Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 47/57 · श्लोक 56.1–56.58

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 56.1

[धृ] ततॊ भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत किं नु सौबलॊ वापि संजय

[dhṛ] tatò bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyuge duryòdhanò 'baravīta kiṃ nu saubalò vāpi saṃjaya

हिन्दी अर्थ

निघ्नन्नमित्रान् समरे यं कर्ण परिपृच्छसि श्रीकृष्ण हैं, समरांगणमें शत्रुओंका संहार करता हुआ इधर ही आ रहा है

English

"Sanjaya said, 'The white steeded (Arjuna) also, O monarch, routed thy force even as the winds, approaching a heap of cotton, scatters it on all sides. Against him rushed the Trigartas, the Sivis, the Kauravas, the Salwas, the samsaptakas, and that force which consisted of the Narayanas. And Satyasena and Candradeva, and Mitradeva and Satrunjaya, and Susruta's son, and Citrasena, and Mitravarman, O Bharata, and the king of the Trigartas surrounded by his brothers and by his sons that were all mighty bowmen accomplished in diverse weapons, suddenly advanced, shooting and scattering showers of shafts in that battle, against Arjuna, like a fierce current of water towards the ocean. Those warriors in hundreds of thousands, approaching Arjuna, seemed to melt away like snakes at sight of Garuda. Though slaughtered in battle, they did not still leave the son of Pandu like insects, O monarch, never receding from a blazing fire. Satyasena, in that encounter, pierced that son of Pandu with three arrows, and Mitradeva pierced him with three and sixty, and Candradeva with seven. And Mitravarman pierced him with three and seventy arrows, and Susruta's son with seven. And Satrunjaya pierced him with twenty, and Susharma with nine. Thus pierced in that encounter by many, Arjuna pierced all those kings in return. Indeed, piercing the son of Susruta with seven arrows, he pierced Satyasena with three, Satrunjaya with twenty and Candradeva with eight, Mitradeva with a hundred, Srutasena with three, Mitravarman with nine, and Susharma with eight. Then slaying king Satrunjaya with a number of arrows whetted on stone, he smote off from his trunk, the head, decked with headgear, of Susruta's son. Without any delay he then, with a number of other shafts, despatched Candradeva to the abode of Yama. As regards the other mighty car-warriors vigorously contending with him, he checked each of them with five arrows. Then Satyasena filled with rage, hurled a formidable lance in that battle aiming at Krishna and uttered a leonine roar. That ironmouthed lance having a golden shaft, piercing through the left arm of the high-souled Madhava, penetrated into the Earth. Madhava being thus pierced with that lance in great battle the goad and the reins, O king, fell down from his hands. Beholding Vasudeva's limb pierced through, Pritha's son Dhananjaya mustered all his wrath and addressing Vasudeva said, "O mighty-armed one, bear the car to Satyasena, O puissant one, so that I may, with keen shafts, despatch him to Yama's abode." The illustrious Keshava then, quickly taking up the goad and the reins, caused the steeds to bear the car to the front of Satyasena' s vehicle. Beholding the Ruler of the Universe pierced, Pritha's son Dhananjaya, that mighty car-warrior, checking Satyasena with some keen arrows, cut off with a number of broad-headed shafts of great sharpness, the large head of that king decked with earrings, from off his trunk at the head of the army. Having thus cut off Satyasena' s head, he then despatched Citravarman with a number of keen shafts, and then the latter' s driver, O sire, with a keen calf-toothed arrow. Filled with rage, the mighty Partha then, with hundreds of shafts, felled the samsaptakas in hundreds and thousands. Then, O king, with a razor-headed arrow equipped with wings of silver, that mighty car-warrior cut off the head of the illustrious Mitrasena. Filled with rage he then struck Susharma in the shoulder-joint. Then all the samsaptakas, filled with wrath, encompassed Dhananjaya on all sides and began to afflict him with showers of weapons and make all the points of the compass resound with their shouts. Afflicted by them thus, the mighty car-warrior Jishnu, of

अध्याय 8

श्लोक 56.2

कर्णॊ वा जयतां शरेष्ठॊ यॊधा वा मामका युधि कृपॊ वा कृतवर्मा च दरौणिर दुःशासनॊ ऽपि वा

karṇò vā jayatāṃ śareṣṭhò yòdhā vā māmakā yudhi kṛpò vā kṛtavarmā ca darauṇira duḥśāsanò 'pi vā

हिन्दी अर्थ

नकुलं सहदेवं च भ्रातरौ द्वौ समीक्ष्य च

English

[Dhritarashtra said:] "Whether Karna, best of victors, or my warriors in the battle, or Kripa, Kritavarman, Drona's son or Duhshasana—

अध्याय 8

श्लोक 56.3

अत्यद्भुतम इदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम यथाप्रतिज्ञं यॊधानां राधेयः कृतवान अपि

atyadbhutama idaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramama yathāpratijñaṃ yòdhānāṃ rādheyaḥ kṛtavāna api

हिन्दी अर्थ

प्रतिभासि महाबाहो मा भैषीस्त्वं धनंजयात् एकोडद्य निहनिष्यामि पाण्डवानां महाचमूम्

English

I regard this as most wondrous, the Pandava's valour, since Radheya too did as he had vowed to the warriors.

अध्याय 8

श्लोक 56.4

कुरूणाम अपि सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः शर्म वर्म परतिष्ठा च जीविताशा च संजय

kurūṇāma api sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ śarma varma paratiṣṭhā ca jīvitāśā ca saṃjaya

हिन्दी अर्थ

वक्तुं समेतैरपि सर्वलोकै:

English

Karna, destroyer of foes, is for all the Kurus their shelter, armour, support and hope of life, Sanjaya.

अध्याय 8

श्लोक 56.5

तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा राधेयानाम अधिरथः कर्णः किम अकरॊद युधि

tata parabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā rādheyānāma adhirathaḥ karṇaḥ kima akaròda yudhi

हिन्दी अर्थ

शरोत्तमैद्रौणिरविध्यदन्तिकात् स्तमोनुदं वारिधरा इवापतन्

English

Seeing that army broken by the son of Kunti of immeasurable vigour, what did Adhiratha's son, Karna, among Radha's sons, do in the battle?

अध्याय 8

श्लोक 56.6

पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानॊ वा महारथाः एतन मे सर्वम आचक्ष्व कुशलॊ हय असि संजय

putrā vā mama durdharṣā rājānò vā mahārathāḥ etana me sarvama ācakṣva kuśalò haya asi saṃjaya

हिन्दी अर्थ

बहुत-से बाण आपकी सेनाका संहार करते दिखायी दिये धनंजयो महाबाहु: कुरूणामन्तको5भवत्

English

Or my invincible sons or the kings, great chariot-warriors—tell me all this, for you are skilled, Sanjaya."

अध्याय 8

श्लोक 56.7

[स] अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः परतापवान जघान सॊमकान सर्वान भीमसेनस्य पश्यतः भीमॊ ऽपय अतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं वयपॊथयत

[sa] aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ paratāpavāna jaghāna sòmakāna sarvāna bhīmasenasya paśyataḥ bhīmò 'paya atibalaḥ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vayapòthayata

हिन्दी अर्थ

वहाँ कौरव-सैनिकोंके काल बन गये

English

[Sanjaya said:] In the afternoon, O great king, the glorious charioteer's son slew all the Somakas in Bhimasena's sight; and Bhima, very strong, crushed the army of Dhritarashtra's son.

अध्याय 8

श्लोक 56.8

दराव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता यन्तारम अब्रवीत कर्णः पाञ्चालान एव मा वह

darāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatā yantārama abravīta karṇaḥ pāñcālāna eva mā vaha

हिन्दी अर्थ

गात्राणि प्राच्छिनत् पार्थ: शिरांसि च चकर्त ह उनके मस्तक भी धड़से अलग कर दिये

English

Seeing his force routed by wise Bhimasena, Karna said to his charioteer, "Carry me towards the Panchalas only."

अध्याय 8

श्लोक 56.9

मद्रराजस ततः शल्यः शवेतान अश्वान महाजवान पराहिणॊच चेदिपाञ्चालान करूषांश च महाबलः

madrarājasa tataḥ śalyaḥ śavetāna aśvāna mahājavāna parāhiṇòca cedipāñcālāna karūṣāṃśa ca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

पातितैश्न पतद्विश्व योधैरासीत् समावृता

English

Then Shalya, king of the Madras, the mighty, drove his swift white horses towards the Chedis, Panchalas and Karushas.

अध्याय 8

श्लोक 56.10

परविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनः नययच्छत तुरगान हृष्टॊ यत्र यत्रैच्छद अग्रणीः

paraviśya ca sa tāṃ senāṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ nayayacchata turagāna hṛṣṭò yatra yatraicchada agraṇīḥ

हिन्दी अर्थ

त॑ हनिष्यसि चेदद्य तन्न: श्रेयो भविष्यति

English

Entering that army, Shalya, tormentor of enemy hosts, delighted, reined in the horses wherever the leader wished.

अध्याय 8

श्लोक 56.11

तं रतहं मेघसंकाशं वैयाघ्रपरिवारणम संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास तरस्ता आसन विशां पते

taṃ ratahaṃ meghasaṃkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇama saṃdṛśya pāṇḍupāñcālāsa tarastā āsana viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

पश्य कर्णार्जुनस्यैषा सौदामन्यम्बरे यथा दृश्यते वानरो भीमो वीराणां भयवर्धन:

English

Seeing that chariot like a cloud, covered with tiger-skin, the Pandavas and Panchalas grew terrified, O lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 56.12

ततॊ रथस्य निनदः परादुरासीन महारणे पर्जन्यसमनिर्घॊषः पर्वतस्येव दीर्यतः

tatò rathasya ninadaḥ parādurāsīna mahāraṇe parjanyasamanirghòṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ

हिन्दी अर्थ

दृश्यते पाण्डवरथे वाहयानस्य वाजिन:

English

Then the roar of the chariot arose in the great battle, with the sound of thunder, like a mountain splitting.

अध्याय 8

श्लोक 56.13

ततः शरशतैस तीक्ष्णैः कर्णॊ ऽपय आकर्णनिःसृतैः जघान पाण्डव बलं शतशॊ ऽथ सहस्रशः

tataḥ śaraśataisa tīkṣṇaiḥ karṇò 'paya ākarṇaniḥsṛtaiḥ jaghāna pāṇḍava balaṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्धता रणशूराणां पात्यन्ते सायुधा भुजा: पवित्र सुगन्धयुक्त चन्दनसे चर्चित हैं, काटकर गिरायी जा रही हैं

English

Then Karna too, with hundreds of sharp arrows drawn to the ear, slew the Pandava force by hundreds and thousands.

अध्याय 8

श्लोक 56.14

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणम अतिमानुषम परिवव्रुर महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः

taṃ tathā samare karma kurvāṇama atimānuṣama parivavrura maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

संछिन्नकुम्भा: पार्थेन प्रपतन्त्यद्रयो यथा

English

While he did that superhuman deed in the battle, the great chariot-warriors of the Pandavas, mighty archers, surrounded him.

अध्याय 8

श्लोक 56.15

तं शिखण्डी च भीमश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः नकुलः सहदेवश च दरौपदेयाः ससात्यकाः परिवव्रुर जिघांसन्तॊ राधेयं शरवृष्टिभिः

taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ nakulaḥ sahadevaśa ca daraupadeyāḥ sasātyakāḥ parivavrura jighāṃsantò rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

धराशायी हो रहे हैं। अर्जुनने इनके कुम्भस्थल काट डाले हैं गिर रहे हैं, जैसे पुण्य समाप्त होनेपर स्वर्गवासी प्राणी विमानसे नीचे गिर जाते हैं

English

Shikhandin, Bhima, Dhrishtadyumna the Parshata, Nakula, Sahadeva and the sons of Draupadi with Satyaki surrounded Radheya, wishing to kill him, with showers of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 56.16

सात्यकिस तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः अताडयद रणे शूरॊ जत्रु देशे नरॊत्तमः

sātyakisa tu tataḥ karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ atāḍayada raṇe śūrò jatru deśe naròttamaḥ

हिन्दी अर्थ

नानामृगसहस््राणां यूथं केसरिणां यथा

English

Satyaki, the hero, best of men, struck Karna in the battle with twenty sharp arrows in the collarbone.

अध्याय 8

श्लोक 56.17

शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश च पञ्चभिः दरौपदेयाश चतुःषष्ट्या सहदेवश च सप्तभिः नकुलश च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः

śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaśa ca pañcabhiḥ daraupadeyāśa catuḥṣaṣṭyā sahadevaśa ca saptabhiḥ nakulaśa ca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुनस्य भयात् तूर्ण निध्नतः शात्रवान् बहून्ू सेनाओंको छोड़कर तुम्हारे पास पहुँचनेके लिये जल्दी कर रहे हैं

English

Shikhandin pierced him with twenty-five, Dhrishtadyumna with five, the sons of Draupadi with sixty-four, Sahadeva with seven, and Nakula with a hundred arrows in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 56.18

भीमसेनस तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम विव्याध समरे करुद्धॊ जत्रु देशे महाबलः

bhīmasenasa tu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇāma vivyādha samare karuddhò jatru deśe mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वामृते क्रोधदीप्तो हि पीड्यमाने वृकोदरे

English

Bhimasena, the mighty one, enraged in the battle, pierced Radheya in the collarbone with ninety straight-jointed arrows.

अध्याय 8

श्लोक 56.19

ततः परहस्याधिरथिर विक्षिपन धनुर उत्तमम मुमॊच निशितान बाणान पीडयन सुमहाबलः तान परत्यविध्यद राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

tataḥ parahasyādhirathira vikṣipana dhanura uttamama mumòca niśitāna bāṇāna pīḍayana sumahābalaḥ tāna paratyavidhyada rādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

और किसीसे युद्ध करनेके लिये वे नहीं रुक सकेंगे शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्

English

Then Adhiratha's son, laughing, brandishing his excellent bow, loosed sharp arrows, very strong, pressing them; Radheya pierced each with five arrows.

अध्याय 8

श्लोक 56.20

सात्यकेस तु धनुश छित्त्वा धवजं च पुरुषर्षभः अथैनं नवभिर बाणैर आजघान सतनान्तरे

sātyakesa tu dhanuśa chittvā dhavajaṃ ca puruṣarṣabhaḥ athainaṃ navabhira bāṇaira ājaghāna satanāntare

हिन्दी अर्थ

क्रोधरक्तेक्षण: क्रुद्धों जिघांसु: सर्वपार्थिवान् त्वं कर्ण प्रतियाहोनं नास्त्यन्यो हि धनुर्धर:

English

Having cut Satyaki's bow and banner, the best of men struck him in the chest with nine arrows.

अध्याय 8

श्लोक 56.21

भीमसेनस तु तं करुद्धॊ विव्याध तरिंशता शरैः सारथिं च तरिभिर बाणैर आजघान परंतपः

bhīmasenasa tu taṃ karuddhò vivyādha tariṃśatā śaraiḥ sārathiṃ ca taribhira bāṇaira ājaghāna paraṃtapaḥ

हिन्दी अर्थ

सिवा दूसरा कोई धनुर्धर ऐसा करनेमें समर्थ नहीं है

English

Bhimasena, enraged, pierced him with thirty arrows and struck his charioteer with three, tormentor of foes.

अध्याय 8

श्लोक 56.22

विरथान दरौपदेयांश च चकार पुरुषर्षभः अक्ष्णॊर निमेष मात्रेण तद अद्भुतम इवाभवत

virathāna daraupadeyāṃśa ca cakāra puruṣarṣabhaḥ akṣṇòra nimeṣa mātreṇa tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

अर्जुन समरे क़रुद्धं यो वेलामिव धारयेत् लिये कैसा सुन्दर अवसर हाथ लगा है

English

The best of men made the sons of Draupadi chariotless in the twinkling of an eye; it was wondrous.

अध्याय 8

श्लोक 56.23

विमुखीकृत्य तान सर्वाञ शरैः संनतपर्वभिः पाञ्चालान अहनच छूरश चेदीनां च महारथान

vimukhīkṛtya tāna sarvāña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ pāñcālāna ahanaca chūraśa cedīnāṃ ca mahārathāna

हिन्दी अर्थ

तवैव भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनंजयम्

English

Having turned all those away with straight-jointed arrows, the hero slew the Panchalas and the great chariot-warriors of the Chedis.

अध्याय 8

श्लोक 56.24

ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पते कर्णम एकम अभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन ताञ जघान शितैर बाणैः सूतपुत्रॊ महारथः

te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṃ pate karṇama ekama abhidrutya śarasaṃghaiḥ samārdayana tāña jaghāna śitaira bāṇaiḥ sūtaputrò mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

सव्यसाचिनमायान्तं निवारय महारणे महासमरमें आक्रमण करते हुए सव्यसाची अर्जुनको रोको

English

Being slain in battle, the Chedis and Matsyas, O lord of men, rushed at Karna alone and tormented him with masses of arrows; the great chariot-warrior, the charioteer's son, slew them with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 56.25

एतद अत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवान अस्मि भारत यद एकः समरे शूरान सूतपुत्रः परतापवान

etada atyadbhutaṃ karṇe dṛṣṭavāna asmi bhārata yada ekaḥ samare śūrāna sūtaputraḥ paratāpavāna

हिन्दी अर्थ

वनस्थितं यथा व्याप्रं जहि कर्ण धनंजयम्

English

This is the great marvel I saw in Karna, O Bharata, that the glorious charioteer's son alone in the battle fought the heroes,

अध्याय 8

श्लोक 56.26

यातमानान परं शक्त्यायॊधयत तांश च धन्विनः पाण्डवेयान महाराज शरैर वारितवान रणे

yātamānāna paraṃ śaktyāyòdhayata tāṃśa ca dhanvinaḥ pāṇḍaveyāna mahārāja śaraira vāritavāna raṇe

हिन्दी अर्थ

अर्जुनका तुम वध करो अर्जुनस्य भयात् तूर्ण निरपेक्षा जनाधिपा:

English

who strove with utmost might, and held back with arrows in the battle the bowmen Pandavas, O great king.

अध्याय 8

श्लोक 56.27

तत्र भारत कर्णस्य ललाघवेन महात्मनः तुतुषुर देवताः सर्वाः सिद्धाश च परमर्षयः

tatra bhārata karṇasya lalāghavena mahātmanaḥ tutuṣura devatāḥ sarvāḥ siddhāśa ca paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

भयहा यो भवेद् वीरस्त्वामृते सूतनन्दन

English

There, O Bharata, at the dexterity of the great-souled Karna, all the gods and siddhas and great sages were pleased.

अध्याय 8

श्लोक 56.28

अपूजयन महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरॊत्तमम कर्णं रथवरश्रेष्ठं शरेष्ठं सर्वधनुष्मताम

apūjayana maheṣvāsā dhārtarāṣṭrā naròttamama karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śareṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatāma

हिन्दी अर्थ

भागते हुए नरेशोंका भय दूर कर सके धिषछिता: पुरुषव्यात्र त्वत्त: शरणकाड्क्षिण:

English

The mighty archers of Dhritarashtra's side honoured the best of men, Karna, best of chariot-warriors, foremost of all bowmen.

अध्याय 8

श्लोक 56.29

ततः कर्णॊ महाराज ददाह रिपुवाहिनीम कक्षम इद्धॊ यथा वह्निर निदाघे जवलितॊ महान

tataḥ karṇò mahārāja dadāha ripuvāhinīma kakṣama iddhò yathā vahnira nidāghe javalitò mahāna

हिन्दी अर्थ

प्रत्युद्याहि महाबाहो पौरुषे महति स्थित:

English

Then Karna, O great king, burned the enemy host like a fire kindled in dry grass, blazing great in summer.

अध्याय 8

श्लोक 56.30

ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास ततस ततः पराद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम

te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyāsa tatasa tataḥ parādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahābalama

हिन्दी अर्थ

नाहत्वा युधि तौ वीरौ व्यपयास्थे कथंचन

English

Slain by Karna, the Pandavas fled here and there in the battle, terrified, seeing mighty Karna.

अध्याय 8

श्लोक 56.31

तत्राक्रन्दॊ महान आसीत पाञ्चालानां महारणे वध्यतां सायकैस तीक्ष्णैः कर्ण चापवरच्युतैः

tatrākrandò mahāna āsīta pāñcālānāṃ mahāraṇe vadhyatāṃ sāyakaisa tīkṣṇaiḥ karṇa cāpavaracyutaiḥ

हिन्दी अर्थ

कृतार्थोडद्य भविष्यामि हत्वा वाप्यथवा हत: इन्हें जीतनेका साहस कर सकता है?

English

There a great cry of lament rose from the Panchalas in the great battle, as they were slain by sharp arrows loosed from Karna's excellent bow.

अध्याय 8

श्लोक 56.32

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः कर्णम एकं रणे यॊधं मेनिरे तत्र शात्रवाः

tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ karṇama ekaṃ raṇe yòdhaṃ menire tatra śātravāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णस्यान्तादेतदन्तास्तु सर्वे

English

Terrified by that sound, the great army of the Pandavas, the foes there thought Karna a lone warrior in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 56.33

तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः यद एकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुर अभिवीक्षितुम

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ yada ekaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekura abhivīkṣituma

हिन्दी अर्थ

अन्य समस्त योद्धाओंका विनाश भी निश्चित ही है न पाण्डवेयेन समो5स्ति योध:

English

Radheya, scorcher of foes, did there a supreme marvel: that the Pandavas all together could not look at him.

अध्याय 8

श्लोक 56.34

यथौघः पर्वतश्रेष्ठम आसाद्याभिप्रदीर्यतेल तथा तत पाण्डवं सैन्यं कर्णम आस्साद्य दीर्यते

yathaughaḥ parvataśreṣṭhama āsādyābhipradīryatela tathā tata pāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇama āssādya dīryate

हिन्दी अर्थ

कोई योद्धा नहीं है

English

As a flood is broken on reaching the best of mountains, so that Pandava army was broken on reaching Karna.

अध्याय 8

श्लोक 56.35

कर्णॊ ऽपि समरे राजन विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन दहंस तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम

karṇò 'pi samare rājana vidhūmò 'ganira iva javalana dahaṃsa tasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūma

हिन्दी अर्थ

कस्तेन योधो5स्ति सम: पृथिव्याम् गिरते हैं; अतः इस पृथ्वीपर उनके समान दूसरा योद्धा कौन है?

English

Karna too, O king, in the battle, mighty-armed, stood burning the Pandava great army like a smokeless blazing fire.

अध्याय 8

श्लोक 56.36

शिरांसि च महाराज कर्णांश चञ्चल कुण्डलान बाहूंश च वीरॊ वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः

śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃśa cañcala kuṇḍalāna bāhūṃśa ca vīrò vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

को नाम तेनाभ्यधिक: पृथिव्याम्

English

He swiftly cut with arrows, O great king, the heads, the ears with quivering earrings, and the arms of the heroes.

अध्याय 8

श्लोक 56.37

हस्तिदन्तान तसरून खड्गान धवजाञ शक्तीर हयान गजान रथांश च विविधान राजन पताकाव्यजनानि च

hastidantāna tasarūna khaḍgāna dhavajāña śaktīra hayāna gajāna rathāṃśa ca vividhāna rājana patākāvyajanāni ca

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यसंहारकरं महास्त्रम् हुए कालकेय नामक असुरोंका शीघ्र ही संहार कर डाला

English

Ivory-hilted swords, banners, darts, horses, elephants, chariots of many kinds, pennants and fans, O king,

अध्याय 8

श्लोक 56.38

अक्षेषा युगयॊक्त्राणि चक्राणि विविधानि च चिच्छेद शतधा कर्णॊ यॊधव्रतम अनुष्ठितः

akṣeṣā yugayòktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca ciccheda śatadhā karṇò yòdhavratama anuṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्य:

English

axles, yokes, traces and wheels of many kinds, Karna cut into hundreds, true to a warrior's vow.

अध्याय 8

श्लोक 56.39

तत्र भारत कर्णेन निहतैर गजवाजिभिः अगम्यरूपा पृथिवी मांसशॊणितकर्दमा

tatra bhārata karṇena nihataira gajavājibhiḥ agamyarūpā pṛthivī māṃsaśòṇitakardamā

हिन्दी अर्थ

जाने स्वयं सर्वलोकस्य शल्य साहसका काम है; इस बातको मैं स्वयं भी जानता हूँ

English

There, O Bharata, with elephants and horses slain by Karna, the earth became impassable, a mire of flesh and blood.

अध्याय 8

श्लोक 56.40

विषमं च समं चैव हतैर अश्वपदातिभिः रथैश च कुञ्जरैश चैव न परज्ञायत किं चन

viṣamaṃ ca samaṃ caiva hataira aśvapadātibhiḥ rathaiśa ca kuñjaraiśa caiva na parajñāyata kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा कृष्णावेकरथे समेती चलेत् स्वदेशाद्धिमवान् न कृष्णौ

English

Rough and level ground could not be distinguished at all for the slain horses, foot-soldiers, chariots and elephants.

अध्याय 8

श्लोक 56.41

नापि सवे न परे यॊधाः परज्ञायन्त परस्परम घॊरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते

nāpi save na pare yòdhāḥ parajñāyanta parasparama ghòre śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite

हिन्दी अर्थ

कोडन्य: प्रतीयान्मदृते तौ तु शल्य

English

Neither their own nor the enemy warriors were recognised in the dreadful darkness of arrows, with Karna's weapon spreading.

अध्याय 8

श्लोक 56.42

राधेय चापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैः संछादिता महाराज यतमाना महारथाः

rādheya cāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ saṃchāditā mahārāja yatamānā mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

सिवा दूसरा कौन जा सकता है? मत्यद्भुतं चित्रमतुल्यरूपम्

English

The striving great chariot-warriors were covered with gold-adorned arrows loosed from Radheya's bow, O great king.

अध्याय 8

श्लोक 56.43

ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन सम पुनः पुनः अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः

te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sama punaḥ punaḥ abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनोंको मार गिराऊँगा अथवा वे दोनों ही कृष्ण मुझे मार डालेंगे

English

Those Pandavas in the battle were broken again and again by Karna, O great king, though striving, great chariot-warriors.

अध्याय 8

श्लोक 56.44

मृगसंघान यथा करुद्धः सिंहॊ दरावयते वने कर्णस तु समरे यॊधांस तत्र तत्र महायशाः कालयाम आस तत सैन्यं यथा पशुगणान वृकः

mṛgasaṃghāna yathā karuddhaḥ siṃhò darāvayate vane karṇasa tu samare yòdhāṃsa tatra tatra mahāyaśāḥ kālayāma āsa tata sainyaṃ yathā paśugaṇāna vṛkaḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव गान्धारपतिं सहानुजम् जिघांसवो वीरतरा: समभ्ययु:

English

As an enraged lion in a forest routs herds of deer, so Karna of great fame there drove the warriors from place to place and that army as a wolf herds of beasts.

अध्याय 8

श्लोक 56.45

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम अभिजग्मुर महेष्वासा रुवन्तॊ भैरवान रवान

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīma abhijagmura maheṣvāsā ruvantò bhairavāna ravāna

हिन्दी अर्थ

यथा तथा तान् समरेर्जुनो5ग्रसत्

English

Seeing the Pandava army turned away, Dhritarashtra's mighty archers advanced uttering terrible cries.

अध्याय 8

श्लोक 56.46

दुर्यॊधनॊ हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः वादयाम आस संहृष्टॊ नानावाद्यानि सर्वशः

duryòdhanò hi rājendra mudā paramayā yutaḥ vādayāma āsa saṃhṛṣṭò nānāvādyāni sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा रविं व्याधितचक्षुषो जना: गाण्डीवधन्वायतपूर्णमण्डल:

English

Duryodhana, O king of kings, filled with the greatest joy, delighted, had instruments of many kinds played on every side.

अध्याय 8

श्लोक 56.47

पाञ्चालापि महेष्वासा भग्नभग्ना नरॊत्तमाः नयवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम

pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnabhagnā naròttamāḥ nayavartanta yathā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama

हिन्दी अर्थ

करके आपकी सेनाको भस्म करने लगे

English

The Panchalas too, mighty archers, broken and broken, best of men, turned back like heroes who have made death their return.

अध्याय 8

श्लोक 56.48

तान निवृत्तान रणे शूरान राधेयः शत्रुतापनः अनेकशॊ महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः

tāna nivṛttāna raṇe śūrāna rādheyaḥ śatrutāpanaḥ anekaśò mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यके समान सुशोभित हो रहे थे, जिसपर घेरा पड़ा हुआ हो रथसे नीचे गिरा दिया

English

Radheya, scorcher of foes, many times broke those heroes turned back in the battle, O great king, bull among men.

अध्याय 8

श्लोक 56.49

तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः निहताः सादयः करॊधाच चेदयश च परःशताः

tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ nihatāḥ sādayaḥ karòdhāca cedayaśa ca paraḥśatāḥ

हिन्दी अर्थ

किनारेसे विशाल अजगरको उठा लिया हो

English

There, O Bharata, twenty Panchala chariots with horsemen were slain by Karna, and hundreds of Chedis in anger.

अध्याय 8

श्लोक 56.50

कृत्वा शून्यान रथॊपस्थान वाजिपृष्ठांश च भारत निर्मनुष्यान गजस्कन्धान पादातांश चैव विद्रुतान

kṛtvā śūnyāna rathòpasthāna vājipṛṣṭhāṃśa ca bhārata nirmanuṣyāna gajaskandhāna pādātāṃśa caiva vidrutāna

हिन्दी अर्थ

बहुत-से मेघ सूर्यदेवपर टूट पड़े हों

English

Having emptied chariot-seats and horses' backs, O Bharata, making elephant-shoulders manless and foot-soldiers flee,

अध्याय 8

श्लोक 56.51

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतह कालान्तकवपुः करूदः सूतपुत्रश चचाल ह

āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṃtaha kālāntakavapuḥ karūdaḥ sūtaputraśa cacāla ha

हिन्दी अर्थ

स्तथा यथा वज्रधर: पुरा बले: यथा55पगेय: प्रथमं किरीटिना

English

like the sun at noon, hard to look at, scorcher of foes, in the form of Death the ender, the charioteer's son moved.

अध्याय 8

श्लोक 56.52

एवम एतान महाराज नरवाजि रथा दविपान हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णॊ ऽरिगणसूदनः

evama etāna mahārāja naravāji rathā davipāna hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇò 'rigaṇasūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वजं च चिच्छेद तत: प्रतापवान्

English

Thus, O great king, having slain men, horses, chariots and elephants, the mighty archer Karna, destroyer of hostile hosts, stood.

अध्याय 8

श्लोक 56.53

यथा भूतगणान हत्वा कालस तिष्ठेन महाबलः तथा स सॊमकान हत्वा तस्थाव एकॊ महारथः

yathā bhūtagaṇāna hatvā kālasa tiṣṭhena mahābalaḥ tathā sa sòmakāna hatvā tasthāva ekò mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वजाके भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले प्रदारित: सेतुरिवाम्भसा यथा

English

As Time, the mighty, would stand having slain hosts of beings, so he, the great chariot-warrior, stood alone having slain the Somakas.

अध्याय 8

श्लोक 56.54

तत्राद्भुतम अपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम वध्यमानापि कर्णेन नाजहू रणमूर्धनि

tatrādbhutama apaśyāma pāñcālānāṃ parākramama vadhyamānāpi karṇena nājahū raṇamūrdhani

हिन्दी अर्थ

शतक्रतुं वृत्रनिजघ्नुषं यथा

English

We saw there the marvellous valour of the Panchalas: though being slain by Karna, they did not leave the head of the battle.

अध्याय 8

श्लोक 56.55

राजा दुःशासनश चैव कृपः शारद्वतस तथा अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश चापि सौबलः नयहनन पाण्डवीं सेनां शतशॊ ऽथ सहस्रशः

rājā duḥśāsanaśa caiva kṛpaḥ śāradvatasa tathā aśvatthāmā kṛtavarmā śakuniśa cāpi saubalaḥ nayahanana pāṇḍavīṃ senāṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

शरैस्तदाञउ्जोगतिभि: सुतेजनै: प्रभा च सूर्यस्थ तमोवृताभवत्

English

King Duhshasana and Kripa Sharadvata, Ashvatthaman, Kritavarman and Shakuni, son of Subala, slew the Pandava army by hundreds and thousands.

अध्याय 8

श्लोक 56.56

कर्ण पुत्रौ च राजेन्द्र भरातरौ सत्यविक्रमौ अनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान वै ततस ततः तत्र युद्धं तदा हय आसीत करूरं विशसनं महत

karṇa putrau ca rājendra bharātarau satyavikramau anāśayetāṃ balinaḥ pāñcālāna vai tatasa tataḥ tatra yuddhaṃ tadā haya āsīta karūraṃ viśasanaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे एकोनाशीतितमोध्याय:

English

Karna's two sons, brothers of true valour, O king of kings, strong, destroyed the Panchalas here and there; there the battle was cruel and slaughterous and great.

अध्याय 8

श्लोक 56.57

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ दरौपदेयाश च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस तावकं बलम

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinau daraupadeyāśa ca saṃkruddhā abhyaghnaṃsa tāvakaṃ balama

हिन्दी अर्थ

मज्जन्तमिव कौन्तेयमुज्जिहीर्षर्धनंजय: प्राहिणोन्मृत्युलोकाय परवीरान् धनंजय:

English

Likewise the brave Pandavas, Dhrishtadyumna and Shikhandin, and the sons of Draupadi, enraged, struck your force.

अध्याय 8

श्लोक 56.58

एवम एष कषयॊ वृत्तः पाण्डवानां ततस ततः तावकानाम अपि रणे भीमं पराप्य महाबलम

evama eṣa kaṣayò vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatasa tataḥ tāvakānāma api raṇe bhīmaṃ parāpya mahābalama

हिन्दी अर्थ

अदृश्यन्त तथान्ये च निध्नन्तस्तव वाहिनीम्

English

Thus this destruction came here and there on the Pandavas and on yours in the battle, after meeting the mighty Bhima.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।