अध्याय 8
किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर महाशरैः समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैर इव परभॊ
kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṃpatadbhira mahāśaraiḥ samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyaira iva parabhò
हिन्दी अर्थ
उभयो: सेनयो राजन मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् छिड़ गया और वीरोंके सिंहनाद होने लगे
English
Covered with the great arrows flying from the arms of Kiritin, all seemed, O lord, as if full of Kadru's offspring.
अध्याय 8
रुक्मपुङ्खान परसन्नाग्राञ शरान संनतपर्वणः अदर्शयद अमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः
rukmapuṅkhāna parasannāgrāña śarāna saṃnataparvaṇaḥ adarśayada ameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ
हिन्दी अर्थ
तावकानां परेषां च राजन दुर्मन्त्रिते तव
English
The Pandava of immeasurable spirit showed, in all directions, golden-feathered, bright-tipped, straight-jointed arrows.
अध्याय 8
हत्वा दशसहस्राणि पार्थिवानां महारथ संशप्तकानां कौन्तेयः परपक्षं तवरितॊ ऽभययात
hatvā daśasahasrāṇi pārthivānāṃ mahāratha saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ parapakṣaṃ tavaritò 'bhayayāta
हिन्दी अर्थ
हुआ है। राजन्! यह सब आपकी कुमन्त्रणाका ही फल है इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि वासुदेववाक्ये अष्टपञ्चाशत्तमो5ध्याय:
English
Having slain ten thousand kings of the Samshaptakas, the great chariot-warrior, son of Kunti, swiftly advanced on the enemy host.
अध्याय 8
परपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बॊजरक्षितम परममाथ बलाद बाणैर दानवान इव वासवः
parapakṣaṃ sa samāsādya pārthaḥ kāmbòjarakṣitama paramamātha balāda bāṇaira dānavāna iva vāsavaḥ
हिन्दी अर्थ
तस्मिन् क्षणे नरश्रेष् ग जवाजिजनक्षय:
English
Reaching the enemy host guarded by the Kambojas, Partha crushed it by force with arrows, as Vasava the danavas.
अध्याय 8
परचिच्छेदाशु भल्लैश च दविषताम आततायिनाम शस्त्रपाणींस तथा बाहूंस तथापि च शिरांस्य उत
paracicchedāśu bhallaiśa ca daviṣatāma ātatāyināma śastrapāṇīṃsa tathā bāhūṃsa tathāpi ca śirāṃsya uta
हिन्दी अर्थ
पजञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषव: तांस्तथाधिरथि: क्रुद्धो यतमानान् मनस्विन:
English
With broad-headed arrows he swiftly cut the weapon-bearing arms and heads of the aggressor foes.
अध्याय 8
अङ्गाङ्गावयवैश छिन्नैर वयायुधास ते ऽपतन कषितौ विष्वग वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव दरुमाः
aṅgāṅgāvayavaiśa chinnaira vayāyudhāsa te 'patana kaṣitau viṣvaga vātābhisaṃbhagnā bahuśākhā iva darumāḥ
हिन्दी अर्थ
व्याप्रकेतुं सुशर्माणं चित्र चोग्रायुध॑ं जयम्
English
With their limbs and members cut off, weaponless, they fell to the ground like many-branched trees broken on every side by wind.
अध्याय 8
हस्त्यश्वरथपत्तीनां वरातान निघ्नन्तम अर्जुनम सुदक्षिणाद अवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत
hastyaśvarathapattīnāṃ varātāna nighnantama arjunama sudakṣiṇāda avarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣata
हिन्दी अर्थ
युध्यमानांस्तु तान् दूरान्मनुजेन्द्र प्रतापवान् बाणोंसे घायल कर दिया
English
As Arjuna slew throngs of elephants, horses, chariots and foot-soldiers, the younger brother of Sudakshina rained showers of arrows on him.
अध्याय 8
अस्यास्यतॊ ऽरधचन्द्राभ्यां स बाहू परिघॊपमौ पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च कषुरेणाभ्यहनच छिरः
asyāsyatò 'radhacandrābhyāṃ sa bāhū parighòpamau pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kaṣureṇābhyahanaca chiraḥ
हिन्दी अर्थ
अथापरान् महाराज सूतपुत्र: प्रतापवान्
English
As he shot, Arjuna with two half-moon arrows struck off his two arms like iron clubs, and with a razor-arrow his head, face like the full moon.
अध्याय 8
स पपात ततॊ वाहात सवलॊहित परिस्रवः मनःशिला गिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम
sa papāta tatò vāhāta savalòhita parisravaḥ manaḥśilā gireḥ śṛṅgaṃ vajreṇevāvadāritama
हिन्दी अर्थ
सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम् तत्र भारत कर्णेन मातज्ञास्ताडिता: शरै:
English
He fell from his mount, streaming his own blood, like a peak of a mountain of realgar split by a thunderbolt.
अध्याय 8
सुदक्षिणाद अवरजं काम्बॊजं ददृशुर हतम परांशुं कमलपत्राक्षम अत्यर्थं परियदर्शनम काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा
sudakṣiṇāda avarajaṃ kāmbòjaṃ dadṛśura hatama parāṃśuṃ kamalapatrākṣama atyarthaṃ pariyadarśanama kāñcanastambhasaṃkāśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā
हिन्दी अर्थ
गजवाजिमनुष्यैश्न निपतद्धिः समन्तत:
English
They saw the Kamboja, younger brother of Sudakshina, slain: tall, lotus-eyed, very handsome, like a golden pillar, like a golden mountain split.
अध्याय 8
ततॊ ऽभवत पुनर युद्धं घॊरम अद्भुतदर्शनम नानावस्थाश च यॊधानां बभूवुस तत्र युध्यताम
tatò 'bhavata punara yuddhaṃ ghòrama adbhutadarśanama nānāvasthāśa ca yòdhānāṃ babhūvusa tatra yudhyatāma
हिन्दी अर्थ
नैवं भीष्मो न च द्रोणो नान्ये युधि च तावका: और न आपके दूसरे कोई योद्धा ही कर सके थे
English
Then there was again a dreadful, wondrous battle, and the warriors fighting there showed many conditions.
अध्याय 8
एतेष्व आवर्जितैर अश्वैः काम्बॊजैर यवनैः शकैः शॊणिताक्तैस तदा रक्तं सर्वम आसीद विशां पते
eteṣva āvarjitaira aśvaiḥ kāmbòjaira yavanaiḥ śakaiḥ śòṇitāktaisa tadā raktaṃ sarvama āsīda viśāṃ pate
हिन्दी अर्थ
सूतपुत्रेण नागेषु हयेषु च रथेषु च
English
With the Kamboja, Yavana and Shaka horses turned about, everything became red, drenched with blood, O lord of men.
अध्याय 8
रथै रथाश्वसूतैश च हतारॊहैश च वाजिभिः दविरदैश च हतारॊहैर महामात्रैर हतद्विपैः अन्यॊन्येन महाराज कृतॊ घॊरॊ जनक्षयः
rathai rathāśvasūtaiśa ca hatāròhaiśa ca vājibhiḥ daviradaiśa ca hatāròhaira mahāmātraira hatadvipaiḥ anyònyena mahārāja kṛtò ghòrò janakṣayaḥ
हिन्दी अर्थ
मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्वरन् सेनामें निर्भीकके समान विचरण करता था
English
With chariots, horses, charioteers and horses with riders slain, elephants with riders slain, and chief officers of slain elephants, a dreadful destruction of men was made by one another, O great king.
अध्याय 8
तस्मिन परपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मना अर्जुनं जयतां शरेष्ठं तवरितॊ दरौणिर आययौ
tasmina parapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanā arjunaṃ jayatāṃ śareṣṭhaṃ tavaritò darauṇira āyayau
हिन्दी अर्थ
सिंहास्यं च यथा प्राप्प न जीवन्ति मृगा: क्वचित् वैश्वानरं यथा प्राप्य प्रतिदहाुन्ति वै जना:
English
While that enemy host was being slain by the great soul, Drona's son quickly came against Arjuna, best of victors.
अध्याय 8
विधुन्वानॊ महच चापं कार्तस्वरविभूषितम आददानः शरान घॊरान सवा रश्मीन इव भास्करः
vidhunvānò mahaca cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitama ādadānaḥ śarāna ghòrāna savā raśmīna iva bhāskaraḥ
हिन्दी अर्थ
कर्णेन चेदिकैकेयपाञ्चालेषु च भारत
English
Shaking his great bow adorned with gold, taking dreadful arrows, as the sun takes its rays,
अध्याय 8
तैः पतद्भिर महाराज दरौणिमुक्तैः समन्ततः संछादितौ रथस्थौ ताव उभौ कृष्ण धनंजयौ
taiḥ patadbhira mahārāja darauṇimuktaiḥ samantataḥ saṃchāditau rathasthau tāva ubhau kṛṣṇa dhanaṃjayau
हिन्दी अर्थ
मम चासीन्मती राजन् दृष्टवा कर्णस्य विक्रमम् पज्चालान् व्यधमत् संख्ये सूतपुत्र: पुनः पुन:
English
by those arrows released by Drona's son, falling on every side, the two on the chariot, Krishna and Dhananjaya, were covered.
अध्याय 8
ततः शरशतैस तीक्ष्णैर भारद्वाजः परतावपान निश्चेष्टौ ताव उभौ चक्रे युद्धे माधव पाण्डवौ
tataḥ śaraśataisa tīkṣṇaira bhāradvājaḥ paratāvapāna niśceṣṭau tāva ubhau cakre yuddhe mādhava pāṇḍavau
हिन्दी अर्थ
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धों धर्मराजो युधिष्ठिर:
English
Then Bharadvaja's son (Ashvatthaman) with hundreds of sharp arrows made those two, Madhava and the Pandava, motionless in the battle.
अध्याय 8
हाहाकृतम अभूत सर्वं जङ्गमं सथावरं तथा चराचरस्य गॊप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः
hāhākṛtama abhūta sarvaṃ jaṅgamaṃ sathāvaraṃ tathā carācarasya gòptārau dṛṣṭvā saṃchāditau śaraiḥ
हिन्दी अर्थ
कुपित होकर उसपर धावा बोल दिया परिवद्वुरमित्रघ्नं शतशश्नचापरे जना:
English
A cry of "Alas" went up from all, moving and unmoving, seeing the protectors of the moving and unmoving covered with arrows.
अध्याय 8
सिद्धचारणसंघाश च संपेतुर वै समन्ततः चिन्तयन्तॊ भवेद अद्य लॊकानां सवस्त्य अपीत्य अह
siddhacāraṇasaṃghāśa ca saṃpetura vai samantataḥ cintayantò bhaveda adya lòkānāṃ savastya apītya aha
हिन्दी अर्थ
चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये
English
Hosts of siddhas and charanas gathered on every side, thinking, "May there be welfare of the worlds today."
अध्याय 8
न मया तादृशॊ राजन दृष्टपूर्वः पराक्रमः संजज्ञे यादृशॊ दरौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः
na mayā tādṛśò rājana dṛṣṭapūrvaḥ parākramaḥ saṃjajñe yādṛśò darauṇeḥ kṛṣṇau saṃchādayiṣyataḥ
हिन्दी अर्थ
जनमेजय: शिनेर्नप्ता बहवश्न प्रभद्रका: कर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैर्विचेररमितौजस:
English
Such prowess as Drona's son's as he covered the two Krishnas I have never before seen, O king.
अध्याय 8
दरौणेस तु धनुषः शब्दम अहितत्रासनं रणे अश्रौषं बहुशॊ राजन सिंहस्य नदतॊ यथा
darauṇesa tu dhanuṣaḥ śabdama ahitatrāsanaṃ raṇe aśrauṣaṃ bahuśò rājana siṃhasya nadatò yathā
हिन्दी अर्थ
एको बहूनभ्यपतद् गरुत्मान् पन्नगानिव
English
I heard repeatedly in the battle the sound of Drona's son's bow, terrifying to foes, like a lion's roar, O king.
अध्याय 8
जया चास्य चरतॊ युद्धे सव्यदक्षिणम अस्यतः विद्युद अम्बुदमध्यस्था भराजमानेव साभवत
jayā cāsya caratò yuddhe savyadakṣiṇama asyataḥ vidyuda ambudamadhyasthā bharājamāneva sābhavata
हिन्दी अर्थ
तादृग् यादृक् पुरा वृत्तं देवानां दानवै: सह देवताओंका दानवोंके साथ हुआ था
English
And his bowstring as he ranged in battle, shooting right and left, seemed to shine like lightning in the middle of a cloud.
अध्याय 8
स तथा कषिप्रकारी च दृढहस्तश च पाण्डवः संमॊहं परमं गत्वा परैक्षत दरॊणजं ततः
sa tathā kaṣiprakārī ca dṛḍhahastaśa ca pāṇḍavaḥ saṃmòhaṃ paramaṃ gatvā paraikṣata daròṇajaṃ tataḥ
हिन्दी अर्थ
वाह्लीकान् केकयान् मत्स्यान् वासात्यान् मद्रसैन्धवान्
English
The Pandava, quick-working and firm-handed, fell into utmost bewilderment and looked at Drona's son.
अध्याय 8
स विक्रमं हृतं मेने आत्मानः सुमहात्मना तथास्य समरे राजन वपुर आसीत सुदुर्दृशम
sa vikramaṃ hṛtaṃ mene ātmānaḥ sumahātmanā tathāsya samare rājana vapura āsīta sudurdṛśama
हिन्दी अर्थ
रथिभि: सादिभि: सूतै: पादातैवाजिभिग्गजै:
English
He thought his valour taken by the great soul, and, O king, in the battle his form became hard to look at.
अध्याय 8
दरौणिपाण्डवयॊर एवं वतमाने महारणे वर्धमाने च राजेन्द्र दरॊणपुत्रे महाबले हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रॊषः समभ्ययात
darauṇipāṇḍavayòra evaṃ vatamāne mahāraṇe vardhamāne ca rājendra daròṇaputre mahābale hīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ ròṣaḥ samabhyayāta
हिन्दी अर्थ
तत् स्तम्भितमिवातिष्ठद् भीमसेनभयार्दितम् निश्चैष्ट तुमुलं दीनं बभौ तस्मिन् महारणे
English
While the great battle of Drona's son and the Pandava went on, with the mighty son of Drona increasing and the son of Kunti declining, anger came upon Krishna.
अध्याय 8
सरॊषान निःश्वसन राजन निर्दहन्न इव चक्षुषा दरौणिं हय अपश्यत संग्रामे फल्गुनं च मुहुर मुहुः
saròṣāna niḥśvasana rājana nirdahanna iva cakṣuṣā darauṇiṃ haya apaśyata saṃgrāme phalgunaṃ ca muhura muhuḥ
हिन्दी अर्थ
तद्धत् तव बल॑ तद् वै निश्चलं समवस्थितम्
English
Enraged, sighing, O king, as if burning with his eyes, he looked at Drona's son in the battle and at Phalguna again and again.
अध्याय 8
ततः करुद्धॊ ऽबरवीत कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदा अत्यद्भुतम इदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे अतिशेते हि यत्र तवा दरॊणपुत्रॊ ऽदय भारत
tataḥ karuddhò 'baravīta kṛṣṇaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ tadā atyadbhutama idaṃ pārtha tava paśyāmi saṃyuge atiśete hi yatra tavā daròṇaputrò 'daya bhārata
हिन्दी अर्थ
रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्र बभूव ह वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे5द्भुतदर्शने
English
Then Krishna said, angry and with affection, to Partha: "This is very wondrous, Partha, that I see in battle: Drona's son exceeds you today, O Bharata.
अध्याय 8
कच चित ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन कच चित कुशलिनौ बाहू कच चिद वीर्यं तद एव ते
kaca cita te gāṇḍivaṃ haste rathe tiṣṭhasi cārjuna kaca cita kuśalinau bāhū kaca cida vīryaṃ tada eva te
हिन्दी अर्थ
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत्
English
Is Gandiva in your hand? Are you on the chariot, Arjuna? Are your arms well? Is your strength the same?"
अध्याय 8
एवम उक्तस तु कृष्णेन कषिप्त्वा भल्लांश चतुर्दश तवरमाणस तवरा काले दरौणेर धनुर अथाच्छिनत धवजं छत्रं पताकां च रथां शक्तिं गदां तथा
evama uktasa tu kṛṣṇena kaṣiptvā bhallāṃśa caturdaśa tavaramāṇasa tavarā kāle darauṇera dhanura athācchinata dhavajaṃ chatraṃ patākāṃ ca rathāṃ śaktiṃ gadāṃ tathā
हिन्दी अर्थ
एते द्रवन्ति सगणा: संशप्तकमहारथा: दीर्यते च महत् सैन्यं सृजजयानां महारणे
English
Thus addressed by Krishna, hastening, he loosed fourteen broad-headed arrows and in time cut the bow of Drona's son, with his banner, parasol, pennant, chariot, dart and mace.
अध्याय 8
जत्रु देशे च सुभृशं वत्सदन्तैर अताडयत स पूर्च्छां परमां गत्वा धवजयष्टिं समाश्रितः
jatru deśe ca subhṛśaṃ vatsadantaira atāḍayata sa pūrcchāṃ paramāṃ gatvā dhavajayaṣṭiṃ samāśritaḥ
हिन्दी अर्थ
जानीते हि भवान् कर्ण वीर्यवन्तं पराक्रमे
English
He struck him hard in the collarbone with calf-tooth arrows; he, falling into deep faintness, leant on the flagstaff.
अध्याय 8
तं विसंज्ञं महाराज किरीटिभयपीडितम अपॊवाह रणात सूतॊ रक्षमाणॊ धनंजयात
taṃ visaṃjñaṃ mahārāja kirīṭibhayapīḍitama apòvāha raṇāta sūtò rakṣamāṇò dhanaṃjayāta
हिन्दी अर्थ
वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम् अब वन त्वा वचस्तस्य गोविन्द: प्रहसन्निव
English
His charioteer carried him, senseless, afflicted by fear of Kiritin, away from the battle, protecting him from Dhananjaya.
अध्याय 8
एतस्मिन्न एव काले तु विजयः शत्रुतापनः नयवधीत तावकं सैन्यं शतशॊ ऽथ सहस्रशः पश्यतस तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत
etasminna eva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥ nayavadhīta tāvakaṃ sainyaṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ paśyatasa tava putrasya tasya vīrasya bhārata
हिन्दी अर्थ
ततस्तव महासैन्यं गोविन्दप्रेरिता हया:
English
At that very time, Vijaya, tormentor of foes, slew your army by hundreds and thousands, in the sight of your son, the hero, O Bharata.
अध्याय 8
एवम एष कषयॊ वृत्तस तावकानां परैः सह करूरॊ विशसनॊ घॊरॊ राजन दुर्मन्त्रिते तव
evama eṣa kaṣayò vṛttasa tāvakānāṃ paraiḥ saha karūrò viśasanò ghòrò rājana durmantrite tava
हिन्दी अर्थ
केशवप्रेरितैरश्वैः श्वेते: काउचनभूषणै: सेनामें चारों ओर भगदड़ मच गयी
English
Thus this destruction of your men by the enemy occurred, cruel, slaughterous, dreadful, O king, through your ill counsel.
अध्याय 8
संशप्तकांश च कौन्तेयः कुरूंश चापि वृकॊदरः वसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन वयधमद रणे
saṃśaptakāṃśa ca kaunteyaḥ kurūṃśa cāpi vṛkòdaraḥ vasuṣeṇaṃ ca pāñcālaḥ kṛtsnena vayadhamada raṇe
हिन्दी अर्थ
था और उनकी आँखें रोषसे लाल हो रही थीं युद्धशौण्डौ समाहूतावागतौ तौ रणाध्वरम्
English
The son of Kunti slew the Samshaptakas, Vrikodara the Kurus, and the Panchala Vasushena (Karna) in the battle, in full.
पाठ सेटिंग्स · Reading settings
भाषा एवं सामग्री · Language and layers
स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।