Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 43/57 · श्लोक 51.1–51.96

पूर्ण अध्याय पाठ96 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 51.1

[स] ततः पुनर अमेयात्मा केशवॊ ऽरजुनम अब्रवीत कृतसंकल्पम आयस्तं वधे कर्णस्य सर्वशः

[sa] tataḥ punara ameyātmā keśavò 'rajunama abravīta kṛtasaṃkalpama āyastaṃ vadhe karṇasya sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

वीरान् कृतास्त्रान् समरे सवनिवानिवर्तिन:

English

activity of a wheel. We beheld many Pancala car-warriors borne away from the battle on their steedless and driverless cars with broken wheels and broken axles and with standards and pennons also that were broken and torn, O sire. And many elephants were seen to wander there in all directions (with limbs scorched by arrows) like individuals of their species in the wide forest with limbs scorched and burned in a forest conflagration. Others with their frontal globes split open, or bathed in blood, or with trunks lopped off, or with their armour cut down, or their tails lopped off, fell down, struck by the high-souled Kama, like straggling clouds. Other elephants, frightened by the shafts and lances of Radha's son proceeded against Radha's son himself like insects towards a blazing fire. Other huge elephants were seen striking against one another and shedding blood from various limbs like mountains with rillets running down their breasts. Steeds of the foremost breed, divested of breast-plates and their ornaments of silver and brass and gold, destitute of trappings and bridle-bits and yak-tails and saddle-cloths, with quivers fallen off from their backs, and with their heroic riders, — ornaments of battle, — slain, were seen wandering here and there on the field. Pierced and cut with lances and scimitars and swords, O Bharata, we beheld many a horseman adorned with armour and head-gear, slain or in course of being slain or trembling with fear, and deprived, O Bharata, of diverse limbs. Cars also, decked with gold, and unto which were yoked steeds of great fleetness, were seen by us dragged with exceeding speed hither and thither, their riders having been slain. Some of these had their axles and poles broken, and some, O Bharata, had their wheels broken; and some were without banners and standards, and some were divested of their shafts. Many car-warriors also were seen there, by us, O monarch, wandering all around, deprived of their cars and scorched with the shafts of the Suta's son. And some destitute of weapons and some with weapons still in their arms were seen lying lifeless on the field in large numbers. And many elephants also were seen by us, wandering in all directions, studded with clusters of stars, adorned with rows of beautiful bells, and decked with variegated banners of diverse hues. Heads and arms and chests and other limbs, cut off with shafts sped from Kama's bow, were beheld by us lying around. A great and fierce calamity overtook the warriors (of the Pandava army) as they fought with whetted arrows, and mangled as they were with the shafts of Kama. The Srinjayas, slaughtered in that battle by the Suta's son, blindly proceeded against the latter' s self like insects rushing upon a blazing fire. Indeed, as that mighty car-warrior was engaged in scorching the Pandava divisions, the kshatriyas avoided him, regarding him to be the blazing Yuga fire. Those heroic and mighty car-warriors of the Pancala that survived the slaughter fled away. The brave Kama, however, pursued those broken and retreating warriors from behind, shooting his shafts at them. Endued with great energy, he pursued those combatants divested of armour and destitute of standards. Indeed, the Suta's son, possessed of great might, continued to scorch them with his shafts, like the dispeller of darkness scorching all creatures when he attains to the meridian.'"

अध्याय 8

श्लोक 51.2

अद्य सप्त दशाहानि वर्तमानस्य भारत विनाशस्यातिघॊरस्य नरवारणवाजिनाम

adya sapta daśāhāni vartamānasya bhārata vināśasyātighòrasya naravāraṇavājināma

हिन्दी अर्थ

शीर्णप्रवरयोधाद्य हतवाजिरथद्विपा

English

[Krishna said:] "Today the seventeenth day of this most dreadful destruction of men, elephants and horses is passing, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 51.3

भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सह अन्यॊन्यं समरे पराप्य किं चिच छेषा विशां पते

bhūtvā hi vipulā senā tāvakānāṃ paraiḥ saha anyònyaṃ samare parāpya kiṃ cica cheṣā viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

कर्णो हि भाषते नित्यमहं पार्थान् समागतान् तथा वसुदेवनन्दन महारथी श्रीकृष्णको भी जीत लूँगा'

English

Your great army, having become vast, after meeting each other in the battle, is reduced to a remnant, O lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 51.4

भूत्वा हि कौरव्याः पार्थ परभूतगजवाजिनः तवां वै शत्रुं समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि

bhūtvā hi kauravyāḥ pārtha parabhūtagajavājinaḥ tavāṃ vai śatruṃ samāsādya vinaṣṭā raṇamūrdhani

हिन्दी अर्थ

न पाण्डवा: प्रभवन्ति तव कृष्णे कथठ्चन

English

The Kauravas, Partha, with many elephants and horses, having met you as an enemy, were destroyed at the head of the battle.

अध्याय 8

श्लोक 51.5

एते च सर्वे पाञ्चालाः सृञ्जयाश च सहान्वयाः तवां समासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश च वयवस्थिताः

ete ca sarve pāñcālāḥ sṛñjayāśa ca sahānvayāḥ tavāṃ samāsādya durdharṣaṃ pāṇḍavāśa ca vayavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके रथी और घोड़े मार डाले गये हों, छोड़कर भयभीत हो भाग जायाँ प्रतिज्ञावारणार्थाय निहनिष्यसि सायकै:

English

And all these Panchalas and Srinjayas with their kin and the Pandavas stand, having reached you, the invincible.

अध्याय 8

श्लोक 51.6

पाञ्चालैः पाण्डवैर मत्स्यैः कारूषैश चेदिकेकयैः तवया गुप्तैर अमित्रघ्न कृतः शत्रुगणक्षयः

pāñcālaiḥ pāṇḍavaira matsyaiḥ kārūṣaiśa cedikekayaiḥ tavayā guptaira amitraghna kṛtaḥ śatrugaṇakṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

य:ः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमानाव्रजेद् गृहम्

English

With the Panchalas, Pandavas, Matsyas, Karushas, Chedis and Kekayas, protected by you, slayer of foes, the destruction of the hosts of enemies has been wrought.

अध्याय 8

श्लोक 51.7

कॊ हि शक्तॊ रणे जेतुं कौरवांस तात संगतान अन्यत्र पाण्डवान युद्धे तवया गुप्तान महारथान

kò hi śaktò raṇe jetuṃ kauravāṃsa tāta saṃgatāna anyatra pāṇḍavāna yuddhe tavayā guptāna mahārathāna

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनमराज्याहँ यया राज्ये5भ्यषेचयत् पुत्रेभ्यश्ष महाबाहो धृतराष्ट्रो विमोक्ष्यति

English

Who is able to conquer the assembled Kauravas in battle, dear one, other than the Pandavas, great chariot-warriors protected by you?

अध्याय 8

श्लोक 51.8

तवं हि शक्तॊ रणे जेतुं स सुरासुरमानुषान तरीँल लॊकान समम उद्युक्तान किं पुनः कौरवं बलम

tavaṃ hi śaktò raṇe jetuṃ sa surāsuramānuṣāna tarī~la lòkāna samama udyuktāna kiṃ punaḥ kauravaṃ balama

हिन्दी अर्थ

आशीविषा इव क्रुद्धास्तस्य पास्यन्ति शोणितम्

English

You are able to conquer in battle gods, asuras and men together, the three worlds united, how much more the Kaurava force?

अध्याय 8

श्लोक 51.9

भगदत्तं हि राजानं कॊ ऽनयः शक्तस तवया विना जेतुं पुरुषशार्दूल यॊ ऽपि सयाद वासवॊपमः

bhagadattaṃ hi rājānaṃ kò 'nayaḥ śaktasa tavayā vinā jetuṃ puruṣaśārdūla yò 'pi sayāda vāsavòpamaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्याभिमन्यो: शत्रूणां सर्वेषां मधुसूदन अद्य दुःखमहं मोक्ष्ये त्रपोदशसमार्जितम्

English

Who else could conquer King Bhagadatta without you, tiger among men, even if he were equal to Vasava?

अध्याय 8

श्लोक 51.10

तथेमां विपुलां सेनां गुप्तां पार्थ तवयानघ न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिर अभिवीक्षितुम

tathemāṃ vipulāṃ senāṃ guptāṃ pārtha tavayānagha na śekuḥ pārthivāḥ sarve cakṣurbhira abhivīkṣituma

हिन्दी अर्थ

त्वामृते पुरुषव्यात्र जेतुं शक्त: पुमानिह नानाजनपदाश्षोग्रा: क्षत्रियाणाममर्षिणाम्

English

So too this vast army, protected by you, sinless Partha, all the kings could not look upon with their eyes.

अध्याय 8

श्लोक 51.11

तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां तवया रणे धृष्टद्युम्न शिखण्डिभ्यां भीष्मद्रॊणौ निपातितौ

tathaiva satataṃ pārtha rakṣitābhyāṃ tavayā raṇe dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍibhyāṃ bhīṣmadròṇau nipātitau

हिन्दी अर्थ

विनिधघ्नन् पृथिवीपालांश्वेदिपाज्चालकेकयान्

English

Likewise Bhishma and Drona were felled by Dhrishtadyumna and Shikhandin, ever protected by you in battle, Partha.

अध्याय 8

श्लोक 51.12

कॊ हि शक्तॊ रणे पार्थ पाञ्चालानां महारथौ भीष्मद्रॊणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ

kò hi śaktò raṇe pārtha pāñcālānāṃ mahārathau bhīṣmadròṇau yudhā jetuṃ śakratulyaparākramau

हिन्दी अर्थ

अद्वितीय वीरके रूपमें विख्यात हुए

English

Who, Partha, is able in battle to conquer the two great chariot-warriors of the Panchalas, Bhishma and Drona, equal to Shakra in prowess, in a fight?

अध्याय 8

श्लोक 51.13

कॊ हि शांतनवं संख्ये दरॊणं वैकर्तनं कृपम दरौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणम एव च सौन्धवं मद्रराजं च राजानं च सुयॊधनम

kò hi śāṃtanavaṃ saṃkhye daròṇaṃ vaikartanaṃ kṛpama darauṇiṃ ca saumadattiṃ ca kṛtavarmāṇama eva ca saundhavaṃ madrarājaṃ ca rājānaṃ ca suyòdhanama

हिन्दी अर्थ

स एष पतित: शेते शरतल्पे पितामह: द्रोण: पञ्चदिनान्युग्रो विधम्य रिपुवाहिनीम्

English

Who could conquer the son of Shantanu, Drona, Vaikartana, Kripa, Drona's son, the son of Somadatta, Kritavarman, the Sindhu king, the king of the Madras and King Suyodhana in battle?

अध्याय 8

श्लोक 51.14

वीरान कृतास्त्रान समरे सर्वान एवानुवर्तिनः अक्षौहिणीपतीन उग्रान संरब्धान युद्धदुर्मदान

vīrāna kṛtāstrāna samare sarvāna evānuvartinaḥ akṣauhiṇīpatīna ugrāna saṃrabdhāna yuddhadurmadāna

हिन्दी अर्थ

जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथ:

English

All heroes skilled in weapons in battle, loyal followers, fierce lords of akshauhinis, enraged and arrogant in battle,

अध्याय 8

श्लोक 51.15

शरेण्यश च बहुलाः कषीणाः परदीर्णाश्वरथद्विपाः नानाजनपदाश चॊग्राः कषत्रियाणाम अमर्षिणाम

śareṇyaśa ca bahulāḥ kaṣīṇāḥ paradīrṇāśvarathadvipāḥ nānājanapadāśa cògrāḥ kaṣatriyāṇāma amarṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

दग्ध्वा योधान् शरैर्वीरो भारद्वाज: प्रतापवान् यदि वाद्य भवान् युद्धे सूतपुत्रमुखान् रथान्

English

many companies reduced, with horses, chariots and elephants shattered, fierce peoples of many countries, impatient kshatriyas,

अध्याय 8

श्लोक 51.16

गॊवास दासम ईयानां वसातीनां च भारत वरात्यानां वाटधानानां भॊजानां चापि मानिनाम

gòvāsa dāsama īyānāṃ vasātīnāṃ ca bhārata varātyānāṃ vāṭadhānānāṃ bhòjānāṃ cāpi mānināma

हिन्दी अर्थ

भवता तु बल॑ सर्व धार्तराष्ट्रस्य वारितम्

English

the Govasas, the Dasamiyas, the Vasatis, the Vratyas, the Vatadhanas and proud Bhojas, O Bharata—

अध्याय 8

श्लोक 51.17

उदीर्णाश च महासेना बरह्मक्षत्रस्य भारत तवां समासाद्य निधनं गताः साश्वरथद्विपाः

udīrṇāśa ca mahāsenā barahmakṣatrasya bhārata tavāṃ samāsādya nidhanaṃ gatāḥ sāśvarathadvipāḥ

हिन्दी अर्थ

एवं वा को रणे कुर्यात् त्वदन्य: क्षत्रियो युधि सिवा दूसरा कौन क्षत्रिय कर सकता है?

English

The great army of Brahmanas and kshatriyas that rose up, O Bharata, went to death on reaching you, with horses, chariots and elephants.

अध्याय 8

श्लोक 51.18

उग्राश च करूरकर्माणस तुखारा यवनाः खशाः दार्वाभिसारा दरदाः शका रमठ तङ्गणाः

ugrāśa ca karūrakarmāṇasa tukhārā yavanāḥ khaśāḥ dārvābhisārā daradāḥ śakā ramaṭha taṅgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश्व पार्थिवान्

English

The fierce, cruel-deeded Tukharas, Yavanas, Khashas, Darvabhisaras, Daradas, Shakas, Ramathas, Tanganas,

अध्याय 8

श्लोक 51.19

अन्ध्रकाश च पुलिन्दाश च किराताश चॊग्रविक्रमाः मलेच्छाश च पार्वतीयाश च सागरानूपवासिनः संरम्भिणॊ युद्धशौण्डा बलिनॊ दृब्ध पाणयः

andhrakāśa ca pulindāśa ca kirātāśa cògravikramāḥ malecchāśa ca pārvatīyāśa ca sāgarānūpavāsinaḥ saṃrambhiṇò yuddhaśauṇḍā balinò dṛbdha pāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्चर्य सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवा: त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रमेकाहादिति भारत

English

Andhrakas, Pulindas and Kiratas of fierce valour, Mlecchas and mountaineers, dwellers by the sea and in watery regions, eager, keen for battle, strong, firm-handed—

अध्याय 8

श्लोक 51.20

एते सुयॊधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह न शक्या युधि निर्जेतुं तवदन्येन परंतप

ete suyòdhanasyārthe saṃrabdhāḥ kurubhiḥ saha na śakyā yudhi nirjetuṃ tavadanyena paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रम तेषां हतावशिष्टास्तु सन्ति पठच महारथा:

English

these, in great fury, for Suyodhana's sake with the Kurus, could not be conquered in battle by anyone other than you, scorcher of foes.

अध्याय 8

श्लोक 51.21

धार्तराष्ट्रम उदग्रं हि वयूढं दृष्ट्वा महाबलम यस्य तवं न भवेस तराता परतीयात कॊ नु मानवः

dhārtarāṣṭrama udagraṃ hi vayūḍhaṃ dṛṣṭvā mahābalama yasya tavaṃ na bhavesa tarātā paratīyāta kò nu mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रमुख महारथी मरनेसे बच गये हैं

English

Seeing the mighty, strong array of Dhritarashtra's son, what man would advance against it if you were not his protector?

अध्याय 8

श्लोक 51.22

तत सागरम इवॊद्धूतं रजसा संवृतं बलम विदार्य पाण्डवैः करुद्धैस तवया गुप्तैर हतं विभॊ

tata sāgarama ivòddhūtaṃ rajasā saṃvṛtaṃ balama vidārya pāṇḍavaiḥ karuddhaisa tavayā guptaira hataṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

तांस्त्वमद्य नरव्यात्र हत्वा पजच महारथान् साकाशजलपातालां सपर्वतमहावनाम्

English

That force, risen like the sea and covered with dust, was split and slain, lord, by the enraged Pandavas guarded by you.

अध्याय 8

श्लोक 51.23

मागधानाम अधिपतिर जयत्सेनॊ महाबलः अद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्ये ऽभिमन्युना

māgadhānāma adhipatira jayatsenò mahābalaḥ adya saptaiva cāhāni hataḥ saṃkhye 'bhimanyunā

हिन्दी अर्थ

पाताल, पर्वत और बड़े-बड़े वनोंसहित इस वसुधाको प्राप्त कर लें

English

Jayatsena, the mighty lord of the Magadhas, was slain in battle by Abhimanyu only seven days ago.

अध्याय 8

श्लोक 51.24

तदॊ दशसहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम जघान गदया भीमस तस्य राज्ञः परिच्छदम ततॊ ऽनये ऽपि हता नागा रथाश च शतशॊ बलात

tadò daśasahasrāṇi gajānāṃ bhīmakarmaṇāma jaghāna gadayā bhīmasa tasya rājñaḥ paricchadama tatò 'naye 'pi hatā nāgā rathāśa ca śataśò balāta

हिन्दी अर्थ

एतां पुरा विष्णुरिव हत्वा हैतेयदानवान् विष्णुना निहतेष्वेव दानवेयेषु देवता:

English

Then Bhima with his mace slew ten thousand elephants of terrible action and that king's equipment; then other elephants and hundreds of chariots were slain by force.

अध्याय 8

श्लोक 51.25

तद एवं समरे तात वर्तमाने महाभये भीमसेनं समासाद्य तवां च पाण्डव कौरवाः सवाजिरथनागाश च मृत्युलॊकम इतॊ गताः

tada evaṃ samare tāta vartamāne mahābhaye bhīmasenaṃ samāsādya tavāṃ ca pāṇḍava kauravāḥ savājirathanāgāśa ca mṛtyulòkama itò gatāḥ

हिन्दी अर्थ

कृतवर्माणमासाद्य न नेष्यसि यमक्षयम्

English

So, dear one, in that great-fear battle going on, the Kauravas, meeting Bhimasena and you, Pandava, with their horses, chariots and elephants went from here to the world of death.

अध्याय 8

श्लोक 51.26

तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाडवैः भीष्मः परासृजद उग्राणि शरवर्षाणि मारिष

tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāḍavaiḥ bhīṣmaḥ parāsṛjada ugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa

हिन्दी अर्थ

यदि त्वमरविन्दाक्ष दयावान् न जिघांससि कर्णमद्य नरश्रेष्ठ जह्या: सुनिशितै: शरै:

English

Likewise when the van of the army was slain there by the Pandavas, Partha, Bhishma loosed fearful showers of arrows, O revered one.

अध्याय 8

श्लोक 51.27

स चेदिकाशिपाञ्चालान करूषान मत्स्यकेकयान शरैः परच्छाद्य निधनम अनयत परुषास्त्रवित

sa cedikāśipāñcālāna karūṣāna matsyakekayāna śaraiḥ paracchādya nidhanama anayata paruṣāstravita

हिन्दी अर्थ

वयमप्यनुजानीमो नात्र दोषो5स्ति कश्नन

English

Covering the Chedis, Kashis, Panchalas, Karushas, Matsyas and Kekayas with arrows, he, skilled in harsh weapons, brought them to destruction.

अध्याय 8

श्लोक 51.28

तस्य चापच्युतैर बाणैः परदेहविदारणैः पूर्णम आकाशम अभवद रुक्मपुङ्खरजिह्मगैः

tasya cāpacyutaira bāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥ pūrṇama ākāśama abhavada rukmapuṅkharajihmagaiḥ

हिन्दी अर्थ

है। मैं भी तुम्हें इसके लिये आज्ञा देता हूँ, अत: इसमें कोई दोष नहीं है द्यूतार्थे यच्च युष्मासु प्रावर्तत सुयोधन:

English

With arrows loosed from his bow, tearing others' bodies, the sky became full of golden-feathered, straight-flying arrows.

अध्याय 8

श्लोक 51.29

गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर वाजिरथद्विपान हित्वा नव गतीर दुष्टाः स बाणान वयायतॊ ऽमुचत

gatyā daśamyā te gatvā jaghnura vājirathadvipāna hitvā nava gatīra duṣṭāḥ sa bāṇāna vayāyatò 'mucata

हिन्दी अर्थ

कर्णाद्धि मन्यते त्राणं नित्यमेव सुयोधन:

English

At the tenth speed they went and slew horses, chariots and elephants; the wicked, avoiding nine paths, he shot arrows at length.

अध्याय 8

श्लोक 51.30

दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम शून्याः कृता रथॊपस्था हताश च गजवाजिनः

dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṃ balama śūnyāḥ kṛtā rathòpasthā hatāśa ca gajavājinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोत्साहयन् दुरात्मान धार्त॑राष्ट्रं सुदुमीतिम्

English

For ten days Bhishma, slaying your army, emptied chariot-seats and killed elephants and horses.

अध्याय 8

श्लोक 51.31

दर्शयित्वात्मनॊ रूपं रुद्रॊपेन्द्र समं युधि पाण्डवानाम अनीकानि परविगाह्य वयशातयत

darśayitvātmanò rūpaṃ rudròpendra samaṃ yudhi pāṇḍavānāma anīkāni paravigāhya vayaśātayata

हिन्दी अर्थ

यच्च तद् धार्तराष्ट्रस्य क्रूरै: पड़भिर्महारथै: द्रोणद्रौणिकृपान् वीरान् कर्षयन्तं नरर्षभान्

English

Showing his own form in battle like Rudra and Upendra, he plunged into the Pandava divisions and scattered them.

अध्याय 8

श्लोक 51.32

विनिघ्नन पृथिवीपालांश चेदिपाञ्चालकेकयान वयदहत पाण्डवीं मन्दम उज्जिहीर्षुः सुयॊधनम

vinighnana pṛthivīpālāṃśa cedipāñcālakekayāna vayadahata pāṇḍavīṃ mandama ujjihīrṣuḥ suyòdhanama

हिन्दी अर्थ

व्यश्वारोहांश्व तुरगान् पत्तीन् व्यायुधजीविन:

English

Slaying kings, the Chedis, Panchalas and Kekayas, he gradually burned the Pandava army, wishing to raise up Suyodhana.

अध्याय 8

श्लोक 51.33

तथा चरन्तं समरे तपन्तम इव भास्करम न शेकुः सृञ्जया दरष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः

tathā carantaṃ samare tapantama iva bhāskarama na śekuḥ sṛñjayā daraṣṭuṃ tathaivānye mahīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

विधमन्तमनीकानि व्यथयन्तं महारथान् शरै: सौभद्रमायान्तं दहन्तमिव वाहिनीम्

English

As he ranged in battle like the burning sun, the Srinjayas could not look at him, nor other kings.

अध्याय 8

श्लोक 51.34

विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम सवाद यॊगेन सहसा पाण्डवा समुपाद्रवन

vicarantaṃ tathā taṃ tu saṃgrāme jitakāśinama savāda yògena sahasā pāṇḍavā samupādravana

हिन्दी अर्थ

यत् तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णोअ्भ्यद्रुह्मत प्रभो

English

As he ranged victorious in the war, the Pandavas suddenly rushed at him by their own way.

अध्याय 8

श्लोक 51.35

स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान सृञ्जयान अपि एक एव रणे भीष्म एक वीरत्वम आगतः

sa tu vidrāvya samare pāṇḍavāna sṛñjayāna api eka eva raṇe bhīṣma eka vīratvama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

सौभद्रशरनिर्भिन्नो विसंज्ञ: शोणितोक्षित: अपयानकृतोत्साहो निराशश्चापि जीविते

English

Having routed the Pandavas and Srinjayas in battle, Bhishma alone attained the status of a lone hero.

अध्याय 8

श्लोक 51.36

तं शिखण्डी समासाद्य तवया गुप्तॊ महारथम जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपर्वभिः

taṃ śikhaṇḍī samāsādya tavayā guptò mahārathama jaghāna puruṣavyāghraṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

हिन्दी अर्थ

अथ द्रोणस्य समरे तत्कालसदृशं तदा

English

Shikhandin, guarded by you, meeting that great chariot-warrior, felled the tiger among men with straight-jointed arrows.

अध्याय 8

श्लोक 51.37

स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः तवां पराप्य पुरुषव्याघ्र गृध्रः पराप्येव वायसम

sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ tavāṃ parāpya puruṣavyāghra gṛdhraḥ parāpyeva vāyasama

हिन्दी अर्थ

ततश्शकछिन्नायुधं तेन रणे पजच महारथा: तस्मिन् विनिहते वीरे सर्वेषां दुःखमाविशत्

English

There lies the Grandsire fallen on his bed of arrows, having met you, tiger among men, as a vulture meets a crow.

अध्याय 8

श्लोक 51.38

दरॊणः पञ्च दिनान्य उग्रॊ विधम्य रिपुवाहिनीः कृत्वा वयूहं महायुद्धे पातयित्वा महारथान

daròṇaḥ pañca dinānya ugrò vidhamya ripuvāhinīḥ kṛtvā vayūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathāna

हिन्दी अर्थ

यच्च कर्णोडब्रवीत् कृष्णां सभायां परुषं वच:

English

Drona, fierce, for five days destroyed the enemy armies, made an array in the great battle and felled great chariot-warriors.

अध्याय 8

श्लोक 51.39

जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः अन्तकप्रतिमश चॊग्रां रात्रिं युद्ध्वादहत परजाः

jayadrathasya samare kṛtvā rakṣāṃ mahārathaḥ antakapratimaśa cògrāṃ rātriṃ yuddhvādahata parajāḥ

हिन्दी अर्थ

विनष्टा: पाण्डवा: कृष्णे शाश्व॒तं नरकं गता: एषा त्वं धृतराष्ट्रस्य दासी भूता निवेशनम्

English

The great chariot-warrior, like Death, having guarded Jayadratha in battle, fought and burned creatures in the fierce night.

अध्याय 8

श्लोक 51.40

अद्येति दवे दिने वीरॊ भारद्वाजः परतापवान धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम

adyeti dave dine vīrò bhāradvājaḥ paratāpavāna dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya sa gataḥ paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

अद्य दुर्योधनो होक: पृथिव्यां नृपति: स्मृत: एकमात्र राजा दुर्योधन समस्त भूमण्डलके स्वामी मान लिये गये हैं

English

For two days, Bharadvaja's son of great valour, having met Dhrishtadyumna, went to the highest goal.

अध्याय 8

श्लोक 51.41

यदि चैव परान्य युद्धे सूतपुत्र मुखान रथान नावारयिष्यः संग्रामे न सम दरॊणॊ वयनङ्क्ष्यत

yadi caiva parānya yuddhe sūtaputra mukhāna rathāna nāvārayiṣyaḥ saṃgrāme na sama daròṇò vayanaṅkṣyata

हिन्दी अर्थ

पश्येदानीं यथा भद्रे विनष्टा: पाण्डवा: समम्

English

If you, in the battle, had not held back the chariot-warriors led by the charioteer's son, Drona would not have perished.

अध्याय 8

श्लोक 51.42

भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम ततॊ दरॊणॊ हतॊ युद्धे पार्षतेन धनंजय

bhavatā tu balaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrasya vāritama tatò daròṇò hatò yuddhe pārṣatena dhanaṃjaya

हिन्दी अर्थ

व्यक्त षण्ढठतिला होते निरये च निमज्जिता: इत्युक्तवानधर्मज्ञस्तदा परमदुर्मति:

English

By you the entire force of Dhritarashtra's son was held back; thereby Drona was slain in battle by the Parshata, Dhananjaya.

अध्याय 8

श्लोक 51.43

क इवान्यॊ रणे कुर्यात तवदन्यः कषत्रियॊ युधि यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं परति

ka ivānyò raṇe kuryāta tavadanyaḥ kaṣatriyò yudhi yādṛśaṃ te kṛtaṃ pārtha jayadrathavadhaṃ parati

हिन्दी अर्थ

यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस्त्वयि

English

What other kshatriya in battle besides you could do what you did, Partha, in the slaying of Jayadratha?

अध्याय 8

श्लोक 51.44

निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश च पार्थिवान निहतः सैन्धवॊ राजा तवयास्त्र बलतेजसा

nivārya senāṃ mahatīṃ hatvā śūrāṃśa ca pārthivāna nihataḥ saindhavò rājā tavayāstra balatejasā

हिन्दी अर्थ

गाण्डीवप्रहितान् घोरानद्य गात्रै: स्पृशन् शरान् सुवर्णपुड्खा नाराचा: शत्रुघ्ना वैद्युतप्रभा:

English

Having held back the great army and slain brave kings, the Sindhu king was slain by you with the strength and splendour of your weapons.

अध्याय 8

श्लोक 51.45

आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः अनाश्चर्यं हि तत तवत्तस तवं हि पार्थ महारथः

āścaryaṃ sindhurājasya vadhaṃ jānanti pārthivāḥ anāścaryaṃ hi tata tavattasa tavaṃ hi pārtha mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

नाराच कवच छेदकर कर्णका रक्त पान करेंगे

English

Kings regard the slaying of the Sindhu king as marvellous; it is not marvellous coming from you, for you, Partha, are a great chariot-warrior.

अध्याय 8

श्लोक 51.46

तवां हि पराप्य रणे कषत्रम एकाहाद इति भारत तप्यमानम असंयुक्तं न भवेद इति मे मतिः

tavāṃ hi parāpya raṇe kaṣatrama ekāhāda iti bhārata tapyamānama asaṃyuktaṃ na bhaveda iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

उग्रास्त्वद्भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्त्वा महाशरा: मर्मस्थल विदीर्ण करके उसे यमलोक भेज दें

English

When kshatra met you in battle, it was tormented in a single day, O Bharata, I think, and not restored.

अध्याय 8

श्लोक 51.47

सेयं पार्थ चमूर घॊरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे हता ससर्व वीरा हि भीष्मद्रॊणौ यदा हतौ

seyaṃ pārtha camūra ghòrā dhārtarāṣṭrasya saṃyuge hatā sasarva vīrā hi bhīṣmadròṇau yadā hatau

हिन्दी अर्थ

पड़े हों। इस अवस्थामें उसके बन्धु-बान्धव दीन-दुःखी होकर उसे देखें

English

This dreadful army of Dhritarashtra's son in the battle was destroyed with all its heroes when Bhishma and Drona were slain.

अध्याय 8

श्लोक 51.48

शीर्णप्रवर यॊधा अद्य हतवाजि नरद्विपा हीना सूर्येन्दु नक्षत्रैर दयौर इवाभाति भारती

śīrṇapravara yòdhā adya hatavāji naradvipā hīnā sūryendu nakṣatraira dayaura ivābhāti bhāratī

हिन्दी अर्थ

प्रकम्पमान: पततु भूमावाधिरथेर्ध्वज: कटकर काँपता हुआ इस पृथ्वीपर गिर पड़े

English

With its best warriors shattered, horses, men and elephants slain, the Bharata host shines today like the sky bereft of sun, moon and stars.

अध्याय 8

श्लोक 51.49

विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रमात आसुरीव पुरा सेना शक्रस्येव पराक्रमैः

vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṃ bhīmavikramāta āsurīva purā senā śakrasyeva parākramaiḥ

हिन्दी अर्थ

हतयोधाश्वमुत्सूज्य भीत: शल्य: पलायताम्

English

This army has been shattered in battle by the terrible valour of Bhima, Partha, like the asura host of old by Shakra's prowess.

अध्याय 8

श्लोक 51.50

तेषां हतावशिष्टास तु पञ्च सन्ति महारथाः अश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णॊ मद्राधिपः कृपः

teṣāṃ hatāvaśiṣṭāsa tu pañca santi mahārathāḥ aśvatthāmā kṛtavarmā karṇò madrādhipaḥ kṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवानुज्जिहीर्षव:

English

Of them, five great chariot-warriors remain unslain: Ashvatthaman, Kritavarman, Karna, the lord of the Madras and Kripa.

अध्याय 8

श्लोक 51.51

तांस तवम अद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान हतामित्रः परयच्छॊर्वीं राज्ञः सद्वीप पत्तनाम

tāṃsa tavama adya naravyāghra hatvā pañca mahārathāna hatāmitraḥ parayacchòrvīṃ rājñaḥ sadvīpa pattanāma

हिन्दी अर्थ

सुधर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्णवशं गतान् श्रूयते निनदो घोरस्त्वदूबन्धूनां परंतप

English

Having slain those five great chariot-warriors today, tiger among men, your enemies slain, give the earth to the king with its islands and cities,

अध्याय 8

श्लोक 51.52

साकाश जलपातालां सपर्वतमहावनाम पराप्नॊत्व अमितवीर्यश्रीर अद्य पार्थॊ वसुंधराम

sākāśa jalapātālāṃ saparvatamahāvanāma parāpnòtva amitavīryaśrīra adya pārthò vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

न हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारणे

English

with its sky, waters and netherworld, mountains and great forests; today let Partha of immeasurable valour and fortune gain the earth.

अध्याय 8

श्लोक 51.53

एतां पुरा विष्णुर इव हत्वा दैतेय दानवान परयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायेव यथा हरिः

etāṃ purā viṣṇura iva hatvā daiteya dānavāna parayaccha medinīṃ rājñe śakrāyeva yathā hariḥ

हिन्दी अर्थ

यस्त्वेक: सर्वपज्चालानहन्यहनि नाशयन् न जात्वाधिरयथेर्भीता: पञज्चाला: स्यु: पराड्मुखा:

English

Having slain this earth's daityas and danavas as Vishnu of old, give the earth to the king as Hari to Shakra.

अध्याय 8

श्लोक 51.54

अद्य मॊदन्तु पाञ्चाला निहतेष्व अरिषु तवया विष्णुना निहतेष्व एव दानवेयेषु देवताः

adya mòdantu pāñcālā nihateṣva ariṣu tavayā viṣṇunā nihateṣva eva dānaveyeṣu devatāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णेन भरतश्रेष्ठ पश्य पश्य तथाकृतान्

English

Today let the Panchalas rejoice, their foes slain by you, as the gods when the danavas were slain by Vishnu.

अध्याय 8

श्लोक 51.55

यदि वा दविपदां शरेष्ठ दरॊणं मानयतॊ गुरुम अश्वत्थाम्नि कृपा ते ऽसति कृपे चाचार्य गौरवात

yadi vā davipadāṃ śareṣṭha daròṇaṃ mānayatò guruma aśvatthāmni kṛpā te 'sati kṛpe cācārya gauravāta

हिन्दी अर्थ

क्षयं नयति राधेय: पञज्चालाछ्छतशो रणे उन सैकड़ों पांचालवीरोंको कर्ण रणभूमिमें नष्ट कर रहा है

English

Or if, best of men, honouring your teacher Drona, you have compassion for Ashvatthaman and, from reverence for the preceptor, for Kripa,

अध्याय 8

श्लोक 51.56

अत्यन्तॊपचितान वा तवं मानयन भरातृबान्धवान कृतवर्माणम आसाद्य न नेष्यामि यमक्षयम

atyantòpacitāna vā tavaṃ mānayana bharātṛbāndhavāna kṛtavarmāṇama āsādya na neṣyāmi yamakṣayama

हिन्दी अर्थ

कर्णार्णवे प्लवो भूत्वा पज्चालांस्त्रातुमहसि

English

or if honouring your very closely related brothers and kinsmen, I shall not send Kritavarman to Yama's abode,

अध्याय 8

श्लोक 51.57

भरातरं मातुर आसाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम यदि तवम अरविन्दाक्ष दयावान न जिघांससि

bharātaraṃ mātura āsādya śalyaṃ madrajanādhipama yadi tavama aravindākṣa dayāvāna na jighāṃsasi

हिन्दी अर्थ

रूप इस समय प्रकट हो रहा है समावृत्य महासेनां ज्वलन्तं स्वेन तेजसा

English

nor Shalya, king of the Madras, mother's brother—if you, lotus-eyed, being compassionate, do not wish to kill them,

अध्याय 8

श्लोक 51.58

इमं पापमतिं कषुद्रम अत्यन्तं पाण्डवान परति कर्णम अद्य नरश्रेष्ठ जह्य आशु निशितैः शरैः

imaṃ pāpamatiṃ kaṣudrama atyantaṃ pāṇḍavāna parati karṇama adya naraśreṣṭha jahya āśu niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

कण््त्रि समरे प्राप्य दुर्निवार्यमनात्मभि:

English

then today, best of men, slay quickly with sharp arrows this sinful-minded, mean Karna, ever hostile to the Pandavas.

अध्याय 8

श्लोक 51.59

एतत ते सुकृतं कर्म नात्र किं चिन न युज्यते वयम अप्य अत्र जानीमॊ नात्र दॊषॊ ऽसति कश चन

etata te sukṛtaṃ karma nātra kiṃ cina na yujyate vayama apya atra jānīmò nātra dòṣò 'sati kaśa cana

हिन्दी अर्थ

सृञ्जयैर्योधयन् कर्ण पीड्यते निशितै: शरै: हन्यादुपेक्षित: कर्णो रोगो देहमिवागत:

English

This is a good deed of yours; there is nothing unfitting here; we too know it and there is no fault in it.

अध्याय 8

श्लोक 51.60

दहने यत सपुत्राया निशि मातुस तवानघ दयूतार्थे यच च युष्मासु परावर्तत सुयॊधनः तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णॊ मूलम इहार्जुन

dahane yata saputrāyā niśi mātusa tavānagha dayūtārthe yaca ca yuṣmāsu parāvartata suyòdhanaḥ tatra sarvatra duṣṭātmā karṇò mūlama ihārjuna

हिन्दी अर्थ

राधापुत्र कर्णका सामना करके कुशलपूर्वक घर लौट सके नान्यो युधि युधां श्रेष्ठ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते

English

In the burning at night of your mother with her sons, and in all that Suyodhana set going against you at the dice, in all that the evil-souled Karna is the root here, Arjuna.

अध्याय 8

श्लोक 51.61

कर्णाद धि मन्यते तराणं नित्यम एव सुयॊधनः ततॊ माम अपि संरब्धॊ निग्रहीतुं परचक्रमे

karṇāda dhi manyate tarāṇaṃ nityama eva suyòdhanaḥ tatò māma api saṃrabdhò nigrahītuṃ paracakrame

हिन्दी अर्थ

पश्चात् तुम कृतकृत्य, सफल-मनोरथ एवं सुखी हो जाओ”

English

Suyodhana always thinks his protection is in Karna; therefore, enraged, he even set about seizing me.

अध्याय 8

श्लोक 51.62

सथिरा बुद्धिर नरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानद कर्णः पार्थान रणे सर्वान विजेष्यति न संशयः

sathirā buddhira narendrasya dhārtarāṣṭrasya mānada karṇaḥ pārthāna raṇe sarvāna vijeṣyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये त्रिसप्ततितमो5ध्याय: विशोक: सम्प्रहृष्टश्न क्षणेन समपद्यत

English

The mind of Dhritarashtra's son, giver of honour, is firm that Karna will conquer all the Parthas in battle, no doubt.

अध्याय 8

श्लोक 51.63

कर्णम आश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहः रॊचितॊ भवता सार्धं जानतापि बलं तव

karṇama āśritya kaunteya dhārtarāṣṭreṇa vigrahaḥ ròcitò bhavatā sārdhaṃ jānatāpi balaṃ tava

हिन्दी अर्थ

दश्रे कर्णविनाशाय केशवं चाभ्यभाषत

English

Relying on Karna, Kaunteya, the hostility of Dhritarashtra's son with you was chosen, though knowing your strength.

अध्याय 8

श्लोक 51.64

कर्णॊ हि भाषते नित्यम अहं पार्थान समागतान वासुदेवं सराजानं विजेष्यामि महारणे

karṇò hi bhāṣate nityama ahaṃ pārthāna samāgatāna vāsudevaṃ sarājānaṃ vijeṣyāmi mahāraṇe

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नो यस्य मेडद्य त्वं लोके भूतभविष्यकृत् उसकी (अर्थात् मेरी) विजयमें आज कया संदेह है

English

Karna always says, 'I shall conquer the assembled Parthas and Vasudeva with the king in the great battle.'

अध्याय 8

श्लोक 51.65

परॊत्साहयन दुरात्मानं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिः समतौ गर्जते कर्णस तम अद्य जहि भारत

paròtsāhayana durātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatiḥ samatau garjate karṇasa tama adya jahi bhārata

हिन्दी अर्थ

सेनाको भी देख रहा हूँ

English

Encouraging the evil-souled, ill-minded Dhritarashtra's son, Karna roars in the assembly; slay him today, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 51.66

यच च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः परयुक्तवान तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर मुखम

yaca ca yuṣmāsu pāpaṃ vai dhārtarāṣṭraḥ parayuktavāna tatra sarvatra duṣṭātmā karṇaḥ pāpamatira mukhama

हिन्दी अर्थ

सृष्टं कर्णेन वार्ष्णेय शक्रेणेव यथाशनिम् कर्णने उसी तरह प्रकट किया है, जैसे इन्द्र वज्ञका प्रयोग करते हैं

English

And whatever sin Dhritarashtra's son perpetrated against you, in all of it the evil-souled, sinful Karna is foremost.

अध्याय 8

श्लोक 51.67

यच च तद धार्तराष्ट्राणां करूरैः षड्भिर महारथैः अपश्यं निहतं वीरं सौभद्रम ऋषभेक्षणम

yaca ca tada dhārtarāṣṭrāṇāṃ karūraiḥ ṣaḍbhira mahārathaiḥ apaśyaṃ nihataṃ vīraṃ saubhadrama ṛṣabhekṣaṇama

हिन्दी अर्थ

कथयिष्यन्ति भूतानि यावद् भूमिर्धरिष्यति

English

And that of Dhritarashtra's sons, whom six cruel great chariot-warriors—I saw slain the hero Saubhadra of bull-like eyes,

अध्याय 8

श्लोक 51.68

दरॊण दरौणिकृपान वीरान कम्पयन्तॊ महारथान निर्मनुष्यांश च मातङ्गान्विरथांश च महारथान

daròṇa darauṇikṛpāna vīrāna kampayantò mahārathāna nirmanuṣyāṃśa ca mātaṅgānvirathāṃśa ca mahārathāna

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी विद्यमान रहेगी, तबतक समस्त प्राणी इसकी चर्चा करेंगे गाण्डीवमुक्ता: क्षिण्वन्तो मम हस्तप्रचोदिता:

English

shaking the heroes Drona, Drona's son and Kripa, making elephants manless and great chariot-warriors chariotless,

अध्याय 8

श्लोक 51.69

वयश्वारॊहांश च तुरगान पत्तीन वयायुध जीवितान कुर्वन्तम ऋषभस्कन्धं कुरु वृष्णियशः करम

vayaśvāròhāṃśa ca turagāna pattīna vayāyudha jīvitāna kurvantama ṛṣabhaskandhaṃ kuru vṛṣṇiyaśaḥ karama

हिन्दी अर्थ

कर्णको क्षत-विक्षत करते हुए उसे यमलोक पहुँचा देंगे

English

making horses riderless and foot-soldiers weaponless and lifeless, the bull-shouldered increaser of the fame of the Kurus and Vrishnis,

अध्याय 8

श्लोक 51.70

विधमन्तम अनीकानि वयथयन्तं महारथान मनुष्यवाजि मातङ्गान परहिण्वन्तं यमक्षयम

vidhamantama anīkāni vayathayantaṃ mahārathāna manuṣyavāji mātaṅgāna parahiṇvantaṃ yamakṣayama

हिन्दी अर्थ

स शोचति नृप: कृष्ण क्षिप्रमेवागते क्षये

English

crushing divisions, afflicting great chariot-warriors, sending men, horses and elephants to Yama's abode,

अध्याय 8

श्लोक 51.71

शरैः सौभद्रम आयस्तं दहन्तम इव वाहिनीम तन मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे

śaraiḥ saubhadrama āyastaṃ dahantama iva vāhinīma tana me dahati gātrāṇi sakhe satyena te śape

हिन्दी अर्थ

विनाशकाल उपस्थित होनेपर शोकमग्न हो पश्चात्ताप करता है भविष्यति हते कर्णे कृष्ण सत्यं ब्रवीमि ते

English

Saubhadra, striving with arrows, as if burning the army—that burns my limbs, friend; I swear to you by truth.

अध्याय 8

श्लोक 51.72

यत तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णॊ ऽभयद्रुह्यत परभॊ अशक्नुवंश चाभिमन्यॊः कर्णः सथातुं रणे ऽगरतः

yata tatrāpi ca duṣṭātmā karṇò 'bhayadruhyata parabhò aśaknuvaṃśa cābhimanyòḥ karṇaḥ sathātuṃ raṇe 'garataḥ

हिन्दी अर्थ

अपने राज्य और जीवन दोनोंसे निराश हो जायगा

English

And even there the evil-souled Karna, lord, plotted against him, Karna being unable to stand before Abhimanyu in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 51.73

सौभद्र शरनिर्भिन्नॊ विसंज्ञः शॊणितॊक्षितः निःश्वसन करॊधसंदीप्तॊ विमुखः सायकार्दितः

saubhadra śaranirbhinnò visaṃjñaḥ śòṇitòkṣitaḥ niḥśvasana karòdhasaṃdīptò vimukhaḥ sāyakārditaḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरतां तव वाक्यानि शमं प्रति जनेश्वर: कहे हुए आपके वचनोंका स्मरण करे

English

Pierced by arrows, senseless, drenched in blood, sighing, blazing with anger, turned away, tormented by arrows,

अध्याय 8

श्लोक 51.74

अपयान कृतॊत्साहॊ निराशश चापि जीविते तस्थौ सुविह्वलः संख्ये परहार जनितश्रमः

apayāna kṛtòtsāhò nirāśaśa cāpi jīvite tasthau suvihvalaḥ saṃkhye parahāra janitaśramaḥ

हिन्दी अर्थ

दुरोदरं च गाण्डीवं मण्डलं च रथं प्रति

English

having made up his mind to withdraw, despairing of life, he stood greatly bewildered, wearied by the blows in battle.

अध्याय 8

श्लोक 51.75

अथ दरॊणस्य समरे तत कालसदृशं तदा शरुत्वा कर्णॊ वचः करूरं ततश चिच्छेद कार्मुकम

atha daròṇasya samare tata kālasadṛśaṃ tadā śarutvā karṇò vacaḥ karūraṃ tataśa ciccheda kārmukama

हिन्दी अर्थ

हैं, गाण्डीवधनुष ही पासा है और मेरा रथ ही मण्डल (चौपड़के खाने) है व्यपनेष्यामि गोविन्द हत्वा कर्ण शितै: शरै:

English

Then, hearing Drona's cruel word in the battle, resembling Death, Karna then cut his bow.

अध्याय 8

श्लोक 51.76

ततश छिन्नायुधं तेन रणे पञ्च महारथाः स चैव निकृतिप्रज्ञः परावधीच छरवृष्टिभिः

tataśa chinnāyudhaṃ tena raṇe pañca mahārathāḥ sa caiva nikṛtiprajñaḥ parāvadhīca charavṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्ताजनित जागरणके स्थायी रोगको दूर कर दूँगा

English

Then, with his weapon cut by him in the battle, the five great chariot-warriors and that one of deceitful mind killed him with showers of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 51.77

यच च कर्णॊ ऽबरवीत कृष्णां सभायां परुषं वचः परमुखे पाण्डवेयानां कुरूणां च नृशंसवत

yaca ca karṇò 'baravīta kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ paramukhe pāṇḍaveyānāṃ kurūṇāṃ ca nṛśaṃsavata

हिन्दी अर्थ

सुप्रहृष्टमना: प्रीतश्चिरं सुखमवाप्स्यति उत्स्रक्ष्यामीह यः कर्ण जीविताद् भ्रंशयिष्यति

English

And what Karna said to Krishna in the assembly, harsh words, cruelly, in the presence of the Pandavas and Kurus:

अध्याय 8

श्लोक 51.78

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः पतिम अन्यं पृथुश्रॊणिवृणीष्व मित भाषिणि

vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ patima anyaṃ pṛthuśròṇivṛṇīṣva mita bhāṣiṇi

हिन्दी अर्थ

पादौ न धावये तावद् यावद्धन्यां न फाल्गुनम्

English

'The Pandavas are destroyed, Krishna, gone to eternal hell; choose another husband, broad-hipped, measured in speech.

अध्याय 8

श्लोक 51.79

लेखाभ्रु धृतराष्ट्रस्य दासी भूत्वा निवेशनम परविशाराल पक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस तव

lekhābhru dhṛtarāṣṭrasya dāsī bhūtvā niveśanama paraviśārāla pakṣmākṣi na santi patayasa tava

हिन्दी अर्थ

तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमि: पास्यति शोणितम् पृथ्वी उस सूतपुत्रके रक्तका पान करेगी

English

With fine eyebrows, become a slave of Dhritarashtra and enter his house; you with curved lashes have no husbands.'

अध्याय 8

श्लोक 51.80

इत्य उक्तवान अधर्मज्ञस तदा परमदुर्मतिः पापः पापं वचः कर्णः शृण्वतस तव भारत

itya uktavāna adharmajñasa tadā paramadurmatiḥ pāpaḥ pāpaṃ vacaḥ karṇaḥ śṛṇvatasa tava bhārata

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्रसुतान् कर्ण: श्लाघमानो55त्मनो गुणान् उद्योग: पाण्डुपुत्राणां समाप्तिमुपयास्यति

English

The ignorant of dharma, utterly ill-minded, sinful Karna spoke those sinful words, O Bharata, as you listened.

अध्याय 8

श्लोक 51.81

तस्य पापस्य तद वाक्यं सुवर्णविकृताः शराः शमयन्तु शिला धौतास तवयास्ता जीवितच छिदः

tasya pāpasya tada vākyaṃ suvarṇavikṛtāḥ śarāḥ śamayantu śilā dhautāsa tavayāstā jīvitaca chidaḥ

हिन्दी अर्थ

आज समस्त धनुर्धरोंके देखते-देखते मैं नष्ट कर दूँगा

English

Let your gold-adorned, stone-whetted arrows, loosed by you, that cut off life, quench that sinner's word.

अध्याय 8

श्लोक 51.82

यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस तवयि तान्य अद्य जीवितं चास्य शमयन्तु शरास तव

yāni cānyāni duṣṭātmā pāpāni kṛtavāṃsa tavayi tānya adya jīvitaṃ cāsya śamayantu śarāsa tava

हिन्दी अर्थ

आकर्णममुक्तैरिषुभिययमराष्ट्रविवर्धनि: अद्य कर्ण हते कृष्ण धार्तराष्ट्रा: सराजका:

English

And whatever other sins the evil-souled one committed against you, let your arrows today quench them and his life.

अध्याय 8

श्लोक 51.83

गाण्डीवप्रहितान घॊरान अद्य गात्रैः सपृशञ शरान कर्णः समरतु दुष्टात्मा वचनं दरॊण भीष्मयॊः

gāṇḍīvaprahitāna ghòrāna adya gātraiḥ sapṛśaña śarāna karṇaḥ samaratu duṣṭātmā vacanaṃ daròṇa bhīṣmayòḥ

हिन्दी अर्थ

मृगोंके समान भयभीत हो सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग जायूँ

English

Let Karna, the evil-souled one, touching with his limbs today the dreadful arrows sent by Gandiva, remember the words of Drona and Bhishma.

अध्याय 8

श्लोक 51.84

सुवर्णपुङ्खा नाराचाः शत्रुघ्ना वैद्युत परभाः तवयास्तास तस्य मर्माणि भित्त्वा पास्यन्ति शॊणितम

suvarṇapuṅkhā nārācāḥ śatrughnā vaidyuta parabhāḥ tavayāstāsa tasya marmāṇi bhittvā pāsyanti śòṇitama

हिन्दी अर्थ

अद्य दुर्योधनो राजा आत्मानं चानुशोचताम् अद्य कर्ण हतं दृष्टवा धार्तराष्ट्रोत्यमर्षण:

English

Let your gold-feathered, lightning-bright iron arrows, slayers of foes, after piercing his vitals drink his blood.

अध्याय 8

श्लोक 51.85

उग्रास तवद भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्त्वा शिताः शराः अद्य कर्णं महावेगाः परेषयन्तु यमक्षयम

ugrāsa tavada bhujanirmuktā marma bhittvā śitāḥ śarāḥ adya karṇaṃ mahāvegāḥ pareṣayantu yamakṣayama

हिन्दी अर्थ

धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ ममझ ले

English

Let the fierce keen arrows loosed from your arms, piercing his vitals, send Karna of great speed to Yama's abode.

अध्याय 8

श्लोक 51.86

अद्य हाहाकृता दीना विषण्णास तवच छरार्दिताः परपतन्तं रथा कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः

adya hāhākṛtā dīnā viṣaṇṇāsa tavaca charārditāḥ parapatantaṃ rathā karṇaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ

हिन्दी अर्थ

सपुत्रपौत्र॑ सामात्यं सभृत्यं च निराशिषम् अद्य राधासुतस्याहं संग्रामे मधुसूदन

English

Today let the kings of the earth, crying "Alas," dejected, tormented by your arrows, see Karna falling from his chariot.

अध्याय 8

श्लोक 51.87

अद्य सवशॊणिते मग्नं शयानं पतितं भुवि अपविद्धायुधं कर्णं पश्यन्तु सुहृदॊ निजाः

adya savaśòṇite magnaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi apaviddhāyudhaṃ karṇaṃ paśyantu suhṛdò nijāḥ

हिन्दी अर्थ

अद्य तीणैविंपाठैश्न क्षुरैश्ष मधुसूदन

English

Today let his own friends see Karna sunk in his own blood, lying fallen on the ground, his weapons cast away.

अध्याय 8

श्लोक 51.88

हस्तिकक्ष्यॊ महान अस्य भल्लेनॊन्मथितस तवया परकम्पमानः पततु भूमाव आधिरथेर धवजः

hastikakṣyò mahāna asya bhallenònmathitasa tavayā parakampamānaḥ patatu bhūmāva ādhirathera dhavajaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्य केशव राधेयमहं हत्वा सबान्धवम् अद्याहमनुगान् कृष्ण कर्णस्य कृपणान् युधि

English

Let the great elephant-rope banner of Adhiratha's son, torn down by your broad-headed arrow, fall trembling to the ground.

अध्याय 8

श्लोक 51.89

तवया शरशतैश छिन्नं रथं हेमविभूषितम हतयॊधं समुत्सृज्य भीतः शल्यः पलायताम

tavayā śaraśataiśa chinnaṃ rathaṃ hemavibhūṣitama hatayòdhaṃ samutsṛjya bhītaḥ śalyaḥ palāyatāma

हिन्दी अर्थ

अद्याहं हेमकवचैराबद्धमणिकुण्डलै:

English

Seeing his chariot adorned with gold cut by your hundreds of arrows, its warriors slain, let Shalya flee in fear.

अध्याय 8

श्लोक 51.90

ततः सुयॊधनॊ दृष्ट्वा हतम आधिरथिं तवया निराशॊ जीविते तव अद्य राज्ये चैव धनंजय

tataḥ suyòdhanò dṛṣṭvā hatama ādhirathiṃ tavayā nirāśò jīvite tava adya rājye caiva dhanaṃjaya

हिन्दी अर्थ

अद्य कर्ण हते युद्धे सोमकानां महारथा:

English

Then Suyodhana, seeing Adhiratha's son slain by you, will despair of life and of kingdom, Dhananjaya.

अध्याय 8

श्लोक 51.91

एते दरवन्ति पाञ्चाला वध्यमानाः शितैः शरैः कर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवान उज्जिहीर्षवः

ete daravanti pāñcālā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ karṇena bharataśreṣṭha pāṇḍavāna ujjihīrṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

न जाने च कथं प्रीति: शैनेयस्याद्य माधव अहं हत्वा रणे कर्ण पुत्रं चास्य महारथम्

English

These Panchalas flee, slain by sharp arrows from Karna, who wishes to lift up the Pandavas, O best of the Bharatas.

अध्याय 8

श्लोक 51.92

पाञ्चालान दरौपदेयांश च धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ धृष्टद्युम्न तनूजांश च शतानीकं च नाकुलिम

pāñcālāna daraupadeyāṃśa ca dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinau dhṛṣṭadyumna tanūjāṃśa ca śatānīkaṃ ca nākulima

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां पजचालानां च माधव

English

Know the Panchalas, the sons of Draupadi, Dhrishtadyumna and Shikhandin, Dhrishtadyumna's sons, Shatanika, Nakula's son,

अध्याय 8

श्लोक 51.93

नकुलं सहदेवं च दुर्मुखं जनमेजयम सुवर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्ण वशंगतान

nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaṃ janamejayama suvarmāṇaṃ sātyakiṃ ca viddhi karṇa vaśaṃgatāna

हिन्दी अर्थ

अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम् स्तथा क्रोधे सदृशोडन्यो न मे5स्ति

English

Nakula, Sahadeva, Durmukha, Janamejaya, Suvarma and Satyaki to be under Karna's power.

अध्याय 8

श्लोक 51.94

अभ्याहतानां कर्णेन पाञ्चालानां महारणे शरूयते निनदॊ घॊरस तद बन्धूनां परंतप

abhyāhatānāṃ karṇena pāñcālānāṃ mahāraṇe śarūyate ninadò ghòrasa tada bandhūnāṃ paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

मत्पौरुषं विद्धि परं परेभ्य:

English

The dreadful roar is heard, scorcher of foes, of the kinsmen of the Panchalas struck by Karna in the great battle.

अध्याय 8

श्लोक 51.95

न तव एव भीताः पाञ्चालाः कथं चित सयुः पराङ्मुखाः न हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारथाः

na tava eva bhītāḥ pāñcālāḥ kathaṃ cita sayuḥ parāṅmukhāḥ na hi mṛtyuṃ maheṣvāsā gaṇayanti mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंको परास्त कर सकता हूँ। मेरे पुरुषार्थको उत्कृष्टसे भी उत्कृष्ट समझो सबको भस्म कर डालूँगा

English

The Panchalas would never turn away in fear in any way, for the great chariot-warriors, mighty archers, do not count death.

अध्याय 8

श्लोक 51.96

य एकः पाण्डवीं सेनां शरौघैः समवेष्टयत तं समासाद्य पाञ्चाला भीष्मं नासान पराङ्मुखाः

ya ekaḥ pāṇḍavīṃ senāṃ śaraughaiḥ samaveṣṭayata taṃ samāsādya pāñcālā bhīṣmaṃ nāsāna parāṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णस्य कायाच्च शिरो जिहीर्षु:

English

The Panchalas did not turn away from Bhishma, who alone surrounded the Pandava army with masses of arrows.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।