Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 46/57 · श्लोक 55.1–55.73

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 55.1

[स] शरुत्वा च रथि निर्घॊषं सिंहनादं च संयुगे अर्जुनः पराह गॊविन्दं शीघ्रं चॊदय वाजिनः

[sa] śarutvā ca rathi nirghòṣaṃ siṃhanādaṃ ca saṃyuge arjunaḥ parāha gòvindaṃ śīghraṃ còdaya vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया

English

surface of the Earth, Shikhandi cut off Kritavarma's bow with a keen razor-headed arrow. Filled with wrath he struck the bowless son of Hridika, who then resembled a hornless bull, in the arms and the chest, with eighty arrows. Filled with rage but torn and mangled with shafts, Kritavarma vomited blood through his limbs like ajar disgorging the water with which it is filled. Bathed in blood, the Bhoja king looked beautiful like a mountain, O king, streaked with streams of liquefied red chalk after a shower. The puissant Kritavarma then, taking up another bow with a string and an arrow fixed thereon, struck Shikhandi in his shoulder-joint. With those shafts sticking to his shoulder-joint, Shikhandi looked resplendent like a lordly tree with its spreading branches and twigs. Having pierced each other, the two combatants were bathed in blood, and resembled a couple of bulls that have gored each other with their horns Carefully exerting themselves to slay each other, those two mighty car-warriors moved in a 1,000 circles with their respective cars on that arena. Then Kritavarma, O king, in that encounter, pierced the son of Prishata with seventy shafts all of which were equipped with wings of gold and whetted on stone. The ruler of the Bhojas then, that foremost of smiters, sped with great activity a terrible and fatal shaft at his foe. Struck therewith, Shikhandi quickly swooned away. Overcome with stupefaction, he supported himself by seizing his flag-staff. The driver then of that foremost of car-warriors speedily bore him away from the fight. Scorched with the shaft of Hridika' s son he drew breath upon breath repeatedly. After the defeat of the heroic son of Drupada, O lord, the Pandava army, slaughtered on all sides, fled away from

अध्याय 8

श्लोक 55.2

अर्जुनस्य वचः शरुत्वा गॊविन्दॊ ऽरजुनम अब्रवीत एष गच्छामि सुक्षिप्रं यत्र भीमॊ वयवस्थितः

arjunasya vacaḥ śarutvā gòvindò 'rajunama abravīta eṣa gacchāmi sukṣipraṃ yatra bhīmò vayavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णमासाद्य समरे स्थिता राजन् समन्तत: भिन्ननौका यथा राजन् द्वीपमासाद्य निर्वृता:

English

Hearing Arjuna's words, Govinda said to Arjuna, "I go very quickly to where Bhima is stationed."

अध्याय 8

श्लोक 55.3

आयान्तम अश्वैर हिमशङ्खवर्णैः; सुवर्णमुक्ता मणिजालनद्धैः जम्भं जिघांसुं परगृहीतवज्रं; जयाय देवेन्द्रम इवॊग्रमन्युम

āyāntama aśvaira himaśaṅkhavarṇaiḥ; suvarṇamuktā maṇijālanaddhaiḥ jambhaṃ jighāṃsuṃ paragṛhītavajraṃ; jayāya devendrama ivògramanyuma

हिन्दी अर्थ

करूषोंकी ओर हाँक दिया

English

He approached with horses the colour of snow and conch, bound with nets of gold, pearls and jewels, Jishnu wishing to slay Jambha, thunderbolt in hand, like Indra of fierce anger for victory.

अध्याय 8

श्लोक 55.4

रथाश्वमातङ्गपदातिसंघा; बाणस्वनैर नेमिखुर सवनैश च संनादयन्तॊ वसुधां दिशश च; करुद्धा नृसिंहा जयम अभ्युदीयुः

rathāśvamātaṅgapadātisaṃghā; bāṇasvanaira nemikhura savanaiśa ca saṃnādayantò vasudhāṃ diśaśa ca; karuddhā nṛsiṃhā jayama abhyudīyuḥ

हिन्दी अर्थ

पजञ्चालानहनच्छूरांश्षेदीनां च महारथान् कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसड्घै: समार्पयन्

English

Chariots, horses, elephants and bands of foot-soldiers, with the roar of arrows and the sound of wheel-rims and hooves, making the earth and quarters resound, enraged lions among men, advanced for victory.

अध्याय 8

श्लोक 55.5

तेषां च पार्थस्य महत तदासीद; देहासु पाप्म कषपणं सुयुद्धम तरैलॊक्यहेतॊर असुरैर यथासीद; देवस्य विष्णॊर जयतां वरस्य

teṣāṃ ca pārthasya mahata tadāsīda; dehāsu pāpma kaṣapaṇaṃ suyuddhama tarailòkyahetòra asuraira yathāsīda; devasya viṣṇòra jayatāṃ varasya

हिन्दी अर्थ

अक्ष॑ं च युगयोक्‍त्राणि चक्राणि विविधानि च

English

The battle of them and Partha that took place there was great, the destruction of the sin of the body, like that of the god Vishnu, best of victors, with the asuras for the three worlds.

अध्याय 8

श्लोक 55.6

तैर अस्तम उच्चावचम आयुधौघम; एकः परतिच्छेदे किरीटमाली कषुरार्धचन्द्रैर निशितैश च बाणैः; शिरांसि तेषां बहुधा च बाहून

taira astama uccāvacama āyudhaughama; ekaḥ paraticchede kirīṭamālī kaṣurārdhacandraira niśitaiśa ca bāṇaiḥ; śirāṃsi teṣāṃ bahudhā ca bāhūna

हिन्दी अर्थ

न्यहनन् पाण्डवीं सेनां शतशो5थ सहस्रश: निजचघ्नाते बल क्रुद्धों पाण्डवानामितस्तत:

English

The Kiriti alone cut down the floods of weapons of every kind hurled by them, with razor-arrows, half-moon arrows and sharp arrows, and their heads and arms in many ways.

अध्याय 8

श्लोक 55.7

छत्राणि वालव्यजनानि केतून; अश्वान रथान पत्तिगणान दविपांश च ते पेतुर उर्व्यां बहुधा विरूपा; वातप्रभग्नानि यथा वनानि

chatrāṇi vālavyajanāni ketūna; aśvāna rathāna pattigaṇāna davipāṃśa ca te petura urvyāṃ bahudhā virūpā; vātaprabhagnāni yathā vanāni

हिन्दी अर्थ

निःशेषान् समरे कुर्यात् पश्यतां नो जनार्दन

English

Parasols, fly-whisks, banners, horses, chariots, bands of foot-soldiers and elephants fell to the earth in many deformed shapes, like forests broken by the wind.

अध्याय 8

श्लोक 55.8

सुवर्णजालावतता महागजाः; सवैजयन्ती धवजयॊधकल्पिताः सुवर्णपुङ्खैर इषुभिः समाचिताश; चकाशिरे परज्वलिता यथाचलाः

suvarṇajālāvatatā mahāgajāḥ; savaijayantī dhavajayòdhakalpitāḥ suvarṇapuṅkhaira iṣubhiḥ samācitāśa; cakāśire parajvalitā yathācalāḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्ययादप्रमेयात्मा निर्जयंस्तव वाहिनीम् आपकी सेनाको परास्त करते हुए आगे बढ़े

English

Great elephants covered with golden nets, with pennants and banners, and warriors, pierced by golden-feathered arrows, shone like blazing mountains.

अध्याय 8

श्लोक 55.9

विदार्य नागांश च रथांश च वाजिनः; शरॊत्तमैर वासव वज्रसंनिभैः दरुतं ययौ कर्ण जिघांसया तथा; यथा मरुत्वान बलभेदने पुरा

vidārya nāgāṃśa ca rathāṃśa ca vājinaḥ; śaròttamaira vāsava vajrasaṃnibhaiḥ darutaṃ yayau karṇa jighāṃsayā tathā; yathā marutvāna balabhedane purā

हिन्दी अर्थ

मद्रराजोब्रवीत् कर्ण केतुं दृष्टवा महात्मन:

English

Splitting elephants, chariots and horses with the best of arrows like Vasava's thunderbolt, he went swiftly, wishing to kill Karna, as Maruts' lord of old against Bala.

अध्याय 8

श्लोक 55.10

ततः स पुरुषव्याघ्रः सूत सैन्यम अरिंदम परविवेश महाबाहुर मकरः सागरं यथा

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sūta sainyama ariṃdama paraviveśa mahābāhura makaraḥ sāgaraṃ yathā

हिन्दी अर्थ

सा भीमभुजनिर्मुक्ता नागजिद्वेव चठडचला ततस्तामेव संगृह शक्ति कनकभूषणाम्

English

Then that tiger among men, tamer of foes, mighty-armed, entered the charioteer's son's army as a sea-monster enters the sea.

अध्याय 8

श्लोक 55.11

तं दृष्ट्वा तावका राजन रथपत्तिसमन्विताः गजाश्वसादि बहुलाः पाण्डवं समुपाद्रवन

taṃ dṛṣṭvā tāvakā rājana rathapattisamanvitāḥ gajāśvasādi bahulāḥ pāṇḍavaṃ samupādravana

हिन्दी अर्थ

अथोत्क्ुष्टं महाराज धार्तराष्ट्री: समन्‍्तत:ः

English

Seeing him, your men, O king, with chariots and foot-soldiers, with many elephants and horsemen, rushed at the Pandava.

अध्याय 8

श्लोक 55.12

तत्राभिद्रवतां पार्थम आरावः सुमहान अभूत सागरस्येव मत्तस्य यथा सयात सलिलस्वनः

tatrābhidravatāṃ pārthama ārāvaḥ sumahāna abhūta sāgarasyeva mattasya yathā sayāta salilasvanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यद् गृहा धनु: सज्यं त्वरमाणो महाबल: सौबलस्य बल संख्ये त्यक्त्वा55त्मानं महाबल:

English

A great roar rose as they rushed at Partha, like the sound of water in a rutting sea.

अध्याय 8

श्लोक 55.13

ते तु तं पुरुषव्याघ्रं वयाघ्रा इव महारथाः अभ्यद्रवन्त संग्रामे तयक्त्वा पराणकृतं भयम

te tu taṃ puruṣavyāghraṃ vayāghrā iva mahārathāḥ abhyadravanta saṃgrāme tayaktvā parāṇakṛtaṃ bhayama

हिन्दी अर्थ

ध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्वरमाण: पराक्रमी

English

Those great chariot-warriors rushed in battle at that tiger among men like tigers, giving up the fear that preserves life.

अध्याय 8

श्लोक 55.14

तेषाम आपततां तत्र शरवर्षाणि मुञ्चताम अर्जुनॊ वयधमत सैन्यं महावातॊ घनान इव

teṣāma āpatatāṃ tatra śaravarṣāṇi muñcatāma arjunò vayadhamata sainyaṃ mahāvātò ghanāna iva

हिन्दी अर्थ

तस्थौ विस्फारयंश्चापं क्रोधरक्तेक्षण: श्वसन् साँस खींचता और धनुषकी टंकार करता हुआ तुरंत भूमिपर खड़ा हो गया

English

As they rushed there, loosing showers of arrows, Arjuna scattered the army like a great wind clouds.

अध्याय 8

श्लोक 55.15

ते ऽरजुनं सहिता भूत्वा रथवंशैः परहारिणः अभियाय महेष्वासा विव्यधुर निशितैः शरैः

te 'rajunaṃ sahitā bhūtvā rathavaṃśaiḥ parahāriṇaḥ abhiyāya maheṣvāsā vivyadhura niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिहत्य तु वेगेन भीमसेन: प्रतापवान्

English

Those mighty archers, gathering together, striking with lines of chariots, attacked Arjuna and pierced him with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 55.16

ततॊ ऽरजुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम परेषयाम आस विशिखैर यमस्य सदनं परति

tatò 'rajunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājināma pareṣayāma āsa viśikhaira yamasya sadanaṃ parati

हिन्दी अर्थ

सो5तिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शन: पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय उसमें जीवनका कुछ-कुछ लक्षण शेष था

English

Then Arjuna sent thousands of chariots, elephants and horses to Yama's abode with arrows.

अध्याय 8

श्लोक 55.17

ते वध्यमानाः समरे पार्थ चापच्युतैः शरैः तत्र तत्र सम लीयन्ते भये जाते महारथाः

te vadhyamānāḥ samare pārtha cāpacyutaiḥ śaraiḥ tatra tatra sama līyante bhaye jāte mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तं विह्नलं ज्ञात्वा पुत्रस्तव विशाम्पते

English

Being slain in battle by arrows loosed from Partha's bow, the great chariot-warriors hid here and there when fear arose.

अध्याय 8

श्लोक 55.18

तेषां चतुःशतान वीरान यतमानान महारथान अर्जुनॊ निशितैर बाणैर अनयद यमसादनम

teṣāṃ catuḥśatāna vīrāna yatamānāna mahārathāna arjunò niśitaira bāṇaira anayada yamasādanama

हिन्दी अर्थ

अपायाज्जवनैरश्वैः सापेक्षो मातुलं प्रति विप्रजग्मु: समुत्सृज्य द्वैरथानि समन्ततः

English

Arjuna brought to Yama's abode with sharp arrows four hundred of those heroes, great chariot-warriors, who were striving.

अध्याय 8

श्लोक 55.19

ते वध्यमानाः समरे नाना लिङ्गैः शितैः शरैः अर्जुनं समभित्यज्य दुद्रुवुर वै दिशॊ भयात

te vadhyamānāḥ samare nānā liṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ arjunaṃ samabhityajya dudruvura vai diśò bhayāta

हिन्दी अर्थ

जवेनाभ्यापतद् भीम: किरन् शरशतान् बहून्

English

Being slain in battle by sharp arrows of many marks, they abandoned Arjuna and fled in all directions in fear.

अध्याय 8

श्लोक 55.20

तेषां शब्दॊ महान आसीद दरवतां वाहिनीमुखे महौघस्येव भद्रं ते गिरिम आसाद्य दीर्यतः

teṣāṃ śabdò mahāna āsīda daravatāṃ vāhinīmukhe mahaughasyeva bhadraṃ te girima āsādya dīryataḥ

हिन्दी अर्थ

तथा कर्ण समासाद्य तावका: पुरुषर्षभ

English

There was a great noise of them fleeing at the head of the army, like a great flood breaking against a mountain, good luck to you.

अध्याय 8

श्लोक 55.21

तां तु सेनां भृशं विद्ध्वा दरावयित्वार्जुनः शरैः परायाद अभिमुखः पार्थः सूतानीकानि मारिष

tāṃ tu senāṃ bhṛśaṃ viddhvā darāvayitvārjunaḥ śaraiḥ parāyāda abhimukhaḥ pārthaḥ sūtānīkāni māriṣa

हिन्दी अर्थ

समाजम्मुश्न युद्धाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि शकुनिपराजये सप्तसप्ततितमोध्याय:

English

Having pierced and routed that army hard with arrows, Partha advanced facing the charioteer's son's divisions, O revered one.

अध्याय 8

श्लोक 55.22

तस्य शब्दॊ महान आसीत परान अभिमुखस्य वै गरुडस्येव पततः पन्नगार्थे यथा पुरा

tasya śabdò mahāna āsīta parāna abhimukhasya vai garuḍasyeva patataḥ pannagārthe yathā purā

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनोब्रवीत् कि नु सौबलो वापि संजय

English

A great sound arose from him as he faced the foe, like Garuda swooping on serpents of old.

अध्याय 8

श्लोक 55.23

तं तु शब्दम अभिश्रुत्य भीमसेनॊ महाबलः बभूव परमप्रीतः पार्थ दर्शनलालसः

taṃ tu śabdama abhiśrutya bhīmasenò mahābalaḥ babhūva paramaprītaḥ pārtha darśanalālasaḥ

हिन्दी अर्थ

कृपो वा कृतवर्मा वा द्रौणिर्द:शासनो5पि वा यदेक: समरे सर्वान् योधयामास मामकान्

English

Hearing that sound, mighty Bhimasena became exceedingly glad, longing to see Partha.

अध्याय 8

श्लोक 55.24

शरुत्वैव पार्थम आयान्तं भीमसेनः परतापवान तयक्त्वा पराणान महाराज सेनां तव ममर्द ह

śarutvaiva pārthama āyāntaṃ bhīmasenaḥ paratāpavāna tayaktvā parāṇāna mahārāja senāṃ tava mamarda ha

हिन्दी अर्थ

समरांगणमें मेरे समस्त योद्धाओंके साथ युद्ध किया

English

Hearing that Partha was coming, glorious Bhimasena, giving up life, crushed your army, O great king.

अध्याय 8

श्लोक 55.25

स वायुवेगप्रतिमॊ वायुवेगसमॊ जवे वायुवद वयचरद भीमॊ वायुपुत्रः परतापवान

sa vāyuvegapratimò vāyuvegasamò jave vāyuvada vayacarada bhīmò vāyuputraḥ paratāpavāna

हिन्दी अर्थ

कुरूणामथ सर्वेषां कर्ण: शत्रुनिष्दन: तत् प्रभग्नं बल॑ं दृष्टवा कौन्तेयेनामितीौजसा

English

Like the wind in speed, equal to the wind in swiftness, Bhima, son of the wind, glorious, ranged like the wind.

अध्याय 8

श्लोक 55.26

तेनार्द्यमाना राजेन्द्र सेना तव विशां पते वयभ्राम्यत महाराज भिन्ना नौर इव सागरे

tenārdyamānā rājendra senā tava viśāṃ pate vayabhrāmyata mahārāja bhinnā naura iva sāgare

हिन्दी अर्थ

एतनमे सर्वमाचक्ष्व कुशलो हासि संजय

English

Tormented by him, O king, your army reeled like a broken boat on the sea.

अध्याय 8

श्लोक 55.27

तां तु सेनां तदा भीमॊ दर्शयन पाणिलाघवम शरैर अवचकर्तॊग्रैः परेषयिष्यन यमक्षयम

tāṃ tu senāṃ tadā bhīmò darśayana pāṇilāghavama śaraira avacakartògraiḥ pareṣayiṣyana yamakṣayama

हिन्दी अर्थ

जघान सोमकान् सर्वान् भीमसेनस्य पश्यत: अथ कर्णोडब्रवीच्छल्यं पज्चालान् प्रापपस्व माम्

English

Then Bhima, showing the dexterity of his hand, cut that army with fierce arrows, wishing to send it to Yama's abode.

अध्याय 8

श्लोक 55.28

तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वातिमानुषम वयत्रस्यन्त रणे यॊधाः कालस्येव युगक्षये

tatra bhārata bhīmasya balaṃ dṛṣṭvātimānuṣama vayatrasyanta raṇe yòdhāḥ kālasyeva yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

कर्णने शल्यसे कहा--“मुझे पांचालोंके पास ले चलो”

English

There, O Bharata, seeing Bhima's superhuman strength, the warriors trembled in the battle, like creatures at Time at the end of an age.

अध्याय 8

श्लोक 55.29

तथार्दितान भीमबलान भीमसेनेन भारत दृष्ट्वा दुर्यॊधनॊ राजा इदं वचनम अब्रवीत

tathārditāna bhīmabalāna bhīmasenena bhārata dṛṣṭvā duryòdhanò rājā idaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

शल्यसे कहा--“मुझे पांचालोंकी ओर ही ले चलो” प्राहिणोच्चेदिपडचालान् करूषांश्न महाबल:

English

Seeing the Bhima-powerful ones thus tormented by Bhimasena, King Duryodhana said this:

अध्याय 8

श्लोक 55.30

सैनिकान स महेष्वासॊ यॊधाश च भरतर्षभ समादिशद रणे सर्वान हतभीमम इति सम ह तस्मिन हते हतं मन्ये सर्वसैन्यम अशेषतः

sainikāna sa maheṣvāsò yòdhāśa ca bharatarṣabha samādiśada raṇe sarvāna hatabhīmama iti sama ha tasmina hate hataṃ manye sarvasainyama aśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

न्ययच्छत् तुरगान् हृष्टो यत्र यत्रैच्छदग्रणी: सेनापतिकी इच्छा हुई, वहीं बड़े हर्षके साथ घोड़ोंको रोक दिया

English

That mighty archer commanded his soldiers and the warriors all in battle: "Kill Bhima! When he is slain I think the whole army is wholly slain."

अध्याय 8

श्लोक 55.31

परतिगृह्य च ताम आज्ञां तव पुत्रस्य पार्थिवाः भीमं परच्छादयाम आसुः शरवर्षैः समन्ततः

paratigṛhya ca tāma ājñāṃ tava putrasya pārthivāḥ bhīmaṃ paracchādayāma āsuḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

संदृश्य पाण्डुपञ्चालास्त्रस्ता ह्वासन् विशाम्पते

English

Accepting that command of your son, the kings covered Bhima on every side with showers of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 55.32

गजाश च बहुला राजन नराश च जय गृद्धिनः रथा हयाश च राजेन्द्र परिवव्रुर वृकॊदरम

gajāśa ca bahulā rājana narāśa ca jaya gṛddhinaḥ rathā hayāśa ca rājendra parivavrura vṛkòdarama

हिन्दी अर्थ

पर्जन्यसमनिर्घोष: पर्वतस्येव दीर्यत: सैकड़ों और हजारों वीरोंका संहार कर डाला

English

Many elephants, men eager for victory, chariots and horses, O king, surrounded Vrikodara.

अध्याय 8

श्लोक 55.33

स तैः परिवृतः शूरैः शूरॊ राजन समन्ततः शुशुभे भरतश्रेष्ठ नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūrò rājana samantataḥ śuśubhe bharataśreṣṭha nakṣatraira iva candramāḥ

हिन्दी अर्थ

परिवत्र॒ुर्महेष्वासा: पाण्डवानां महारथा:

English

Surrounded on every side by those heroes, the hero, O king, shone, O best of the Bharatas, like the moon among stars.

अध्याय 8

श्लोक 55.34

स रराज तथा संख्ये दर्शनीयॊ नरॊत्तमः निर्विशेषं महाराज यथा हि विजयस तथा

sa rarāja tathā saṃkhye darśanīyò naròttamaḥ nirviśeṣaṃ mahārāja yathā hi vijayasa tathā

हिन्दी अर्थ

महारथियोंने चारों ओरसे घेर लिया नकुल: सहदेवश्न द्रौपदेयाश्व॒ सात्यकि:

English

He shone then in the battle, that sight-worthy best of men, O great king, exactly like Vijaya.

अध्याय 8

श्लोक 55.35

तत्र ते पार्थिवाः सर्वे शरवृष्टी समासृजन करॊधरक्तेक्षणाः करूरा हन्तुकामा वृकॊदरम

tatra te pārthivāḥ sarve śaravṛṣṭī samāsṛjana karòdharaktekṣaṇāḥ karūrā hantukāmā vṛkòdarama

हिन्दी अर्थ

सात्यकिस्तु तदा कर्ण विंशत्या निशितै: शरै:

English

There all those kings loosed showers of arrows, their eyes red with rage, cruel, wishing to kill Vrikodara.

अध्याय 8

श्लोक 55.36

स विदार्य महासेनां शरैः संनतपर्वभिः निश्चक्राम रणाद भीमॊ मत्स्यॊ जालाद इवाम्भसि

sa vidārya mahāsenāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ niścakrāma raṇāda bhīmò matsyò jālāda ivāmbhasi

हिन्दी अर्थ

शिखण्डी पज्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्व॒ सप्तभि: नकुलश्न शतेनाजौ कर्ण विव्याध सायकै:

English

Splitting the great army with straight-jointed arrows, Bhima emerged from the battle like a fish from a net in water.

अध्याय 8

श्लोक 55.37

हत्वा दशसहस्राणि गजानाम अनिवर्तिनाम नृषां शतसहस्रे दवे दवे शते चैव भारत

hatvā daśasahasrāṇi gajānāma anivartināma nṛṣāṃ śatasahasre dave dave śate caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

सबको पीड़ा देते हुए उनपर पैने बाणोंका प्रहार आरम्भ किया

English

Having slain ten thousand never-retreating elephants and two hundred thousand and two hundred men, O Bharata,

अध्याय 8

श्लोक 55.38

पञ्च चाश्वसहस्राणि रथानां शतम एव च हत्वा परास्यन्दयद भीमॊ नदीं शॊणितकर्दमा

pañca cāśvasahasrāṇi rathānāṃ śatama eva ca hatvā parāsyandayada bhīmò nadīṃ śòṇitakardamā

हिन्दी अर्थ

सात्यकेस्तु धनुश्कछित्त्वा ध्वजं च भरतर्षभ सारथिं च त्रिभिबाणैराजघान परंतप:

English

and five thousand horses and a hundred chariots, Bhima set flowing a river of mud of blood,

अध्याय 8

श्लोक 55.39

शॊणितॊदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम नरमीनाम अश्वनक्रां केशशैवलशाद्वलाम

śòṇitòdāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulāma naramīnāma aśvanakrāṃ keśaśaivalaśādvalāma

हिन्दी अर्थ

अक्षणो्निमिषमात्रेण तदद्भुतमिवा भवत्

English

with blood for water, whirlpools of chariots, thronged with elephants as crocodiles, men as fish, horses as alligators, and hair for moss and grass,

अध्याय 8

श्लोक 55.40

संछिन्नभुज नागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम ऊरुग्राहां मज्ज पङ्कां शीर्षॊपल समाकुलाम

saṃchinnabhuja nāgendrāṃ bahuratnāpahāriṇīma ūrugrāhāṃ majja paṅkāṃ śīrṣòpala samākulāma

हिन्दी अर्थ

धावा करके उसे बाण-समूहोंसे ढक दिया

English

with cut arms as the lords of elephants, carrying away many jewels, with thighs as sharks, marrow for mud and thronged with heads as stones,

अध्याय 8

श्लोक 55.41

धनुष्काशां शरावापां गदापरिघकेतनाम यॊधव्रातवतीं संख्ये वहन्तीं यमसादनम

dhanuṣkāśāṃ śarāvāpāṃ gadāparighaketanāma yòdhavrātavatīṃ saṃkhye vahantīṃ yamasādanama

हिन्दी अर्थ

ते वध्यमाना: समरे चेदिमत्स्या विशाम्पते एतदत्यद्धभुतं कर्म दृष्टवानस्मि भारत

English

with bows as reeds, arrows as sedge, maces and clubs as banners, with bands of warriors, bearing in battle to Yama's abode.

अध्याय 8

श्लोक 55.42

कषणेन पुरुषव्याघ्रः परावर्तयत निम्नगाम यथा वैतरणीम उग्रां दुस्तराम अकृतात्मभिः

kaṣaṇena puruṣavyāghraḥ parāvartayata nimnagāma yathā vaitaraṇīma ugrāṃ dustarāma akṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

यतमानान् परं शक्‍्त्या योधयानांश्व धन्विन:

English

In a moment the tiger among men turned the river like the fierce Vaitarani, hard to cross for the unrestrained.

अध्याय 8

श्लोक 55.43

यतॊ यतः पाण्डवेयः परवृत्तॊ रथसत्तमः ततस ततॊ ऽपातयत यॊधाञ शतसहस्रशः

yatò yataḥ pāṇḍaveyaḥ paravṛttò rathasattamaḥ tatasa tatò 'pātayata yòdhāña śatasahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मन: अपूजयन महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम्

English

Wherever the Pandava, best of chariot-warriors, moved, there he felled warriors by hundreds of thousands.

अध्याय 8

श्लोक 55.44

एवं दृष्ट्वा कृतं कर्म भीमसेनेन संयुगे दुर्यॊधनॊ महाराज शकुनिं वाक्यम अब्रवीत

evaṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ karma bhīmasenena saṃyuge duryòdhanò mahārāja śakuniṃ vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

तत: कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम्

English

Seeing this deed done by Bhimasena in the battle, Duryodhana, O great king, said to Shakuni:

अध्याय 8

श्लोक 55.45

जय मातुलसंग्रामे भीमसेनं महाबलम अस्मिञ जिते जितं मन्ये पाण्डवेयं महाबलम

jaya mātulasaṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalama asmiña jite jitaṃ manye pāṇḍaveyaṃ mahābalama

हिन्दी अर्थ

जला देती है, उसी प्रकार कर्ण शत्रुसेनाको दग्ध करने लगा ते वध्यमाना: कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्तत:

English

"Conquer, uncle, in battle the mighty Bhimasena; when he is conquered I think the mighty Pandava conquered."

अध्याय 8

श्लोक 55.46

ततः परायान महाराज सौबलेयः परतापवान रणाय महते युक्तॊ भरातृभिः परिवारितः रणाय महते युक्तॊ भरातृभिः पारिवारितः

tataḥ parāyāna mahārāja saubaleyaḥ paratāpavāna raṇāya mahate yuktò bharātṛbhiḥ parivāritaḥ raṇāya mahate yuktò bharātṛbhiḥ pārivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्राक्रन्दो महानासीत् पञ्चालानां महारणे

English

Then, O great king, Subala's son, glorious, set out, ready for a great battle, surrounded by his brothers.

अध्याय 8

श्लोक 55.47

स समासाद्य संग्रामे भीमं भीमपराक्रमम वारयाम आस तं वीरॊ वेलेव मकरालयम स नयवर्तत तं भीमॊ वार्यमाणः शितैः शरैः

sa samāsādya saṃgrāme bhīmaṃ bhīmaparākramama vārayāma āsa taṃ vīrò veleva makarālayama sa nayavartata taṃ bhīmò vāryamāṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमू: तत्राद्भधुतं पुनश्षक्रे राधेय: शत्रुकर्शन:

English

Reaching Bhima of terrible prowess in battle, the hero held him back like the shore the sea; Bhima turned on him, held back with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 55.48

शकुनिस तस्य राजेन्द्र वामे पार्श्वे सतनान्तरे परेषयाम आस नाराचान रुक्मपुङ्खाञ शिलाशितान

śakunisa tasya rājendra vāme pārśve satanāntare pareṣayāma āsa nārācāna rukmapuṅkhāña śilāśitāna

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार पाण्डवसेना कर्णके पास पहुँचकर तितर-बितर हो जाती थी

English

Shakuni, O king of kings, sent iron arrows, golden-feathered and stone-whetted, at his left side in the chest.

अध्याय 8

श्लोक 55.49

वर्म भित्त्वा तु सौवर्णं बाणास तस्य महात्मनः नयमज्जन्त महाराज कङ्कबर्हिण वाससः

varma bhittvā tu sauvarṇaṃ bāṇāsa tasya mahātmanaḥ nayamajjanta mahārāja kaṅkabarhiṇa vāsasaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णोडपि समरे राजन् विधूमोडग्निरिव ज्वलन् शिरांसि च महाराज कर्णाश्रैव सकुण्डलान्

English

Piercing the golden armour, the arrows of that great soul sank in, O great king, feathered with heron plumes.

अध्याय 8

श्लोक 55.50

सॊ ऽतिविद्धॊ रणे भीमः शरं हेमविभूषितम परेषयाम आस सहसा सौबलं परति भारत

sò 'tividdhò raṇe bhīmaḥ śaraṃ hemavibhūṣitama pareṣayāma āsa sahasā saubalaṃ parati bhārata

हिन्दी अर्थ

तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभि: असम्भव हो गया। रक्त और मांसकी कीच जम गयी

English

Deeply pierced in battle, Bhima suddenly sent a gold-adorned arrow at Subala's son, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 55.51

तम आयान्तं शरं घॊरं शकुनिः शत्रुतापनः चिच्छेद शतधा राजन कृतहस्तॊ महाबलः

tama āyāntaṃ śaraṃ ghòraṃ śakuniḥ śatrutāpanaḥ ciccheda śatadhā rājana kṛtahastò mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

विषमं च सम॑ चैव हतैरश्चपदातिभि:

English

Shakuni, scorcher of foes, mighty, skilled-handed, cut that dreadful arrow as it came into a hundred pieces, O king.

अध्याय 8

श्लोक 55.52

तस्मिन निपतिते भूमौ भीमः करुद्धॊ विशां पते धनुश चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्न इव

tasmina nipatite bhūmau bhīmaḥ karuddhò viśāṃ pate dhanuśa ciccheda bhallena saubalasya hasanna iva

हिन्दी अर्थ

नापि स्वे न परे योधा: प्राज्ञायन्त परस्परम् राधेयचापनिर्मुक्ति: शरै: काड्चनभूषणै:

English

When it fell on the ground, Bhima, enraged, O lord of men, cut Subala's son's bow with a broad-headed arrow, laughing as it were.

अध्याय 8

श्लोक 55.53

तद अपास्य धनुश छिन्नं सौबलेयः परतापवान अन्यद आदत्त वेगेन धनुर भल्लांश च षॊडश

tada apāsya dhanuśa chinnaṃ saubaleyaḥ paratāpavāna anyada ādatta vegena dhanura bhallāṃśa ca ṣòḍaśa

हिन्दी अर्थ

ते पाण्डवेया: समरे राधेयेन पुन: पुन:

English

Casting aside the cut bow, the glorious son of Subala quickly took another bow and sixteen broad-headed arrows.

अध्याय 8

श्लोक 55.54

तैस तस्य तु महाराज भल्लैः संनतपर्वभिः चतुर्भिः सारथिं हय आर्च्छद भीमं पञ्चभिर एव च

taisa tasya tu mahārāja bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ caturbhiḥ sārathiṃ haya ārcchada bhīmaṃ pañcabhira eva ca

हिन्दी अर्थ

कर्णस्तु समरे योधांस्त्रासयन् सुमहायशा: दृष्टवा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्रा: पराड्मुखीम्

English

With four of those straight-jointed arrows, O great king, he struck his charioteer, and with five Bhima.

अध्याय 8

श्लोक 55.55

धवजम एकेन चिच्छेद छत्रं दवाभ्यां विशां पते चतुर्भिश चतुरॊ वाहान विव्याध सुबलात्मजः

dhavajama ekena ciccheda chatraṃ davābhyāṃ viśāṃ pate caturbhiśa caturò vāhāna vivyādha subalātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युत:

English

With one he cut the banner, with two the parasol, O lord of men; and Subala's son pierced the four horses with four.

अध्याय 8

श्लोक 55.56

ततः करुद्धॊ महाराज भीमसेनः परतापवान शक्तिं चिक्षेप समरे रुक्मदण्डाम अयॊ मयीम

tataḥ karuddhò mahārāja bhīmasenaḥ paratāpavāna śaktiṃ cikṣepa samare rukmadaṇḍāma ayò mayīma

हिन्दी अर्थ

रणभूमिमें बारंबार भगा देता था कृत्वा शून्यान् रथोपस्थान् वाजिपृष्ठांक्ष भारत

English

Then, O great king, the glorious Bhimasena, enraged, hurled in battle an iron dart with a golden shaft.

अध्याय 8

श्लोक 55.57

सा भीम भुजनिर्मुक्ता नागजिह्वेव चञ्चला निपपात रथे तूर्णं सौबलस्य महात्मनः

sā bhīma bhujanirmuktā nāgajihveva cañcalā nipapāta rathe tūrṇaṃ saubalasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

आदित्य इव मध्यद्ठे दुर्निरीक्ष्य: परंतप:

English

Loosed from Bhima's arm, quivering like a serpent's tongue, it swiftly fell on the chariot of the great-souled son of Subala.

अध्याय 8

श्लोक 55.58

ततस ताम एव संगृह्य शक्तिं कनकभूषणाम भीमसेनाय चिक्षेप करुद्ध रूपॊ विशां पते

tatasa tāma eva saṃgṛhya śaktiṃ kanakabhūṣaṇāma bhīmasenāya cikṣepa karuddha rūpò viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

एवमेतन्महाराज नरवाजिरथद्विपान् तत्राद्भुतमपश्याम पज्चालानां पराक्रमम्

English

Then, taking that gold-adorned dart, enraged in form, he hurled it at Bhimasena, O lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 55.59

सा निर्भिद्य भुजं सव्यं पाण्डवस्य महात्मनः पपात च ततॊ भूमौ यथा विद्युन नभश चयुता

sā nirbhidya bhujaṃ savyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ papāta ca tatò bhūmau yathā vidyuna nabhaśa cayutā

हिन्दी अर्थ

युद्धके मुहानेपर कर्णको छोड़कर पीछे न हटे

English

It pierced the left arm of the great-souled Pandava and fell then to the ground like lightning fallen from the sky.

अध्याय 8

श्लोक 55.60

अथॊत्क्रुष्टं महाराज धार्तराष्ट्रैः समन्ततः न तु तं ममृषे भीमः सिंहनादं तरस्विनाम

athòtkruṣṭaṃ mahārāja dhārtarāṣṭraiḥ samantataḥ na tu taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ tarasvināma

हिन्दी अर्थ

उधरसे पाण्डव सेनाका विनाश करते थे

English

Then a cry was raised on all sides, O great king, by Dhritarashtra's sons, but Bhima could not bear the lion-roar of the strong.

अध्याय 8

श्लोक 55.61

स संगृह्य धनुः सज्यं तवरमाणॊ महारथः मुहूर्ताद इव राजेन्द्र छादयाम आस सायकैः सौबलस्य बलं संख्ये तयक्त्वात्मानं महाबलः

sa saṃgṛhya dhanuḥ sajyaṃ tavaramāṇò mahārathaḥ muhūrtāda iva rājendra chādayāma āsa sāyakaiḥ saubalasya balaṃ saṃkhye tayaktvātmānaṃ mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव पाण्डवा: शूरा धृष्टद्युम्मशिखण्डिनौ तावकानामपि रणे भीम॑ प्राप्प महाबलम्

English

Taking his strung bow, the hasty great chariot-warrior in a moment covered, O king of kings, Subala's son's force in battle, giving up concern for himself.

अध्याय 8

श्लोक 55.62

तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा सूतं चैव विशां पते धवजं चिच्छेद मल्लेन तवरमाणः पराक्रमी

tasyāśvāṃśa caturò hatvā sūtaṃ caiva viśāṃ pate dhavajaṃ ciccheda mallena tavaramāṇaḥ parākramī

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धेडष्टसप्ततितमो5ध्याय:

English

Having killed his four horses and his charioteer, O lord of men, the valiant one in haste cut his banner with a broad-headed arrow.

अध्याय 8

श्लोक 55.63

हताश्वं रथम उत्सृज्य तवरमाणॊ नरॊत्तमः तस्थौ विस्फारयंश चापं करॊधरक्तेक्षणः शवसन शरैश च बहुधा राजन भीमम आर्च्छत समन्ततः

hatāśvaṃ rathama utsṛjya tavaramāṇò naròttamaḥ tasthau visphārayaṃśa cāpaṃ karòdharaktekṣaṇaḥ śavasana śaraiśa ca bahudhā rājana bhīmama ārcchata samantataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्रं च संक्रुद्धं दृष्टया चैव महारणे मनुष्यशीर्षपाषाणां हस्त्यश्वकृतरोधसम्

English

Leaving the chariot whose horses were slain, the best of men stood quickly stretching his bow, his eyes red with fury, sighing, and pierced Bhima in many ways with arrows on every side, O king.

अध्याय 8

श्लोक 55.64

परतिहत्य तु वेगेन भीमसेनः परतापवान धनुश चिच्छेद संक्रुद्धॊ विव्याध च शितैः शरैः

paratihatya tu vegena bhīmasenaḥ paratāpavāna dhanuśa ciccheda saṃkruddhò vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

छत्रहंसप्लवोपेतां वीरवृक्षापहारिणीम्

English

Bhimasena, striking back with speed, enraged, cut his bow and pierced him with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 55.65

सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः निपपात ततॊ भूमौ किं चित पराणॊ नराधिप

sò 'tividdhò balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ nipapāta tatò bhūmau kiṃ cita parāṇò narādhipa

हिन्दी अर्थ

धनु:शरध्वजोपेतां नरक्षुद्रकपालिनीम् जयैषिणां च सुतरां भीरूणां च सुदुस्तराम्

English

Deeply pierced by the strong foe, the tormentor of foes then fell to the ground with scarcely any life left, O lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 55.66

ततस तं विह्वलं जञात्वा पुत्रस तव विशां पते अपॊवाह रथेनाजौ भीमसेनस्य पश्यतः

tatasa taṃ vihvalaṃ jañātvā putrasa tava viśāṃ pate apòvāha rathenājau bhīmasenasya paśyataḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत् पुरुषर्षभ:

English

Then, knowing him bewildered, your son, O lord of men, carried him away in a chariot from the battle in the sight of Bhimasena.

अध्याय 8

श्लोक 55.67

रथस्थे तु नरव्याघ्रे धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः परदुद्रुवुर दिशॊ भीता भीमाञ जाते महाभये

rathasthe tu naravyāghre dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ paradudruvura diśò bhītā bhīmāña jāte mahābhaye

हिन्दी अर्थ

भीमसेनादयश्चैते योधयन्ति महारथम् एष दुर्योधनो राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यता

English

While that tiger among men stayed in his chariot, Dhritarashtra's sons turned away and fled in terror in all directions when the great fear of Bhima arose.

अध्याय 8

श्लोक 55.68

सौबले निर्जिते राजन भीमसेनेन धन्विना भयेन महता भग्नः पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव अपायाज जवनैर अश्वैः सापेक्षॊ मातुलं परति

saubale nirjite rājana bhīmasenena dhanvinā bhayena mahatā bhagnaḥ putrò duryòdhanasa tava apāyāja javanaira aśvaiḥ sāpekṣò mātulaṃ parati

हिन्दी अर्थ

कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्वैव महारथ:

English

With Subala's son conquered by the bowman Bhimasena, your son Duryodhana, broken by great fear, withdrew with swift horses, looking to his maternal uncle.

अध्याय 8

श्लोक 55.69

पराङ्मुखं तु राजानं दृष्ट्वा सैन्यानि भारत विप्रजग्मुः समुत्सृज्य दवैरथानि समन्ततः

parāṅmukhaṃ tu rājānaṃ dṛṣṭvā sainyāni bhārata viprajagmuḥ samutsṛjya davairathāni samantataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्ररर्थं कृष्ण वाहयन् बहु शोभते निचले भागमें बैठकर सूतपुत्रका रथ हाँकते हुए बड़ी शोभा पाते हैं

English

Seeing the king turned away, the armies, O Bharata, scattered on every side, abandoning their duels.

अध्याय 8

श्लोक 55.70

तान दृष्ट्वातिरथान सर्वान धार्तराष्ट्रान पराङ्मुखान जवेनाभ्यपतद भीमः किरञ शरशतान बहून

tāna dṛṣṭvātirathāna sarvāna dhārtarāṣṭrāna parāṅmukhāna javenābhyapatada bhīmaḥ kiraña śaraśatāna bahūna

हिन्दी अर्थ

कर्ण प्रति महेष्वासं द्वैरथे सव्यसाचिना द्वैरथ-युद्ध करानेके लिये आपकी सेनामें महाधनुर्धर कर्णकी ओर चले

English

Seeing all those atirathas of Dhritarashtra's sons turned away, Bhima rushed at them with speed, scattering many hundreds of arrows.

अध्याय 8

श्लोक 55.71

ते वध्यमाना भीमेन धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः कर्णम आसाद्य समरे सथिता राजन समन्ततः स हि तेषां महावीर्यॊ दवीपॊ ऽभूत सुमहाबलः

te vadhyamānā bhīmena dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ karṇama āsādya samare sathitā rājana samantataḥ sa hi teṣāṃ mahāvīryò davīpò 'bhūta sumahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्वासयन् रथेनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वश:

English

Slain by Bhima, Dhritarashtra's sons, turned away, reached Karna in the battle and stood around him, O king; for he was an island of great valour and mighty strength to them.

अध्याय 8

श्लोक 55.72

भिन्ननौका यथा राजन दवीपम आसाद्य निर्वृताः भवन्ति पुरुषव्याघ्र नाविकाः कालपर्यये

bhinnanaukā yathā rājana davīpama āsādya nirvṛtāḥ bhavanti puruṣavyāghra nāvikāḥ kālaparyaye

हिन्दी अर्थ

आश्वासन देते हुए आगे बढ़े वासवाशनितुल्यस्य मेघौघस्येव मारिष

English

As sailors on a broken boat, having reached an island, are relieved, O king, tiger among men, in the course of time,

अध्याय 8

श्लोक 55.73

तथा कर्णं समासाद्य तावका भरतर्षभ समाश्वस्ताः सथिता राजन संप्रहृष्टाः परस्परम समाजग्मुश च युद्धाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम

tathā karṇaṃ samāsādya tāvakā bharatarṣabha samāśvastāḥ sathitā rājana saṃprahṛṣṭāḥ parasparama samājagmuśa ca yuddhāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama

हिन्दी अर्थ

गड़गड़ाहट तथा मेघसमूहोंकी गर्जनाके समान प्रतीत होता था

English

so your men, reaching Karna, O best of the Bharatas, were comforted and stood joyful with one another, and came together for battle, having made death their return.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।