakrame paratyahīyata kākāca ca muhūrtama iva māriṣa

हिन्दी अर्थ

मद्रका: सिन्धुसौवीरा: धर्म विद्यु: कथं त्विह

English

The swan began to fly gently only and fell behind the crow for a moment, O revered one.

अध्याय 8

श्लोक 28.38

अवमन्य रयं हंसान इदं वचनम अब्रवीत यॊ ऽसाव उत्पतितॊ हंसः सॊ ऽसाव एव परहीयते

avamanya rayaṃ haṃsāna idaṃ vacanama abravīta yò 'sāva utpatitò haṃsaḥ sò 'sāva eva parahīyate

हिन्दी अर्थ

एष मुख्यतमो धर्म: क्षत्रियस्येति नः श्रुतम् आयुधानां साम्पराये यन्मुच्येयमहं तत:

English

Slighting the swans' speed, the crow said, "The swan that flew up has fallen behind."

अध्याय 8

श्लोक 28.39

अथ हंसः स तच छरुत्वा परापतत पश्चिमां दिशम उपर्य उपरि वेगेन सागरं वरुणालयम

atha haṃsaḥ sa taca charutvā parāpatata paścimāṃ diśama uparya upari vegena sāgaraṃ varuṇālayama

हिन्दी अर्थ

सोयं प्रिय: सखा चास्मि धार्तराष्ट्स्य धीमत:

English

Hearing that, the swan flew towards the western quarter, over and over at speed, towards the sea, Varuna's abode.

अध्याय 8

श्लोक 28.40

ततॊ भीः पराविशत काकं तदा तत्र विचेतसम दवीपद्रुमान अपश्यन्तं निपतन्तं शरमान्वितम निपतेयं कव नु शरान्त इति तस्मिञ जलार्णवे

tatò bhīḥ parāviśata kākaṃ tadā tatra vicetasama davīpadrumāna apaśyantaṃ nipatantaṃ śaramānvitama nipateyaṃ kava nu śarānta iti tasmiña jalārṇave

हिन्दी अर्थ

तनुत्यजां नृसिंहानामाहवेष्वनिवर्तिनाम्

English

Then fear entered the crow, bewildered, seeing no island or tree, falling weary: "Where shall I alight, tired, in this ocean of water?"

अध्याय 8

श्लोक 28.41

अविषह्यः समुद्रॊ हि बहु सत्त्वगणालयः महाभूतशतॊद्भासी नभसॊ ऽपि विशिष्यते

aviṣahyaḥ samudrò hi bahu sattvagaṇālayaḥ mahābhūtaśatòdbhāsī nabhasò 'pi viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

तेषां त्राणार्थमुद्यन्तं वधार्थ द्विषघतामपि न तद् भूतं प्रपश्यामि त्रिषु लोकेषु मद्रप

English

For the sea is unbearable, home of many hosts of creatures, shining with hundreds of great beings, surpassing even the sky.

अध्याय 8

श्लोक 28.42

गाम्भीर्याद धि समुद्रस्य न विशेषः कुलाधम दिग अम्बराम्भसां कर्ण समुद्रस्था हि दुर्जयाः विदूर पातात तॊयस्य किं पुनः कर्ण वायसः

gāmbhīryāda dhi samudrasya na viśeṣaḥ kulādhama diga ambarāmbhasāṃ karṇa samudrasthā hi durjayāḥ vidūra pātāta tòyasya kiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ

हिन्दी अर्थ

विचलित कर दे, यह मेरा दृढ़ निश्चय है

English

Because of the depth of the sea there is no distinction, lowest of your family, among quarters, sky and water; the sea is hard to conquer, Karna—for the water's long fall, what then for a crow, Karna?

अध्याय 8

श्लोक 28.43

अथ हंसॊ ऽभयतिक्रम्य मुहूर्तम इति चेति च अवेक्षमाणस तं काकं नाशक्नॊद वयपसर्पितुम अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत

atha haṃsò 'bhayatikramya muhūrtama iti ceti ca avekṣamāṇasa taṃ kākaṃ nāśaknòda vayapasarpituma atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata

हिन्दी अर्थ

एवं विद्वञ्जोषमास्स्व त्रासात् कि बहु भाषसे मित्रप्रतीक्षया शल्य धृतराष्ट्रस्य चोभयो:

English

Then the gold-winged swan, flying beyond for a moment, looking at the crow, "just a moment," could not turn back, and having gone ahead, looked back at the crow.

अध्याय 8

श्लोक 28.44

तं तथा हीयमानं च हंसॊ दृष्ट्वाब्रवीद इदम उज्जिहीर्षुर निमज्जन्तं समरन सत्पुरुषव्रतम

taṃ tathā hīyamānaṃ ca haṃsò dṛṣṭvābravīda idama ujjihīrṣura nimajjantaṃ samarana satpuruṣavratama

हिन्दी अर्थ

पुनश्चेदीदृशं॑ वाक्‍्यं मद्रराज वदिष्यसि

English

Seeing him thus falling behind, the swan said this, wishing to raise him as he sank, remembering the vow of the good.

अध्याय 8

श्लोक 28.45

बहूनि पतनानि तवम आचक्षाणॊ मुहुर मुहुः पतस्य अव्याहरंश चेदं न नॊ गुह्यं परभाषसे

bahūni patanāni tavama ācakṣāṇò muhura muhuḥ patasya avyāharaṃśa cedaṃ na nò guhyaṃ parabhāṣase

हिन्दी अर्थ

चूर-चूर करके गिरा दूँगा श्रोतारस्त्विदमद्येह द्रष्टारा वा कुदेशज

English

"You who told of many flights again and again—fly, and do not utter what you will not tell us.

अध्याय 8

श्लोक 28.46

किंनाम पतनं काकयत तवं पतसि सांप्रतम जलं सपृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः

kiṃnāma patanaṃ kākayata tavaṃ patasi sāṃpratama jalaṃ sapṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अब्रवीन्मद्रराजानं याहि याहीत्यसम्भ्रमम्

English

What flight is this called, crow, that you are doing now? You touch the water with your wings and again and again with your beak."

अध्याय 8

श्लोक 28.47

स पक्षाभ्यां सपृशन्न आर्तस तुण्डेन जलम अर्णवे काकॊ दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह

sa pakṣābhyāṃ sapṛśanna ārtasa tuṇḍena jalama arṇave kākò dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णमद्राधिपसंवादे चत्वारिंशो5ध्याय: शल्योडब्रवीत् पुन: कर्ण निदर्शनमिदं वच:

English

The crow, touching the water of the ocean with wings and beak, distressed and very weary, suddenly fell.

अध्याय 8

श्लोक 28.48

[हम्स] शतम एकं च पातानां यत परभाषसि वायस नानाविधानीह पुरा तच चानृतम इहाद्य ते

[hamsa] śatama ekaṃ ca pātānāṃ yata parabhāṣasi vāyasa nānāvidhānīha purā taca cānṛtama ihādya te

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्त बात सुनकर फिर शल्यने उससे यह दृष्टान्तयुक्त बात कही--

English

[The swan said:] "The hundred and one flights you spoke of, crow, the various ones, were false, as is clear today."

अध्याय 8

श्लोक 28.49

[काक] उच्छिष्ट दर्पितॊ हंस मन्ये ऽऽतमानं सुपर्णवत अवमन्य बहूंश चाहं काकान अन्यांश च पक्षिणः पराणैर हंसप्रपद्ये तवं दवीपात्नं परापयस्व माम

[kāka] ucchiṣṭa darpitò haṃsa manye ''tamānaṃ suparṇavata avamanya bahūṃśa cāhaṃ kākāna anyāṃśa ca pakṣiṇaḥ parāṇaira haṃsaprapadye tavaṃ davīpātnaṃ parāpayasva māma

हिन्दी अर्थ

राज्ञां मूर्थाभिषिक्तानां स्वयं धर्मपरायण: उत्पन्न हुआ हूँ और स्वयं भी धर्ममें तत्पर रहता हूँ

English

[The crow said:] "Proud of leavings, swan, I thought myself like Garuda, and I scorned many crows and other birds. I take refuge in you with my life, swan; take me to an island.

अध्याय 8

श्लोक 28.50

यद्य अहं सवस्तिमान हंसस्वदेशं पराप्नुयां पुनः न कं चिद अवमन्येयम आपदॊ मां समुद्धर

yadya ahaṃ savastimāna haṃsasvadeśaṃ parāpnuyāṃ punaḥ na kaṃ cida avamanyeyama āpadò māṃ samuddhara

हिन्दी अर्थ

श्र॒ुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं निहीन कुलपांसन सुनकर जैसी इच्छा हो वैसा करो

English

If I reach my own country safe again, swan, I will not slight anyone; deliver me from this calamity."

अध्याय 8

श्लोक 28.51

तम एवं वादिनं दीनं विलपन्तम अचेतनम काककाकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे

tama evaṃ vādinaṃ dīnaṃ vilapantama acetanama kākakāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave

हिन्दी अर्थ

येन मां त्वं महाबाहो हन्तुमिच्छस्यनागसम्

English

Saying this, wretched, lamenting, senseless, crying "Crow! Crow!", sinking in the great ocean,

अध्याय 8

श्लोक 28.52

तथैत्य वायसं हंसॊ जलक्लिन्नं सुदुर्दशम पद्भ्याम उत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठम आरॊपयच छनैः

tathaitya vāyasaṃ haṃsò jalaklinnaṃ sudurdaśama padbhyāma utkṣipya vepantaṃ pṛṣṭhama āròpayaca chanaiḥ

हिन्दी अर्थ

मुझ निरपराधको भी मार डालनेकी इच्छा रखते हो विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्नैव हितैषिणा

English

the swan, coming up, lifted the crow, drenched with water and terrible to see, with his feet, trembling, and slowly placed him on his back.

अध्याय 8

श्लोक 28.53

आरॊप्य पृष्ठं काकं तं हंसः कर्ण विचेतसम आजगाम पुनर दवीपं सपर्धया पेततुर यतः

āròpya pṛṣṭhaṃ kākaṃ taṃ haṃsaḥ karṇa vicetasama ājagāma punara davīpaṃ sapardhayā petatura yataḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे हिताहितको जानते हुए मेरा आवश्यक कर्तव्य है कि तुम्हें वह सब बता दूँ

English

Having placed the senseless crow on his back, Karna, the swan came again to the island from where they had flown in rivalry.

अध्याय 8

श्लोक 28.54

संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम गतॊ यथेप्सितं देशं हंसॊ मन इवाशुगः

saṃsthāpya taṃ cāpi punaḥ samāśvāsya ca khecarama gatò yathepsitaṃ deśaṃ haṃsò mana ivāśugaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रम: खेदश्न॒ सततं हयानां रथिना सह भारश्षाप्यतिभारश्न् शल्यानां च प्रतिक्रिया

English

Setting him down there and consoling that sky-ranger, the swan went off to the country he wished, swift as thought.

अध्याय 8

श्लोक 28.55

उच्छिष्ट भॊजनात काकॊ यथा वैश्य कुले तु सः एवं तवम उच्छिष्ट भृतॊ धार्तराष्ट्रैर न संशयः सदृशाञ शरेयसश चापि सर्वान कर्णातिमन्यसे

ucchiṣṭa bhòjanāta kākò yathā vaiśya kule tu saḥ evaṃ tavama ucchiṣṭa bhṛtò dhārtarāṣṭraira na saṃśayaḥ sadṛśāña śareyasaśa cāpi sarvāna karṇātimanyase

हिन्दी अर्थ

सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना

English

As that crow was in the vaishya's family fed on leavings, so you, fed on Dhritarashtra's sons' leavings, no doubt, despise all, even equals and betters, Karna.

अध्याय 8

श्लोक 28.56

दरॊण दरौणिकृपैर गुप्तॊ भीष्मेणान्यैश च कौरवैः विराटनगरे पार्थम एकं किं नावधीस तदा

daròṇa darauṇikṛpaira guptò bhīṣmeṇānyaiśa ca kauravaiḥ virāṭanagare pārthama ekaṃ kiṃ nāvadhīsa tadā

हिन्दी अर्थ

वैश्य: किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान् बहुपुत्र: प्रियापत्य: सर्वभूतानुकम्पक:

English

Guarded by Drona, Drona's son, Kripa, Bhishma and the other Kauravas, why did you not then kill Partha, alone, in Virata's city?

अध्याय 8

श्लोक 28.57

यत्र वयस्ताः समस्ताश च निर्जिताः सथ किरीटिना सृगाला इव सिंहेन कव ते वीर्यम अभूत तदा

yatra vayastāḥ samastāśa ca nirjitāḥ satha kirīṭinā sṛgālā iva siṃhena kava te vīryama abhūta tadā

हिन्दी अर्थ

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम्

English

When all of you, scattered and conquered by Kiritin like jackals by a lion, where was your valour then?

अध्याय 8

श्लोक 28.58

भरातरं च हतं दृष्ट्वा निर्जितः सव्यसाचिना पश्यतां कुरुवीराणां परथमं तवं पलायथाः

bharātaraṃ ca hataṃ dṛṣṭvā nirjitaḥ savyasācinā paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ parathamaṃ tavaṃ palāyathāḥ

हिन्दी अर्थ

कौआ भी वहाँ रहा करता था सचोच्छिष्टभूत: काको वैश्यपुत्रै: कुमारकै:

English

Seeing your brother slain and yourself conquered by Savyasachin, in the sight of the Kuru heroes you were the first to flee.

अध्याय 8

श्लोक 28.59

तथा दवैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतः कुरून समग्रान उत्सृज्य परथमं तवं पलायथाः

tathā davaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutaḥ kurūna samagrāna utsṛjya parathamaṃ tavaṃ palāyathāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने समान तथा अपनेसे श्रेष्ठ पक्षियोंका भी अपमान करने लगा

English

Likewise, Karna, in the Dvaita forest, attacked by gandharvas, leaving all the Kurus, you were the first to flee.

अध्याय 8

श्लोक 28.60

हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश चित्रसेनमुखान रणे कर्णदुर्यॊधनं पार्थः सभार्यं सममॊचयत

hatvā jitvā ca gandharvāṃśa citrasenamukhāna raṇe karṇaduryòdhanaṃ pārthaḥ sabhāryaṃ samamòcayata

हिन्दी अर्थ

प्रतार्यमाणस्तै: सर्वैरल्पबुद्धिभिरण्डज:

English

Having slain and conquered the gandharvas led by Chitrasena in battle, Partha released Karna and Duryodhana together with their wives.

अध्याय 8

श्लोक 28.61

पुनः परभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च कथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि

punaḥ parabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ rājasaṃsadi

हिन्दी अर्थ

बातको सत्य मानने लगा तान् सोभिपत्य जिज्ञासु: क एषां श्रेष्ठभागिति

English

Again the ancient power of Partha and of Keshava was recounted by Rama in the assembly, in the royal council, Karna.

अध्याय 8

श्लोक 28.62

सततं च तद अश्रौषीर वचनं दरॊण भीष्मयॊः अवध्यौ वदतॊः कृष्णौ संनिधौ वै महीक्षिताम

satataṃ ca tada aśrauṣīra vacanaṃ daròṇa bhīṣmayòḥ avadhyau vadatòḥ kṛṣṇau saṃnidhau vai mahīkṣitāma

हिन्दी अर्थ

तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम्

English

You constantly heard that statement of Drona and Bhishma, who said the two Krishnas were unslayable, in the presence of kings.

अध्याय 8

श्लोक 28.63

कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येन येन धनंजयः तवत्तॊ ऽतिरिक्तः सर्वेभ्यॊ भूतेभ्यॊ बराह्मणॊ यथा

kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yena yena dhanaṃjayaḥ tavattò 'tiriktaḥ sarvebhyò bhūtebhyò barāhmaṇò yathā

हिन्दी अर्थ

तच्छुत्वा प्राहसन् हंसा ये तत्रासन् समागता: इदमूचु: सम चक्राड़ा वच: काक॑ं विहड्भमा:

English

How much shall I say there, by which Dhananjaya is superior to you as a Brahmana is to all beings.

अध्याय 8

श्लोक 28.64

इदानीम एव दरष्टासि परधने सयन्दने सथितौ पुत्रं च वसुदेवस्य पाण्डवं च धनंजयम

idānīma eva daraṣṭāsi paradhane sayandane sathitau putraṃ ca vasudevasya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama

हिन्दी अर्थ

रहा है? काग! बता तो सही, तू हमारे साथ किस प्रकार उड़ेगा?

English

Even now you will see, in the encounter, the son of Vasudeva and the Pandava Dhananjaya standing in their chariot.

अध्याय 8

श्लोक 28.65

देवासुरमनुष्येषु परख्यातौ यौ नरर्षभौ परकाशेनाभिविख्यातौ तवं तु खद्यॊतवन नृषु

devāsuramanuṣyeṣu parakhyātau yau nararṣabhau parakāśenābhivikhyātau tavaṃ tu khadyòtavana nṛṣu

हिन्दी अर्थ

कारण बारंबार उसकी निन्दा करके उसे इस प्रकार उत्तर दिया निडीनमथ संडीनं तिर्यक् डीनगतानि च

English

Those two bulls among men, renowned among gods, asuras and men, famed for their splendour—you are like a glow-worm among men.

अध्याय 8

श्लोक 28.66

एवं विद्वान मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ नृसिंहौ तौ नरश्वा तवं जॊषम आस्स्व विकत्थन

evaṃ vidvāna māvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunau nṛsiṃhau tau naraśvā tavaṃ jòṣama āssva vikatthana

हिन्दी अर्थ

अभिडीनं महाडीन॑ निर्डीनमतिडीनकम्

English

Knowing this, do not despise Achyuta and Arjuna, charioteer's son; those two lions among men—be silent, boaster, you who are as a horse to a man."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।