Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 12/57 · श्लोक 17.96–17.120

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 17.96

विसृष्टः पाण्डवॊ राजन सूतपुत्रेण धन्विना वरीडन्न इव जगामाथ युधिष्ठिर रथं परति

visṛṣṭaḥ pāṇḍavò rājana sūtaputreṇa dhanvinā varīḍanna iva jagāmātha yudhiṣṭhira rathaṃ parati

हिन्दी अर्थ

नकुलाय शतान्यष्टौ त्रिचैकैक॑ तु सो5च्छिनत् उनमेंसे प्रत्येकके तीन-तीन टुकड़े कर डाले

English

Released by the bowman son of the charioteer, the Pandava, as if ashamed, went to Yudhishthira's chariot.

अध्याय 8

श्लोक 17.97

आरुरॊह रथं चापि सूतपुत्र परतापिनः निःश्वसन दुःखसंतप्तः कुम्भे कषिप्त इवॊरगः

āruròha rathaṃ cāpi sūtaputra paratāpinaḥ niḥśvasana duḥkhasaṃtaptaḥ kumbhe kaṣipta ivòragaḥ

हिन्दी अर्थ

स पपात हतो म्लेच्छस्तेनैव सह दन्तिना

English

He mounted the chariot, sighing, scorched by sorrow, like a serpent thrown into a pot, tormented by the charioteer's son.

अध्याय 8

श्लोक 17.98

तं विसृज्य रणे कर्णः पाञ्चालांस तवरितॊ ययौ रथेनातिपताकेन चन्द्र वर्णहयेन च

taṃ visṛjya raṇe karṇaḥ pāñcālāṃsa tavaritò yayau rathenātipatākena candra varṇahayena ca

हिन्दी अर्थ

अज्जाः क्रुद्धा महामात्रा नागैर्नकुलमभ्ययु: हथियोंद्वारा नकुलपर आक्रमण किया

English

Having released him in battle, Karna went quickly to the Panchalas on a chariot with many banners and horses the colour of the moon.

अध्याय 8

श्लोक 17.99

तत्राक्रन्दॊ महान आसीत पाण्डवानां विशां पते दृष्ट्वा सेनापतिं यान्तं पाञ्चालानां रथव्रजान

tatrākrandò mahāna āsīta pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate dṛṣṭvā senāpatiṃ yāntaṃ pāñcālānāṃ rathavrajāna

हिन्दी अर्थ

मिमर्दिषन्तस्त्वरिता: प्रदीप्तैरिव पर्वतै:

English

There a great lament arose among the Pandavas, O lord of men, on seeing the commander going against throngs of Panchala chariots.

अध्याय 8

श्लोक 17.100

तत्राकरॊन महाराज कदनं सूतनन्दनः मध्यं गते दिनकरे चक्रवत परचरन परभुः

tatrākaròna mahārāja kadanaṃ sūtanandanaḥ madhyaṃ gate dinakare cakravata paracarana parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यविजये यादृग् हैत्यानां सह वज्रिणा विजयके समय वज्रधारी इन्द्रके साथ हैत्योंका हुआ था

English

There, O great king, the charioteer's son wrought slaughter, ranging like a wheel at the sun's zenith.

अध्याय 8

श्लोक 17.101

भग्नचक्रै रथैः केच चिच छन्नध्वजपताकिभिः ससूतैर हतसूतैश च भग्नाक्षैश चैव मारिष हरियमाणान अपश्याम पाञ्चालानां रथव्रजान

bhagnacakrai rathaiḥ keca cica channadhvajapatākibhiḥ sasūtaira hatasūtaiśa ca bhagnākṣaiśa caiva māriṣa hariyamāṇāna apaśyāma pāñcālānāṃ rathavrajāna

हिन्दी अर्थ

उग्रायुधसुतस्तस्य शिर: कायादपाहरत्

English

We saw throngs of Panchala chariots carried off—some with broken wheels, their banners and pennants cut, some with their charioteers, some with charioteers slain, and some with broken axles.

अध्याय 8

श्लोक 17.102

तत्र तत्र च संभ्रान्ता विच्चेरुर मत्तकुञ्जराः दवाग्निना परीताङ्गा यथैव सयुर महावने

tatra tatra ca saṃbhrāntā viccerura mattakuñjarāḥ davāgninā parītāṅgā yathaiva sayura mahāvane

हिन्दी अर्थ

बाणोंद्वारा अर्जुनको बींध डाला। तब अर्जुनने उसके सिरको धड़से उतार लिया मरुद्धिः प्रेरिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे

English

Here and there rutting elephants wandered distraught, their limbs seared as in a great forest on fire.

अध्याय 8

श्लोक 17.103

भिन्नकुम्भा विरुधिराश छिन्नहस्ताश च वारणाः भिन्नगात्रवराश चैव छिन्नवालाश च मारिष छिन्नाब्भ्राणीव संपेतुर वध्यमाना महात्मना

bhinnakumbhā virudhirāśa chinnahastāśa ca vāraṇāḥ bhinnagātravarāśa caiva chinnavālāśa ca māriṣa chinnābbhrāṇīva saṃpetura vadhyamānā mahātmanā

हिन्दी अर्थ

करने लगे, मानो वर्षाकालमें पवनप्रेरित मेघ हिमालयपर जलकी वृष्टि कर रहे हों

English

Elephants with split temples, bloodless, trunks cut, bodies torn and tails cut off fell, slain by the great soul, like severed clouds.

अध्याय 8

श्लोक 17.104

अपरे तरासिता नागा नाराचशततॊमरैः तम एवाभिमुखा यान्ति शलभा इव पावकम

apare tarāsitā nāgā nārācaśatatòmaraiḥ tama evābhimukhā yānti śalabhā iva pāvakama

हिन्दी अर्थ

विस्नस्तहस्ततूणीरान् विचक्ररथकेतनान् धनिनामिव वेश्मानि हतान्यग्न्यनिलाम्बुभि:

English

Other elephants, terrified by hundreds of iron arrows and javelins, came straight at him like moths into a flame.

अध्याय 8

श्लोक 17.105

अपरे निष्टनन्तः सम वयदृश्यन्त महाद्विपाः कषरन्तः शॊणितं गात्रैर नगा इव जलप्लवम

apare niṣṭanantaḥ sama vayadṛśyanta mahādvipāḥ kaṣarantaḥ śòṇitaṃ gātraira nagā iva jalaplavama

हिन्दी अर्थ

पानीसे नष्ट हुए धनवानोंके घरोंके समान जान पड़ते थे

English

Other great elephants were seen groaning, streaming blood from their bodies like mountains with streams of water.

अध्याय 8

श्लोक 17.106

उरश छदैर विमुक्ताश च वालबन्धैश च वाजिनः राजतैश च तथा कांस्यैः सौवर्णैश चैव भूषणैः

uraśa chadaira vimuktāśa ca vālabandhaiśa ca vājinaḥ rājataiśa ca tathā kāṃsyaiḥ sauvarṇaiśa caiva bhūṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

पेतुर्गियग्रवेश्मानि वज्ञवाताग्निभिर्यथा निर्जिद्वान्त्रा: क्षितौ क्षीणा रुधिरार्द्रा: सुदुर्दूश:

English

Horses freed from breastplates and tail-bindings, from silver, bronze and golden ornaments,

अध्याय 8

श्लोक 17.107

हीना आस्तरणैश चैव खलीनैश च विवर्जिताः चामरैश च कुथाभिश च तूणीरैः पतितैर अपि

hīnā āstaraṇaiśa caiva khalīnaiśa ca vivarjitāḥ cāmaraiśa ca kuthābhiśa ca tūṇīraiḥ patitaira api

हिन्दी अर्थ

देखना अत्यन्त कठिन हो गया था

English

stripped of blankets and bridles, chowries and cloths, and with quivers fallen,

अध्याय 8

श्लोक 17.108

निहतैः सादिभिश चैव शूरैर आहवशॊभिभिः अपश्याम रणे तत्र भराम्यमाणान हयॊत्तमान

nihataiḥ sādibhiśa caiva śūraira āhavaśòbhibhiḥ apaśyāma raṇe tatra bharāmyamāṇāna hayòttamāna

हिन्दी अर्थ

काटते, लड़खड़ाते, गिरते, चिल्लाते और मन मारकर रह जाते थे शरैर्निजध्निवान् पार्थों महेन्द्र इव दानवान्

English

with their horsemen, heroes who graced the battle, slain, we saw the finest horses wandering in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 17.109

परासैः खड्गैश च संस्यूतान ऋष्टिब्भिश च नराधिप हययॊधान अपश्याम कञ्चुकॊष्णीष धारिणः

parāsaiḥ khaḍgaiśa ca saṃsyūtāna ṛṣṭibbhiśa ca narādhipa hayayòdhāna apaśyāma kañcukòṣṇīṣa dhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वीरोंका वध कर डाला

English

We saw horse-warriors in coats and turbans, O lord of men, impaled by lances, swords and spears.

अध्याय 8

श्लोक 17.110

रथान हेमपरिष्कारान सुयुक्ताञ जवनैर हयैः भरममाणान अपश्याम हतेषु रथिषु दरुतम

rathāna hemapariṣkārāna suyuktāña javanaira hayaiḥ bharamamāṇāna apaśyāma hateṣu rathiṣu darutama

हिन्दी अर्थ

अधिपति थे और अपने दलबलके साथ कुपित होकर चढ़ आये थे

English

We saw golden-adorned chariots with swift horses well yoked wandering quickly, their warriors slain.

अध्याय 8

श्लोक 17.111

भग्नाक्षकूबरान कांश चिच छिन्नचक्रांश च मारिष विपताकाध्वजांश चान्याञ छिन्नेषायुग बन्धुरान

bhagnākṣakūbarāna kāṃśa cica chinnacakrāṃśa ca māriṣa vipatākādhvajāṃśa cānyāña chinneṣāyuga bandhurāna

हिन्दी अर्थ

समभ्यधावन्नस्यन्तो विविध॑ क्षिप्रमायुधम् आश्षिप्य शस्त्रेण बलाद् हैत्यानिन्द्र इवावधीत्

English

Some had broken axles and poles, others cut wheels, bannerless, with poles and yokes and fittings cut, O revered one.

अध्याय 8

श्लोक 17.112

विहीनान रथिनस तत्र धावमानान समन्ततः सूर्यपुत्र शरैस तरस्तान अपश्याम विशां पते

vihīnāna rathinasa tatra dhāvamānāna samantataḥ sūryaputra śaraisa tarastāna apaśyāma viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

विमुज्चन् वा शरान् शीघ्र दृश्यन्ते वै नरा हता:

English

We saw chariot-warriors there deprived of chariots running in all directions, terrified by the arrows of Surya's son.

अध्याय 8

श्लोक 17.113

विशस्त्रांश च तथैवान्यान सशस्त्रांश च बहून हतान तावकाञ जालसंछन्नान उरॊ घण्टा विभूषितान

viśastrāṃśa ca tathaivānyāna saśastrāṃśa ca bahūna hatāna tāvakāña jālasaṃchannāna urò ghaṇṭā vibhūṣitāna

हिन्दी अर्थ

हंसांशुगौरास्ते सेनां हंसा: सर इवाविशन् अवेक्षमाणो गोविन्द: सव्यसाचिनमत्रवीत्

English

Others weaponless, and many armed ones slain of your side, covered with nets, adorned with chest-bells,

अध्याय 8

श्लोक 17.114

नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिर अलंकृतान पदातीन अन्वपश्याम धावमानान समन्ततः

nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhira alaṃkṛtāna padātīna anvapaśyāma dhāvamānāna samantataḥ

हिन्दी अर्थ

पृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्योधनकृते महान्

English

adorned with banners of many colours—we saw foot-soldiers running everywhere.

अध्याय 8

श्लोक 17.115

शिरांसि बाहून ऊरूंश च छिन्नान अन्यांस तथा युधि कर्ण चाप चयुतैर बाणैर अपश्याम विनाकृतान

śirāṃsi bāhūna ūrūṃśa ca chinnāna anyāṃsa tathā yudhi karṇa cāpa cayutaira bāṇaira apaśyāma vinākṛtāna

हिन्दी अर्थ

महतां चापविद्धानि कलापानिषुधीस्तथा और तरकस पड़े हुए हैं

English

We saw heads, arms and thighs cut off, and others in the battle severed by arrows loosed from Karna's bow.

अध्याय 8

श्लोक 17.116

महान वयतिकरॊ रौद्रॊ यॊधानाम अन्वदृश्यत कर्ण सायकनुन्नानां हतानां निशितैः शरैः

mahāna vayatikarò raudrò yòdhānāma anvadṛśyata karṇa sāyakanunnānāṃ hatānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

नाराच धनुषसे छूटकर सर्पोंके समान पड़े हुए हैं, इनपर दृष्टिपात करो

English

A great and fearful confusion was seen among the warriors who, driven by Karna's arrows, were slain by sharp shafts.

अध्याय 8

श्लोक 17.117

ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः तम एवाभिमुखा यान्ति पतंगा इव पावकम

te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ tama evābhimukhā yānti pataṃgā iva pāvakama

हिन्दी अर्थ

चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारत ढालें हैं, जिनके पृष्ठभागपर सोना जड़ा हुआ था

English

Slain in battle by the charioteer's son, the Srinjayas came straight at him like moths into a fire.

अध्याय 8

श्लोक 17.118

तं दहन्तम अनीकानि तत्र तत्र महारथम कषत्रिया वर्जयाम आसुर युगान्ताग्निम इवॊल्बणम

taṃ dahantama anīkāni tatra tatra mahārathama kaṣatriyā varjayāma āsura yugāntāgnima ivòlbaṇama

हिन्दी अर्थ

जाम्बूनदमयै: पट्टैर्बद्धाश्न विपुला गदा:

English

The kshatriyas avoided that great chariot-warrior burning the divisions here and there, like the raging fire at the end of an age.

अध्याय 8

श्लोक 17.119

हतशेषास तु ये वीराः पाञ्चालानां महारथाः तान परभग्नान दरुतान कर्णः पृष्ठतॊ विकिरञ शरैः अभ्यधावत तेजस्वी विशीर्णकवचध्वजान

hataśeṣāsa tu ye vīrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ tāna parabhagnāna darutāna karṇaḥ pṛṣṭhatò vikiraña śaraiḥ abhyadhāvata tejasvī viśīrṇakavacadhvajāna

हिन्दी अर्थ

दण्डै: कनकचित्रैश्व विप्रविद्धान् परश्वधान् अयस्कुन्तांश्ष॒ पतितान् मुसलानि गुरूणि च

English

The remaining great chariot-warriors of the Panchalas, broken and fleeing, the splendid Karna pursued from behind, scattering arrows, with their armour and banners shattered.

अध्याय 8

श्लोक 17.120

तापयाम आस तान बाणैः सूतपुत्रॊ महारथः मध्यंदिनम अनुप्राप्तॊ भूतानीव तमॊनुदः

tāpayāma āsa tāna bāṇaiḥ sūtaputrò mahārathaḥ madhyaṃdinama anuprāptò bhūtānīva tamònudaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वास्तरस्विन: गजवाजिरथीै: क्षुण्णान् पश्य योधान् सहस्रश:

English

The great chariot-warrior, the charioteer's son, scorched them with arrows, having reached midday like the sun dispelling darkness among beings.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।