Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 16/57 · श्लोक 22.1–22.61

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 22.1

[धृ] सवेनच छन्देन नः सर्वान नावधीद वयक्तम अर्जुनः न हय अस्या समरे मुच्येतान्तकॊ ऽपय आततायिनः

[dhṛ] savenaca chandena naḥ sarvāna nāvadhīda vayaktama arjunaḥ na haya asyā samare mucyetāntakò 'paya ātatāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र मां प्रापय क्षिप्रं सारथे यत्र पाण्डव:

English

they also said) "Slay the Parthas and the Pancalas, O son of Radha, for our victory, like risen Sun ever destroying Darkness with his fierce rays ! The son of Pandu with Keshava are not able to even look at the shafts shot by thee, like owls unable to gaze at the burning rays of the Sun ! The Parthas with the Pancalas are incapable of standing before thee armed with weapons, like the danavas before Indra in battle ! " Installed in the command, Radha' s son of incomparable splendour looked resplendent in beauty and radiance like a second Sun. Having installed the son of Radha (thus) in the command of the army, thy son, urged on by Death, regarded himself as one who had his purpose accomplished. That chastiser of foes, Kama, also, O king, having obtained the command, ordered the troops to be arrayed, at the rise of the Sun. Surrounded by thy sons, O Bharata, Kama looked resplendent like Skanda surrounded by the celestials, in the battle having Saraka for its evil root.'"

अध्याय 8

श्लोक 22.2

पार्थॊ हय एकॊ ऽहरद भद्राम एकश चाग्निम अतर्पयत एकश चेमां महीं जित्वा चक्रे बलिभृतॊ नृपान

pārthò haya ekò 'harada bhadrāma ekaśa cāgnima atarpayata ekaśa cemāṃ mahīṃ jitvā cakre balibhṛtò nṛpāna

हिन्दी अर्थ

ततो दुर्योधनो राजा शक्ति चिक्षेप भारत निपपात ततः साथ स्वर्णदण्डा महास्वना

English

[Dhritarashtra said:] "Partha alone carried off Bhadra, alone satisfied Agni, and alone, having conquered this earth, made kings pay tribute.

अध्याय 8

श्लोक 22.3

एकॊ निवातकवचान अवधीद दिव्यकार्मुकः एकः किरात रूपेण सथितं शर्वम अयॊधयत

ekò nivātakavacāna avadhīda divyakārmukaḥ ekaḥ kirāta rūpeṇa sathitaṃ śarvama ayòdhayata

हिन्दी अर्थ

प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करके एक-दूसरेको मारने लगे

English

Alone with his divine bow he slew the Nivatakavachas, and alone fought Sharva, standing in the form of a Kirata.

अध्याय 8

श्लोक 22.4

एकॊ ऽभयरक्षद भरतान एकॊ भवम अतॊषयत तेनैकेन जिताः सर्वे मदीया उग्रतेजसः ते न निन्द्याः परशस्याश च यत ते चक्रुर बरवीहि तत

ekò 'bhayarakṣada bharatāna ekò bhavama atòṣayata tenaikena jitāḥ sarve madīyā ugratejasaḥ te na nindyāḥ paraśasyāśa ca yata te cakrura baravīhi tata

हिन्दी अर्थ

सादिनोश्चांश्व पत्तींश्ष शरैनिन्यि यमक्षयम् दुर्योधनो5भ्ययादेको निघ्नन् बाणैरजिह्दगै:

English

Alone he protected the Bharatas, alone he pleased Bhava. By that one man all my fierce-spirited men were conquered; they are not to be blamed but praised. Tell me what they did."

अध्याय 8

श्लोक 22.5

[स] हतप्रहत विध्वस्ता विवर्मायुध वाहनाः दीनस्वरा दूयमाना मानिनः शत्रुभिर जिताः

[sa] hataprahata vidhvastā vivarmāyudha vāhanāḥ dīnasvarā dūyamānā māninaḥ śatrubhira jitāḥ

हिन्दी अर्थ

दिशं खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभि:

English

[Sanjaya said:] Struck, beaten, shattered, without armour, weapons or mounts, with dejected voices, tormented, proud ones conquered by their foes,

अध्याय 8

श्लोक 22.6

शिबिरस्थाः पुनर मन्त्रं मन्त्रयन्ति सम कौरवाः भग्नदंष्ट्रा हतविषाः पदाक्रान्ता इवॊरगाः

śibirasthāḥ punara mantraṃ mantrayanti sama kauravāḥ bhagnadaṃṣṭrā hataviṣāḥ padākrāntā ivòragāḥ

हिन्दी अर्थ

दीनस्वरा दूयमाना मानिन: शत्रुनिर्जिता: भग्नदंष्टा हतविषा: पादाक्रान्ता इवोरगा:

English

the Kauravas in their camp again took counsel, like serpents with broken fangs, poison gone, trodden underfoot.

अध्याय 8

श्लोक 22.7

तान अब्रवीत ततः कर्णः करुद्धः सर्प इव शवसन करं करेणाभिपीड्य परेक्षमाणस तवात्मजम

tāna abravīta tataḥ karṇaḥ karuddhaḥ sarpa iva śavasana karaṃ kareṇābhipīḍya parekṣamāṇasa tavātmajama

हिन्दी अर्थ

भी कर्तव्यका ज्ञान कराते रहते हैं

English

Then Karna, enraged, sighing like a serpent, pressing hand with hand, looking at your son, said to them:

अध्याय 8

श्लोक 22.8

यत्तॊ दृढश च दक्षश च धृतिमान अर्जुनः सदा स बॊधयति चाप्य एनं पराप्तकालम अधॊक्षजः

yattò dṛḍhaśa ca dakṣaśa ca dhṛtimāna arjunaḥ sadā sa bòdhayati cāpya enaṃ parāptakālama adhòkṣajaḥ

हिन्दी अर्थ

श्वस्त्वहं तस्य संकल्पं सर्व हन्‍ता महीपते तेडनुज्ञाता नृपा: सर्वे स्वानि वेश्मानि भेजिरे

English

"Arjuna is always alert, firm, skilled and steadfast, and Adhokshaja (Krishna) instructs him in the right time.

अध्याय 8

श्लोक 22.9

सहस्रास्त्र विसर्गेण वयं तेनाद्य वञ्जिताः शवस तव अहं तस्य संकल्पं सर्वं हन्ता महीपते

sahasrāstra visargeṇa vayaṃ tenādya vañjitāḥ śavasa tava ahaṃ tasya saṃkalpaṃ sarvaṃ hantā mahīpate

हिन्दी अर्थ

तेडपश्यन् विहितं व्यूहं धर्मराजेन दुर्जयम्

English

By his release of a thousand weapons we have today been cheated; but tomorrow I will, O lord of the earth, destroy all his designs."

अध्याय 8

श्लोक 22.10

एवम उक्तस तथेत्य उक्त्वा सॊ ऽनुजज्ञे नृपॊत्तमान सुखॊषितास ते रजनीं हृष्टा युद्धाय निर्ययुः

evama uktasa tathetya uktvā sò 'nujajñe nṛpòttamāna sukhòṣitāsa te rajanīṃ hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ

हिन्दी अर्थ

ततो युधिष्छिर: क्रुद्ध: प्रभिन्न इव कुड्जर: तौ समाजम्मतुर्वीरी भ्रातरौ रथसत्तमौ

English

Thus addressed, saying "So be it," he dismissed the best of kings; having rested happily through the night, glad, they went out to battle.

अध्याय 8

श्लोक 22.11

ते ऽपश्यन विहितं वयूहं धर्मराजेन दुर्जयम परयत्नात कुरुमुख्येन बृहस्पत्युशनॊ मतात

te 'paśyana vihitaṃ vayūhaṃ dharmarājena durjayama parayatnāta kurumukhyena bṛhaspatyuśanò matāta

हिन्दी अर्थ

ववर्षतुर्महेष्वासौ शरैरन्योन्यमाहवे

English

They saw the formation arranged by the king of dharma, hard to conquer, carefully made by the chief of the Kurus after the doctrines of Brihaspati and Ushanas.

अध्याय 8

श्लोक 22.12

अथ परतीप कर्तारं सततं विजितात्मनाम सस्मार वृषभस्कन्धं कर्णं दुर्यॊधनस तदा

atha paratīpa kartāraṃ satataṃ vijitātmanāma sasmāra vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ duryòdhanasa tadā

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरका धनुष काट दिया अपविध्य धनुश्कछिन्न॑ क्रोधसंरक्तलोचन:

English

Then Duryodhana remembered Karna, bull-shouldered, ever the opponent of the self-conquered.

अध्याय 8

श्लोक 22.13

पुरंदरसमं युद्धे मरुद्गणसमं बले कार्तवीर्य समं वीर्ये कर्णं राज्ञॊ ऽगमन मनः सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुम आत्ययिकेष्व इव

puraṃdarasamaṃ yuddhe marudgaṇasamaṃ bale kārtavīrya samaṃ vīrye karṇaṃ rājñò 'gamana manaḥ sūtaputraṃ maheṣvāsaṃ bandhuma ātyayikeṣva iva

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च

English

His mind went to Karna, the charioteer's son, mighty archer, equal to Purandara in battle, to the Maruts in strength and to Kartavirya in valour, like a friend in times of danger.

अध्याय 8

श्लोक 22.14

[धृ] यद वॊ ऽगमन मनॊ मन्दाः कर्णं वैकर्तनं तदा अप्य अद्राक्षत तं यूयं शीतार्ता इव भास्करम

[dhṛ] yada vò 'gamana manò mandāḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tadā apya adrākṣata taṃ yūyaṃ śītārtā iva bhāskarama

हिन्दी अर्थ

तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ शस्त्रवर्षाण्यमुडज्चताम् जघध्नतुस्तौ रणेन्योन्यं नर्दमानौ वृषाविव

English

[Dhritarashtra said:] "When your minds, fools, went to Karna, Vaikartana, then did you see him, like the cold-tormented see the sun?

अध्याय 8

श्लोक 22.15

कृते ऽवहारे सैन्यानां परवृत्ते च रणे पुनः कथं वैकर्तनः कर्णस तत्रायुध्यत संजय कथं च पाण्डवाः सर्वे युयुधुस तत्र सूतजम

kṛte 'vahāre sainyānāṃ paravṛtte ca raṇe punaḥ kathaṃ vaikartanaḥ karṇasa tatrāyudhyata saṃjaya kathaṃ ca pāṇḍavāḥ sarve yuyudhusa tatra sūtajama

हिन्दी अर्थ

समान गरजते हुए वे रणभूमिमें एक-दूसरेपर चोट करते थे

English

When the troops had been withdrawn and the battle began again, how did Vaikartana Karna fight there, Sanjaya, and how did all the Pandavas fight the charioteer's son?

अध्याय 8

श्लोक 22.16

कर्णॊ हय एकॊ महाबाहुर हन्यात पार्थान ससॊमकान कर्णस्य भुजयॊर वीर्यं शक्र विष्णुसमं मतम तथास्त्राणि सुघॊराणि विक्रमश च महात्मनः

karṇò haya ekò mahābāhura hanyāta pārthāna sasòmakāna karṇasya bhujayòra vīryaṃ śakra viṣṇusamaṃ matama tathāstrāṇi sughòrāṇi vikramaśa ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

विक्षत होकर फूले हुए दो पलाश-वृक्षोंके समान शोभा पा रहे थे ततो राजन् विमुज्चन्तौ सिंहनादान् मुहुर्मुहु:

English

Karna alone, the mighty-armed, could kill the Parthas with the Somakas; the might of Karna's arms is deemed equal to Shakra's and Vishnu's, so also his dreadful weapons and the valour of the great soul.

अध्याय 8

श्लोक 22.17

दुर्यॊधनं तदा दृष्ट्वा पाण्डवेन भृशार्दितम पराक्रान्तान पाण्डुसुतान दृष्ट्वा चापि महाहवे

duryòdhanaṃ tadā dṛṣṭvā pāṇḍavena bhṛśārditama parākrāntāna pāṇḍusutāna dṛṣṭvā cāpi mahāhave

हिन्दी अर्थ

शड्खशब्दवरांश्वैव चक्रतुस्तौ नरेश्वरी

English

Seeing Duryodhana then severely tormented by the Pandava, and seeing the sons of Pandu valiant in the great battle,

अध्याय 8

श्लोक 22.18

कर्णम आश्रित्य संग्रामे दर्पॊ दुर्यॊधने पुनः जेतुम उत्सहते पार्थान सपुत्रान सह केशवान

karṇama āśritya saṃgrāme darpò duryòdhane punaḥ jetuma utsahate pārthāna saputrāna saha keśavāna

हिन्दी अर्थ

ततो युधिष्छिरो राजा पुत्र तव शरैस्त्रिभि: प्रतिविव्याध त॑ तूर्ण तव पुत्रो महीपति:

English

Duryodhana, relying on Karna in the battle, again takes pride, and Karna is eager to conquer the Parthas with their sons and with Keshava.

अध्याय 8

श्लोक 22.19

अहॊ बत महद दुःखं यत्र पाण्डुसुतान रणे नातरद रभसः कर्णॊ दैवं नूनं परायणम अहॊ दयूतस्य निष्ठेयं घॊरा संप्रति वर्तते

ahò bata mahada duḥkhaṃ yatra pāṇḍusutāna raṇe nātarada rabhasaḥ karṇò daivaṃ nūnaṃ parāyaṇama ahò dayūtasya niṣṭheyaṃ ghòrā saṃprati vartate

हिन्दी अर्थ

बाणोंद्वारा युधिष्ठिरको घायल करके तुरंत बदला चुकाया

English

Ah, great sorrow, that violent Karna did not defeat the sons of Pandu in the battle! Fate is surely the refuge. Ah, this dreadful end of the dice game is now upon us!

अध्याय 8

श्लोक 22.20

अहॊ दुःखानि तीव्राणि दुर्यॊधनकृतान्य अहम सहिष्यामि सुघॊराणि शल्य भूतानि संजय

ahò duḥkhāni tīvrāṇi duryòdhanakṛtānya ahama sahiṣyāmi sughòrāṇi śalya bhūtāni saṃjaya

हिन्दी अर्थ

समाधत्त च तं बाणं धनुर्मध्ये महाबल:

English

Ah, the sharp sorrows made by Duryodhana, I shall bear them, Sanjaya, dreadful, like thorns.

अध्याय 8

श्लोक 22.21

सौबलं च तथा तात नीतिमान इति मन्यते

saubalaṃ ca tathā tāta nītimāna iti manyate

हिन्दी अर्थ

स तु बाण: समासाद्य तव पुत्र॑ महारथम् ततो दुर्योधन: क्रुद्धो गदामुद्यम्य वेगित:

English

And Subala's son too, dear one, thinks himself prudent.

अध्याय 8

श्लोक 22.22

युद्धेषु नाम दिव्येषु वर्तमानेषु संजय अश्रौषं निहतान पुत्रान नित्यम एव च निर्जितान

yuddheṣu nāma divyeṣu vartamāneṣu saṃjaya aśrauṣaṃ nihatāna putrāna nityama eva ca nirjitāna

हिन्दी अर्थ

इच्छासे धर्मराज युधिष्ठिरपर आक्रमण किया

English

While these divine battles were going on, Sanjaya, I heard constantly that my sons were slain and beaten.

अध्याय 8

श्लोक 22.23

न पाण्डवानां समरे कश चिद अस्ति निवारकः सत्रीमध्यम इव गाहन्ति दैवं हि बलवत्तरम

na pāṇḍavānāṃ samare kaśa cida asti nivārakaḥ satrīmadhyama iva gāhanti daivaṃ hi balavattarama

हिन्दी अर्थ

तमुद्यतगदं दृष्टवा दण्डहस्तमिवान्तकम् दीप्यमानां महावेगां महोल्कां ज्वलितामिव

English

There is none to hold back the Pandavas in battle; they plunge in like into a company of women; fate is indeed stronger."

अध्याय 8

श्लोक 22.24

[स] अतिक्रान्तं हि यत कार्यं पश्चाच चिन्तयतीति च तच चास्य न भवेत कार्यं चिन्तया च विनश्यति

[sa] atikrāntaṃ hi yata kāryaṃ paścāca cintayatīti ca taca cāsya na bhaveta kāryaṃ cintayā ca vinaśyati

हिन्दी अर्थ

भृशं संविग्नहददय: पपात च मुमोह च

English

[Sanjaya said:] "One who thinks afterwards of a duty already past, that duty is not done for him, and he is destroyed by brooding.

अध्याय 8

श्लोक 22.25

तद इदं तव कार्यं तु दूरप्राप्तं विजानता न कृतं यत तवया पूर्वं पराप्ताप्राप्त विचारणे

tada idaṃ tava kāryaṃ tu dūraprāptaṃ vijānatā na kṛtaṃ yata tavayā pūrvaṃ parāptāprāpta vicāraṇe

हिन्दी अर्थ

नायं वध्यस्तव नृप इत्युक्त: स न्यवर्तत प्रत्यपद्यत राजानं निमग्नं व्यसनार्णवे

English

But this duty of yours, knowing it to have gone far, you did not do before, in considering what was gained and not gained.

अध्याय 8

श्लोक 22.26

उक्तॊ ऽसि बहुधा राजन मा युध्यस्वेति पाण्डवैः गृह्णीषे न च तन मॊहात पाण्डवेषु विशां पते

uktò 'si bahudhā rājana mā yudhyasveti pāṇḍavaiḥ gṛhṇīṣe na ca tana mòhāta pāṇḍaveṣu viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

उसकी रक्षाके लिये उद्यत हो गया

English

You were told in many ways, O king, by the Pandavas, 'Do not fight'; you did not accept it out of delusion, O lord of men, toward the Pandavas.

अध्याय 8

श्लोक 22.27

तवया पापानि घॊराणि समाचीर्णानि पाण्डुषु तवत्कृते वर्तते घॊरः पार्थिवानां जनक्षयः

tavayā pāpāni ghòrāṇi samācīrṇāni pāṇḍuṣu tavatkṛte vartate ghòraḥ pārthivānāṃ janakṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

अपराह्नले महाराज काडृक्षतां विजयं युधि योद्धाओंका शत्रुओंके साथ भीषण युद्ध होने लगा

English

You have done terrible wrongs to the sons of Pandu; for you this dreadful destruction of kings is going on.

अध्याय 8

श्लोक 22.28

तत तव इदानीम अतिक्रम्य मा शुचॊ भरतर्षभ शृणु सर्वं यथावृत्तं घॊरं वैशसम अच्युत

tata tava idānīma atikramya mā śucò bharatarṣabha śṛṇu sarvaṃ yathāvṛttaṃ ghòraṃ vaiśasama acyuta

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे एकोनत्रिंशो 5ध्याय:

English

Therefore, having passed that, do not grieve, O best of the Bharatas; hear everything as it happened, the dreadful slaughter, O unfallen one.

अध्याय 8

श्लोक 22.29

परभातायां रजन्यां तु कर्णॊ राजानम अभ्ययात समेत्य च महाबाहुर दुर्यॊधनम अभाषत

parabhātāyāṃ rajanyāṃ tu karṇò rājānama abhyayāta sametya ca mahābāhura duryòdhanama abhāṣata

हिन्दी अर्थ

पुनरावृत्य संग्रामं चक्रुर्देवासुरोपमम् लौटकर देवताओं और असुरोंके समान संग्राम करने लगे

English

When the night had turned to dawn, Karna came to the king, and the mighty-armed one, meeting Duryodhana, said:

अध्याय 8

श्लोक 22.30

अद्य राजन समेष्यामि पाण्डवेन यशस्विना हनिष्यामि च तं वीरं स वा मां निहनिष्यति

adya rājana sameṣyāmi pāṇḍavena yaśasvinā haniṣyāmi ca taṃ vīraṃ sa vā māṃ nihaniṣyati

हिन्दी अर्थ

वरपुरुषै: पुरुषाश्न वाहनै: कुण्डलोंसे मण्डित थे

English

'Today, O king, I shall meet the glorious Pandava; I shall slay that hero, or he will slay me.

अध्याय 8

श्लोक 22.31

बहुत्वान मम कार्याणां तथा पार्थस्य पार्थिव नाभूत समागमॊ राजन मम चैवार्जुनस्य च

bahutvāna mama kāryāṇāṃ tathā pārthasya pārthiva nābhūta samāgamò rājana mama caivārjunasya ca

हिन्दी अर्थ

रुधिरनदीप्रवहास्तदाभवन्

English

Because of the multitude of my tasks and of Partha's, O king, there has been no meeting between me and Arjuna.

अध्याय 8

श्लोक 22.32

इदं तु मे यथा परज्ञं शृणु वाक्यं विशां पते अनिहत्य रणे पार्थं नाहम एष्यामि भारत

idaṃ tu me yathā parajñaṃ śṛṇu vākyaṃ viśāṃ pate anihatya raṇe pārthaṃ nāhama eṣyāmi bhārata

हिन्दी अर्थ

खाकर हजारों हाथी, मनुष्य और घोड़े खूनकी नदी बहाने लगे कुरुवृषभा: शिनिपौत्रमभ्ययु:

English

But hear this word of mine according to my understanding, O lord of men: I shall not return, O Bharata, without having slain Partha in battle.

अध्याय 8

श्लोक 22.33

हतप्रवीरे सैन्ये ऽसमिन मयि चैव सथिते युधि अभियास्यति मां पार्थः शक्र शक्त्या विनाकृतम

hatapravīre sainye 'samina mayi caiva sathite yudhi abhiyāsyati māṃ pārthaḥ śakra śaktyā vinākṛtama

हिन्दी अर्थ

सेनाके समान भयानक प्रतीत होती थी

English

When this army's heroes are slain and I stand in battle, Partha will attack me, bereft of Shakra's dart.

अध्याय 8

श्लोक 22.34

ततः शरेयः करं यत ते तन निबॊध जनेश्वर आयुधानां च यद वीर्यं दरव्याणाम अर्जुनस्य च

tataḥ śareyaḥ karaṃ yata te tana nibòdha janeśvara āyudhānāṃ ca yada vīryaṃ daravyāṇāma arjunasya ca

हिन्दी अर्थ

रवितनयोभ्यहनच्छिनिप्रवीरम् तेजस्वी बाणोंद्वारा घायल कर दिया

English

Then understand what is for your good, O lord of men, concerning the power of weapons and the equipment of Arjuna.

अध्याय 8

श्लोक 22.35

कायस्य महतॊ भेदे लाघवे दूरपातने सौष्ठवे चास्त्रयॊगे च सव्यसाची न मत्समः

kāyasya mahatò bhede lāghave dūrapātane sauṣṭhave cāstrayòge ca savyasācī na matsamaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषवरं समवास्तृणोत् तदा

English

In piercing a great body, in lightness, in long-range shooting, in skill and in application of weapons, Savyasachin is not my equal.

अध्याय 8

श्लोक 22.36

सर्वायुधमहामात्रं विजयं नाम तद धनुः इन्द्रार्थम अभिकामेन निर्मितं विश्वकर्मणा

sarvāyudhamahāmātraṃ vijayaṃ nāma tada dhanuḥ indrārthama abhikāmena nirmitaṃ viśvakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

घोड़ों और हाथियोंका महान् संहार होने लगा तव बलमर्जुनकेशवौ सृतौ

English

The bow named Vijaya, the great minister of all weapons, was made by Vishvakarma for Indra, who desired it.

अध्याय 8

श्लोक 22.37

येन दैत्य गणान राजञ जितवान वै शतक्रतुः यस्य घॊषेण दैत्यानां विमुह्यन्ति दिशॊ दश तद भार्गवाय परायच्छच छक्रः परमसंमतम

yena daitya gaṇāna rājaña jitavāna vai śatakratuḥ yasya ghòṣeṇa daityānāṃ vimuhyanti diśò daśa tada bhārgavāya parāyacchaca chakraḥ paramasaṃmatama

हिन्दी अर्थ

उत्साहशून्य हृदयसे उस रथको समीप आते देखा

English

With it Shatakratu conquered hosts of daityas, O king; at its sound the ten quarters of the daityas grew confused. Shakra gave that supremely esteemed bow to Bhargava.

अध्याय 8

श्लोक 22.38

तद दिव्यं भार्गवॊ मह्यम अददाद धनुर उत्तमम येन यॊत्स्ये महाबाहुम अर्जुनं जयतां वरम यथेन्द्रः समरे सर्वान दैतेयान वै समागतान

tada divyaṃ bhārgavò mahyama adadāda dhanura uttamama yena yòtsye mahābāhuma arjunaṃ jayatāṃ varama yathendraḥ samare sarvāna daiteyāna vai samāgatāna

हिन्दी अर्थ

शरसम्बाधमकरोत् खं दिश: प्रदिशस्तथा स सारथींस्तदा बाणैरभ्राणीवानिलोडवधीत्

English

Bhargava gave that excellent divine bow to me, with which I shall fight the mighty-armed Arjuna, best of victors, as Indra in battle fought all the assembled daityas.

अध्याय 8

श्लोक 22.39

धनुर घॊरं रामदत्तं गाण्डीवात तद विशिष्यते तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी धनुषा तेन निर्जिता

dhanura ghòraṃ rāmadattaṃ gāṇḍīvāta tada viśiṣyate tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī dhanuṣā tena nirjitā

हिन्दी अर्थ

बाणोंद्वारा विमान-जैसे रथोंको आयुध, ध्वज और सारथियोंसहित नष्ट कर दिया

English

That dreadful bow given by Rama surpasses Gandiva; with that bow the earth was conquered three times seven times.

अध्याय 8

श्लोक 22.40

धनुषॊ यस्य कर्माणि दिव्यानि पराह भार्गवः तद रामॊ हय अददान मह्यं येन यॊत्स्यामि पाण्डवम

dhanuṣò yasya karmāṇi divyāni parāha bhārgavaḥ tada rāmò haya adadāna mahyaṃ yena yòtsyāmi pāṇḍavama

हिन्दी अर्थ

हत्वा सप्तभिरेकेन छत्र॑ चिच्छेद पत्रिणा

English

The divine feats of that bow Bhargava told of; Rama gave it to me, with which I shall fight the Pandava.

अध्याय 8

श्लोक 22.41

अद्य दुर्यॊधनाहं तवां नन्दयिष्ये सबान्धवम निहत्य समरे वीरम अर्जुनं जयतां वरम

adya duryòdhanāhaṃ tavāṃ nandayiṣye sabāndhavama nihatya samare vīrama arjunaṃ jayatāṃ varama

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनायेषुवरं तं द्रौणि: सप्तधाच्छिनत् परंतु अश्वत्थामाने उस उत्तम बाणके सात टुकड़े कर डाले

English

Today, Duryodhana, I shall delight you with your kinsmen by slaying in battle the hero Arjuna, best of victors.

अध्याय 8

श्लोक 22.42

सपर्वतवनद्वीपा हतद्विड्भिः ससागरा पुत्रपौत्र परतिष्ठा ते भविष्यत्य अद्य पार्थिव

saparvatavanadvīpā hatadviḍbhiḥ sasāgarā putrapautra paratiṣṭhā te bhaviṣyatya adya pārthiva

हिन्दी अर्थ

कृपस्यापि तदत्युग्रं धनुश्चिच्छेद पाण्डव:

English

Today, O king, the earth with her mountains, forests, islands and seas, with her foes slain, will be established for your sons and grandsons.

अध्याय 8

श्लोक 22.43

नासाध्यं विद्यते मे ऽदय तवत्प्रियार्थं विशेषतः सम्यग धर्मानुरक्तस्य सिद्धिर आत्मवतॊ यथा

nāsādhyaṃ vidyate me 'daya tavatpriyārthaṃ viśeṣataḥ samyaga dharmānuraktasya siddhira ātmavatò yathā

हिन्दी अर्थ

कृष्णं पार्थ पुन: पुन: अनुभव नहीं होता था

English

Nothing is impossible for me today, especially for your sake; for one rightly devoted to dharma, success comes like that of the self-controlled.

अध्याय 8

श्लोक 22.44

न हि मां समरे सॊढुं स शक्तॊ ऽगनिं तरुर यथा अवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनॊ ऽसमि फल्गुनात

na hi māṃ samare sòḍhuṃ sa śaktò 'ganiṃ tarura yathā avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yena hīnò 'sami phalgunāta

हिन्दी अर्थ

नवत्या नवभिश्नोग्रै: शतेन पुनरार्पयत्

English

He cannot withstand me in battle as a tree cannot withstand fire. But I must say in what respect I am inferior to Phalguna.

अध्याय 8

श्लोक 22.45

जया तस्य धनुषॊ दिव्या तथाक्षय्यौ महेषुधी तस्य दिव्यं धनुःश्रेष्ठं गाण्डीवम अजरं युधि

jayā tasya dhanuṣò divyā tathākṣayyau maheṣudhī tasya divyaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ gāṇḍīvama ajaraṃ yudhi

हिन्दी अर्थ

युधामन्यु: शिखण्डी च द्रौपदेया: प्रभद्रका: चेदिकारूषमत्स्यानां केकयानां च यद् बलम्

English

His bowstring is divine, and his two great quivers inexhaustible; his excellent divine bow Gandiva is ageless in battle.

अध्याय 8

श्लोक 22.46

विजयं च महद दिव्यं ममापि धनुर उत्तमम तत्राहम अधिकः पार्थाद धनुषा तेन पार्थिव

vijayaṃ ca mahada divyaṃ mamāpi dhanura uttamama tatrāhama adhikaḥ pārthāda dhanuṣā tena pārthiva

हिन्दी अर्थ

एते रथाश्रद्धिरहै: पत्तिभिक्षोग्रविक्रमै:

English

And Vijaya is a great divine excellent bow of mine too; in that, O king, I am superior to Partha with that bow.

अध्याय 8

श्लोक 22.47

मया चाभ्यधिकॊ वीरः पाण्डवस तन निबॊध मे रश्मिग्राहश च दाशार्हः सर्वलॊकनमस्कृतः

mayā cābhyadhikò vīraḥ pāṇḍavasa tana nibòdha me raśmigrāhaśa ca dāśārhaḥ sarvalòkanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भाषन्तो वाम्भिरुग्राभि: सर्वे कर्णवधे धृता: पत्तिव्रातांश्व संक्रुद्धो निध्नन् कर्णो व्यदृश्यत

English

But the Pandava hero is superior to me in this—learn it from me: his charioteer is the Dasharha (Krishna), honoured by all the world.

अध्याय 8

श्लोक 22.48

अग्निदत्तश च वै दिव्यॊ रथः काञ्चनभूषणः अच्छेद्यः सर्वतॊ वीर वाजिनश च मनॊजवाः धवजश च दिव्यॊ दयुतिमान वानरॊ विस्मयं करः

agnidattaśa ca vai divyò rathaḥ kāñcanabhūṣaṇaḥ acchedyaḥ sarvatò vīra vājinaśa ca manòjavāḥ dhavajaśa ca divyò dayutimāna vānarò vismayaṃ karaḥ

हिन्दी अर्थ

पैदलसमूहोंका वध करता देखा जा रहा था

English

His divine chariot, gift of Agni, adorned with gold, is unbreakable on every side, O hero; his horses are swift as thought, and his divine, radiant banner bearing a monkey causes wonder.

अध्याय 8

श्लोक 22.49

कृष्णश च सरष्टा जगतॊ रथं तम अभिरक्षति एभिर दरव्यैर अहं हीनॊ यॊद्धुम इच्छामि पाण्डवम

kṛṣṇaśa ca saraṣṭā jagatò rathaṃ tama abhirakṣati ebhira daravyaira ahaṃ hīnò yòddhuma icchāmi pāṇḍavama

हिन्दी अर्थ

विशस्त्रपत्रदेहासु प्राय आसीत् पराड्मुखम् प्राणोंसे रहित हो प्रायः रणभूमिसे विमुख होकर भाग चली

English

Krishna, creator of the world, guards that chariot. Lacking these things, I wish to fight the Pandava.

अध्याय 8

श्लोक 22.50

अयं तु सदृशॊ वीरः शल्यः समितिशॊभनः सारथ्यं यदि मे कुर्याद धरुवस ते विजयॊ भवेत

ayaṃ tu sadṛśò vīraḥ śalyaḥ samitiśòbhanaḥ sārathyaṃ yadi me kuryāda dharuvasa te vijayò bhaveta

हिन्दी अर्थ

तुल्य तथा कुछ दूसरे बाण भयंकर वच्चोंके समान शत्रुओंपर पड़ते थे निमीलिताक्षमत्यर्थ बश्राम च ननाद च

English

But this hero Shalya, ornament of assemblies, equal to him—if he would be my charioteer, your victory would be sure.

अध्याय 8

श्लोक 22.51

तस्य मे सारथिः शल्यॊ भवत्व असु करः परैः नाराचान गार्ध्रपत्रांश च शकटानि वहन्तु मे

tasya me sārathiḥ śalyò bhavatva asu karaḥ paraiḥ nārācāna gārdhrapatrāṃśa ca śakaṭāni vahantu me

हिन्दी अर्थ

गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान्

English

Let Shalya be my charioteer, to the discomfort of the enemy; let carts carry iron arrows and vulture-feathered arrows for me.

अध्याय 8

श्लोक 22.52

रथाश च मुख्या राजेन्द्र युक्ता वाजिभिर उत्तमैः आयान्तु पश्चात सततं माम एव भरतर्षभ

rathāśa ca mukhyā rājendra yuktā vājibhira uttamaiḥ āyāntu paścāta satataṃ māma eva bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

सूर्यदेव अस्ताचल पहुँचकर डूब गये न किंचित् प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाशुभम्

English

And let the chief chariots, O king of kings, yoked with the best horses, always follow behind me, O best of the Bharatas.

अध्याय 8

श्लोक 22.53

एवम अभ्यधिकः पार्थाद भविष्यामि गुणैर अहम शल्यॊ हय अभ्यधिकः कृष्णाद अर्जुनाद अधिकॊ हय अहम

evama abhyadhikaḥ pārthāda bhaviṣyāmi guṇaira ahama śalyò haya abhyadhikaḥ kṛṣṇāda arjunāda adhikò haya ahama

हिन्दी अर्थ

आशीर्वाच: पाण्डवेषु प्रायुअ्जन्त नरेश्वरा:

English

Thus I shall be superior to Partha in qualities. Shalya is superior to Krishna, and I am superior to Arjuna.

अध्याय 8

श्लोक 22.54

यथाश्वहृदयं वेद दाशार्हः परवीरहा तथा शल्यॊ ऽपि जानीते हयानां वै महारथः

yathāśvahṛdayaṃ veda dāśārhaḥ paravīrahā tathā śalyò 'pi jānīte hayānāṃ vai mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

निशायां शिबिरं गत्वा न्यवसन्त नरेश्वरा: शिविरमें जाकर सो रहे

English

As the Dasharha, slayer of heroes, knows the heart of horses, so Shalya too, the great chariot-warrior, knows horses.

अध्याय 8

श्लोक 22.55

बाहुवीर्ये समॊ नास्ति मद्रराजस्य कश चन तथास्त्रैर मत्समॊ नास्ति कश चिद एव धनुर्धरः

bāhuvīrye samò nāsti madrarājasya kaśa cana tathāstraira matsamò nāsti kaśa cida eva dhanurdharaḥ

हिन्दी अर्थ

जग्मुरायोधन घोर रुद्रस्याक्रीडसंनिभम्

English

In the strength of arms none is equal to the king of the Madras, and none among bowmen is my equal in weapons.

अध्याय 8

श्लोक 22.56

तथा शल्य समॊ नास्ति हययाने ह कश चन सॊ ऽयम अभ्यधिकः पार्थाद भविष्यति रथॊ मम

tathā śalya samò nāsti hayayāne ha kaśa cana sò 'yama abhyadhikaḥ pārthāda bhaviṣyati rathò mama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि प्रथमे युद्धदिवसे त्रिंशो5ध्याय: न हास्य समरे मुच्येदन्‍्तको5प्याततायिन:

English

And in the driving of horses none is equal to Shalya; so my chariot will be superior to Partha's.

अध्याय 8

श्लोक 22.57

एतत कृतं महाराज तवयेच्छामि परंतप एवं कृते कृतं मह्यं सर्वकामैर भविष्यति

etata kṛtaṃ mahārāja tavayecchāmi paraṃtapa evaṃ kṛte kṛtaṃ mahyaṃ sarvakāmaira bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

एक: किरातरूपेण स्थितं शर्वमयोधयत्

English

This, O great king, I desire to be done by you, scorcher of foes; when this is done, all my desires will be fulfilled.

अध्याय 8

श्लोक 22.58

ततॊ दरष्टासि समरे यत करिष्यामि भारत सर्वथा पाण्डवान सर्वाञ जेष्याम्य अद्य समागतान

tatò daraṣṭāsi samare yata kariṣyāmi bhārata sarvathā pāṇḍavāna sarvāña jeṣyāmya adya samāgatāna

हिन्दी अर्थ

किरातरूप धारण करके खड़े हुए महादेवजीके साथ भी अकेले ही युद्ध किया तेनैकेन जिता: सर्वे महीपा हुग्रतेजसा

English

Then you will see in battle what I shall do, O Bharata; in every way I shall conquer today all the assembled Pandavas.'

अध्याय 8

श्लोक 22.59

[दुर] सर्वम एतत करिष्यामि यथा तवं कर्ण मन्यसे सॊपासङ्गा रथाः साश्वा अनुयास्यन्ति सूतज

[dura] sarvama etata kariṣyāmi yathā tavaṃ karṇa manyase sòpāsaṅgā rathāḥ sāśvā anuyāsyanti sūtaja

हिन्दी अर्थ

(विराटनगरमें) कौरव-दलके समस्त भूमिपालोंको पराजित किया था

English

[Duryodhana said:] 'I shall do all this as you think fit, Karna; chariots with their equipment and horses will follow you, charioteer's son.

अध्याय 8

श्लोक 22.60

नाराचान गार्ध्रपक्षांश च शकटानि वहन्तु ते अनुयास्याम कर्ण तवां वयं सर्वे च पार्थिवाः

nārācāna gārdhrapakṣāṃśa ca śakaṭāni vahantu te anuyāsyāma karṇa tavāṃ vayaṃ sarve ca pārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

करं करेण निष्पीड्य प्रेक्षमाणस्तवात्मजम्

English

Let carts carry iron arrows and vulture-feathered arrows for you; we and all the kings shall follow you, Karna.'"

अध्याय 8

श्लोक 22.61

[स] एवम उक्त्वा महाराज तव पुत्राः परतापवान अभिगम्याब्रवीद राजा मद्रराजम इदं वचः

[sa] evama uktvā mahārāja tava putrāḥ paratāpavāna abhigamyābravīda rājā madrarājama idaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके पुत्रकी ओर देखते हुए उन कौरव वीरोंसे इस प्रकार कहा-- सम्बोधयति चाप्येनं यथाकालमधोक्षज:

English

[Sanjaya said:] Having said this, O great king, your valiant son went up to the king of the Madras and spoke these words.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।