Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 17/57 · श्लोक 23.1–23.54

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 23.1

[स] पुत्रस तव महाराज मद्रराजम इदं वचः विनयेनॊपसंगम्य परणयाद वाक्यम अब्रवीत

[sa] putrasa tava mahārāja madrarājama idaṃ vacaḥ vinayenòpasaṃgamya paraṇayāda vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

अथ प्रतीपकर्तरिं प्रवीरं परवीरहा और वृषभके समान पुष्ट कंधोंवाले प्रमुख वीर कर्णका स्मरण किया

English

"Dhritarashtra said, 'After having obtained the command of the army, and after he had been addressed by the king himself in those sweet and brotherly words, and after he had ordered the troops to be arrayed at the hour of sunrise, tell me, O Sanjaya, what did Vikartana's son Karna do?'

अध्याय 8

श्लोक 23.2

सत्यव्रत महाभाग दविषताम अघवर्धन मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर

satyavrata mahābhāga daviṣatāma aghavardhana madreśvara raṇe śūra parasainyabhayaṃkara

हिन्दी अर्थ

न कृतं यत् त्वया पूर्व प्राप्ताप्राप्विचारणम्

English

"O truthful, illustrious one, increaser of the sins of your foes, lord of the Madras, hero in battle, terror of enemy armies,

अध्याय 8

श्लोक 23.3

शरुतवान असि कर्णस्य बरुवतॊ वदतां वर यथा नृपतिसिंहानां मध्ये तवां वरयत्य अयम

śarutavāna asi karṇasya baruvatò vadatāṃ vara yathā nṛpatisiṃhānāṃ madhye tavāṃ varayatya ayama

हिन्दी अर्थ

निमित्तज्ञानयोगे च सव्यसाची न मत्सम: उपायको दूँढ़ निकालनेमें भी सव्यसाची अर्जुन मेरी समानता नहीं कर सकते

English

you have heard Karna speak, O best of speakers; in the midst of the lion-like kings he chooses you.

अध्याय 8

श्लोक 23.4

तस्मात पार्थ विनाशार्थं हितार्थं मम चैव हि सारथ्यं रथिनां शरेष्ठ सुमनाः कर्तुम अर्हसि

tasmāta pārtha vināśārthaṃ hitārthaṃ mama caiva hi sārathyaṃ rathināṃ śareṣṭha sumanāḥ kartuma arhasi

हिन्दी अर्थ

नामक महान् दिव्य एवं उत्तम धनुष मौजूद है

English

Therefore, for Partha's destruction and for my good, O best of charioteers, you should willingly become his charioteer.

अध्याय 8

श्लोक 23.5

अस्याभीशु गरहॊ लॊके नान्यॊ ऽसति भवता समः स पातु सर्वतः कर्णं भवान बरह्मेव शंकरम

asyābhīśu garahò lòke nānyò 'sati bhavatā samaḥ sa pātu sarvataḥ karṇaṃ bhavāna barahmeva śaṃkarama

हिन्दी अर्थ

एतत् कृतं महाराज त्वयेच्छामि परंतप एवं कृते कृतं साहां सर्वकामैर्भविष्यति

English

In the world there is no other rein-holder equal to you; protect Karna on every side as Brahma protects Shankara.

अध्याय 8

श्लोक 23.6

पार्थस्य सचिवः कृष्णॊ यथाभीशु गरहॊ वरः तथा तवम अपि राधेयं सर्वतः परिपालय

pārthasya sacivaḥ kṛṣṇò yathābhīśu garahò varaḥ tathā tavama api rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya

हिन्दी अर्थ

विनीतभावसे जाकर प्रेमपूर्वक इस प्रकार बोला-- मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर

English

As Krishna, the excellent rein-holder, is Partha's counsellor, so you too protect Radheya on every side.

अध्याय 8

श्लोक 23.7

भीष्मॊ दरॊणः कृपः कर्णॊ भवान भॊजश च वीर्यवान शकुनिः सौबलॊ दरौणिर अहम एव च नॊ बलम एषाम एव कृतॊ भागॊ नवधा पृतना पते

bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaḥ karṇò bhavāna bhòjaśa ca vīryavāna śakuniḥ saubalò darauṇira ahama eva ca nò balama eṣāma eva kṛtò bhāgò navadhā pṛtanā pate

हिन्दी अर्थ

यथा नृपतिसिंहानां मध्ये त्वां वरये स्वयम्

English

Bhishma, Drona, Kripa, Karna, you, the valiant Bhoja, Subala's son Shakuni, Drona's son and I are our strength; the army, O lord of the host, has been divided into nine parts among them.

अध्याय 8

श्लोक 23.8

नैव भागॊ ऽतर भीष्मस्य दरॊणस्य च महात्मनः ताभ्याम अतीत्य तौ भागौ निहता मम शत्रवः

naiva bhāgò 'tara bhīṣmasya daròṇasya ca mahātmanaḥ tābhyāma atītya tau bhāgau nihatā mama śatravaḥ

हिन्दी अर्थ

सारथ्य॑ रथिनां श्रेष्ठ प्रणयात् कर्तुमहसि अभीषूणां हि कर्णस्य ग्रहीतान्यो न विद्यते

English

In this there was no share of Bhishma and the great-souled Drona; having surpassed those two shares, my enemies have been slain.

अध्याय 8

श्लोक 23.9

वृद्धौ हि तौ नरव्याघ्रौ छलेन निहतौ च तौ कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ सवर्गम इतॊ ऽनघ

vṛddhau hi tau naravyāghrau chalena nihatau ca tau kṛtvā nasukaraṃ karma gatau savargama itò 'nagha

हिन्दी अर्थ

वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णके समान हैं

English

Those two aged tigers among men were slain by deceit, having done a deed not easy to do, and gone to heaven from here, sinless one.

अध्याय 8

श्लोक 23.10

तथान्ये पुरुषव्याघ्राः परैर विनिहता युधि अस्मदीयाश च बहवः सवर्गायॊपगता रणे तयक्त्वा पराणान यथाशक्ति चेष्टाः कृत्वा च पुष्कलाः

tathānye puruṣavyāghrāḥ paraira vinihatā yudhi asmadīyāśa ca bahavaḥ savargāyòpagatā raṇe tayaktvā parāṇāna yathāśakti ceṣṭāḥ kṛtvā ca puṣkalāḥ

हिन्दी अर्थ

पुरंदरसमं युद्धे मरुदूगणसमं बले

English

"Sanjaya said, 'Having learnt Kama's wishes, thy sons, O bull of Bharata's race, ordered the troops to be arrayed with joyful music. While it still wanted a long period for the coming of the dawn, a loud noise of "Array, Array!" O king, suddenly arose among thy troops. And the uproar that arose, became tremendous and touched the very heavens, of foremost of elephants and fenced cars while under process of equipment, of foot-soldiers and steeds, O monarch, while putting on their armour or in course of being harnessed, and of combatants moving with activity and shouting unto one another! Then the Suta's son bearing a gold-backed bow appeared (on the field) in his car possessed of the splendour of the radiant Sun, crowned with many banners, equipped with a white standard, with steeds of the hue of cranes, bearing the device of the elephants' rope, filled with a hundred quivers, furnished with mace and wooden fence, freighted with shataghnis and rows of bells and darts and lances and spears, and supplied with many bows. And the Suta's son appeared on the field, blowing his conch, O king; decorated with a net-work of gold, and shaking his formidable bow adorned with pure gold. Beholding the mighty bowman Karna, that foremost of car-warriors, seated on his car, difficult of approach and resembling the risen Sun that destroys the gloom, none amongst the Kauravas, O tiger among men, recked, O sire, the loss of Bhishma or Drona or other men! Speeding the warriors, O sire, with the blasts of his conch, Karna caused the vast army of the Kauravas to be drawn out. Having arrayed the troops in the makara array, that mighty bowman, that scorcher of foes, viz., Karna, proceeded against the Pandavas from desire of victory. In the tip of the beak of that makara, O king, was stationed Karna himself. In the two eyes were the brave Shakuni and the mighty car-warrior Uluka. In the head was Drona' s son and in the neck were all the uterine brothers. In the middle was king Duryodhana supported by a large force. In the left foot, O monarch, was stationed Kritavarma accompanied by the Narayana troops, and those invincible warriors, the gopalas. In the right foot, O king, was Gotama's son of prowess incapable of being baffled, surrounded by those mighty bowmen viz., the Trigartas and by the Southerners. In the left hind-foot was stationed Shalya with a large force raised in the country of Madras. In the right (hind- foot), O monarch, was Sushena of true vows, surrounded by a 1,000 cars and 300 elephants. In the tail were the two royal brothers of mighty energy, viz., Citra and Citrasena surrounded by a large force.

अध्याय 8

श्लोक 23.11

कर्णॊ हय एकॊ महाबाहुर अस्मत्प्रियहिते रतः भवांश च पुरुषव्याघ्र सर्वलॊकमहारथः तस्मिञ जयाशा विपुला मम मद्रजनाधिप

karṇò haya ekò mahābāhura asmatpriyahite rataḥ bhavāṃśa ca puruṣavyāghra sarvalòkamahārathaḥ tasmiña jayāśā vipulā mama madrajanādhipa

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुमात्ययिकेष्विव यद्वोडगमन्मनो मन्दा: कर्ण वैकर्तनं प्रति

English

" 'When, O great king, that foremost of men, Karna, thus came out, king Yudhishthira the just, casting his eyes on Arjuna, said these words: "Behold, O Partha, how the Dhartarashtra force, O hero, in this battle, protected by heroes and mighty car-warriors, hath been arrayed by Karna! This vast Dhartarashtra force hath lost its bravest warriors. They that remain, O mighty-armed one, are feeble, equal, as I think, to straw! Only one great bowman, viz., the Suta's son, shineth in it! That foremost of car-warriors is incapable of being vanquished by the three worlds with their mobile and immobile creatures, including

अध्याय 8

श्लोक 23.12

पार्थस्य समरे कृष्णॊ यथाभीशु वरग्रहः तेन युक्तॊ रणे पार्थॊ रक्ष्यमाणश च पार्थिव यानि कर्माणि कुरुते परत्यक्षाणि तथैव ते

pārthasya samare kṛṣṇò yathābhīśu varagrahaḥ tena yuktò raṇe pārthò rakṣyamāṇaśa ca pārthiva yāni karmāṇi kurute paratyakṣāṇi tathaiva te

हिन्दी अर्थ

कृतेवहारे सैन्यानां प्रवृत्ते च रणे पुन:

English

As Krishna is the excellent rein-holder of Partha in battle, yoked with him, Partha is protected in battle, O king, and the deeds he does are visible, just so are yours.

अध्याय 8

श्लोक 23.13

पूर्वं न समरे हय एवम अवधीद अर्जुनॊ रिपून अहन्य अहनि मद्रेश दरावयन दृश्यते युधि

pūrvaṃ na samare haya evama avadhīda arjunò ripūna ahanya ahani madreśa darāvayana dṛśyate yudhi

हिन्दी अर्थ

कथं च पाण्डवा: सर्वे युयुधुस्तत्र सूतजम् कर्णस्य भुजयोर्वीर्य शक्रविष्णुसमं युधि

English

Before, Arjuna did not slay his enemies in battle thus; day after day, lord of the Madras, he is seen routing them in the fight.

अध्याय 8

श्लोक 23.14

भागॊ ऽवशिष्टः कर्णस्य तव चैव महाद्युते तं भागं सह कर्णेन युगपन नाशयाहवे

bhāgò 'vaśiṣṭaḥ karṇasya tava caiva mahādyute taṃ bhāgaṃ saha karṇena yugapana nāśayāhave

हिन्दी अर्थ

कर्णमश्रित्य संग्रामे मत्तो दुर्योधनो नृप:

English

The share of Karna and yours remains, O greatly splendid one; destroy that share together with Karna at once in battle.

अध्याय 8

श्लोक 23.15

सूर्यारुणौ यथादृष्ट्वा तमॊ नश्यति मारिष तथा नश्यन्तु कौन्तेयाः सपाञ्चालाः ससृञ्जयाः

sūryāruṇau yathādṛṣṭvā tamò naśyati māriṣa tathā naśyantu kaunteyāḥ sapāñcālāḥ sasṛñjayāḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डुपुत्रोंको पराक्रम प्रकट करते देखकर भी महारथी कर्णने क्या किया? श्रीकृष्णको जीतनेके लिये उत्साहित हुआ था

English

As darkness vanishes on seeing the sun and its dawn, O revered one, so let the sons of Kunti with the Panchalas and Srinjayas perish.

अध्याय 8

श्लोक 23.16

रथानां परवरः कर्णॊ यन्तॄणां परवरॊ भवान संनिपातः समॊ लॊके भवतॊर नास्ति कश चन

rathānāṃ paravaraḥ karṇò yantṝṇāṃ paravarò bhavāna saṃnipātaḥ samò lòke bhavatòra nāsti kaśa cana

हिन्दी अर्थ

न पा सका। अवश्य हैव ही सबका परम आश्रय है

English

Karna is the foremost of chariot-warriors and you are the foremost of charioteers; in the world there is none to match the pair of you in encounter.

अध्याय 8

श्लोक 23.17

यथा सर्वास्व अवस्थासु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम तथा भवान परित्रातु कर्णं वैकर्तनं रणे

yathā sarvāsva avasthāsu vārṣṇeyaḥ pāti pāṇḍavama tathā bhavāna paritrātu karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

अहो तीव्राणि दु:ःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् सौबलं च तदा तात नीतिमानिति मन्यते

English

As the Varshneya (Krishna) protects the Pandava in all circumstances, so protect Karna, son of Vikartana, in battle.

अध्याय 8

श्लोक 23.18

तवया सारथिना हय एष अप्रधृष्यॊ भविष्यति देवतानाम अपि रणे सशक्राणां महीपते किं पुनः पाण्डवेयानां मातिशङ्कीर वचॊ मम

tavayā sārathinā haya eṣa apradhṛṣyò bhaviṣyati devatānāma api raṇe saśakrāṇāṃ mahīpate kiṃ punaḥ pāṇḍaveyānāṃ mātiśaṅkīra vacò mama

हिन्दी अर्थ

यदेवं वर्तमानेषु महायुद्धेषु संजय

English

With you as charioteer he will be unassailable even by the gods with Shakra in battle, O lord of the earth; how much less by the Pandavas—do not doubt my word."

अध्याय 8

श्लोक 23.19

दुर्यॊधन वचः शरुत्वा शल्यः करॊधसमन्वितः तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा धुन्वन हस्तौ पुनः पुनः

duryòdhana vacaḥ śarutvā śalyaḥ karòdhasamanvitaḥ tariśikhāṃ bharukuṭīṃ kṛtvā dhunvana hastau punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

राजन पूर्वनिमित्तानि धर्मिष्ठानि विचिन्तय तच्चास्य न भवेत् कार्य चिन्तया च विनश्यति

English

Hearing Duryodhana's words, Shalya, filled with anger, making a three-lined frown and shaking his hands again and again,

अध्याय 8

श्लोक 23.20

करॊधरक्ते महानेत्रे परिवर्त्य महाभुजः कुलैश्वर्यश्रुतिबलैर दृप्तः शल्यॊ ऽबरवीद इदम

karòdharakte mahānetre parivartya mahābhujaḥ kulaiśvaryaśrutibalaira dṛptaḥ śalyò 'baravīda idama

हिन्दी अर्थ

गृह्नीषे न च तनन्‍्मोहाद् वचनं च विशाम्पते प्रजानाथ! आपने मोहवश उनकी बात नहीं मानी

English

His great eyes red with rage, the mighty-armed Shalya, proud of his family, sovereignty, learning and strength, turned about and said this:

अध्याय 8

श्लोक 23.21

अवमन्यसे मां गान्धारे धरुवं मां परिशङ्कसे यन मां बरवीषि विस्रब्धं सारथ्यं करियताम इति

avamanyase māṃ gāndhāre dharuvaṃ māṃ pariśaṅkase yana māṃ baravīṣi visrabdhaṃ sārathyaṃ kariyatāma iti

हिन्दी अर्थ

त्वत्कृते वर्तते घोर: पार्थिवानां जनक्षय:

English

"You slight me, son of Gandhari, or you surely suspect me, since you say to me confidently, 'Be a charioteer.'

अध्याय 8

श्लोक 23.22

अस्मत्तॊ ऽभयधिकं कर्णं मन्यमानः परशंससि न चाहं युधि राधेयं गणये तुल्यम आत्मना

asmattò 'bhayadhikaṃ karṇaṃ manyamānaḥ paraśaṃsasi na cāhaṃ yudhi rādheyaṃ gaṇaye tulyama ātmanā

हिन्दी अर्थ

शृणु सर्व यथावृत्तं घोरं वैशसमुच्यते यथावत् रूपसे सुनें। मैं उस भयंकर विनाशका वर्णन करता हूँ

English

Considering Karna superior to us, you praise him; but I do not reckon Radheya in battle as equal to myself.

अध्याय 8

श्लोक 23.23

आदिश्यताम अभ्यधिकॊ ममांशः पृथिवीपते तम अहं समरे हत्वा गमिष्यामि यथागतम

ādiśyatāma abhyadhikò mamāṃśaḥ pṛthivīpate tama ahaṃ samare hatvā gamiṣyāmi yathāgatama

हिन्दी अर्थ

समेत्य च महाबाहुर्दुर्योधनमथाब्रवीत्

English

Assign me a greater share, O lord of the earth; having slain him in battle I shall go as I came.

अध्याय 8

श्लोक 23.24

अथ वाप्य एक एवाहं यॊत्स्यामि कुरुनन्दन पश्य वीर्यं ममाद्य तवं संग्रामे दहतॊ रिपून

atha vāpya eka evāhaṃ yòtsyāmi kurunandana paśya vīryaṃ mamādya tavaṃ saṃgrāme dahatò ripūna

हिन्दी अर्थ

और उससे मिलकर इस प्रकार बोला निहनिष्यामि तं वीरं स वा मां निहनिष्यति

English

Or I shall fight alone, delight of the Kurus; see my prowess today in battle as I burn my foes.

अध्याय 8

श्लोक 23.25

न चाभिकामान कौरव्य विधाय हृदये पुमान अस्मद्विधः परवर्तेत मा मा तवम अतिशङ्किथाः

na cābhikāmāna kauravya vidhāya hṛdaye pumāna asmadvidhaḥ paravarteta mā mā tavama atiśaṅkithāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ही उस वीरको मार डालूँगा या वही मेरा वध कर डालेगा

English

A man like me, O Kaurava, does not act merely to satisfy others' wishes; do not be too suspicious of me.

अध्याय 8

श्लोक 23.26

युधि चाप्य अवमानॊ मे न कर्तव्यः कथं चन पश्य हीमौ मम भुजौ वज्रसंहननॊपमौ

yudhi cāpya avamānò me na kartavyaḥ kathaṃ cana paśya hīmau mama bhujau vajrasaṃhananòpamau

हिन्दी अर्थ

नाभूत् समागमो राजन् मम चैवार्जुनस्य च अनिहत्य रणे पार्थ नाहमेष्यामि भारत

English

In battle no insult is ever to be offered me. See these two arms of mine, like thunderbolts.

अध्याय 8

श्लोक 23.27

धनुः पश्य च मे चित्रं शरांश चाशीविषॊपमान रथं पश्य च मे कॢप्तं सदश्वैर वातवेगितैः गदां च पश्य गान्धारे हेमपट्ट विभूषिताम

dhanuḥ paśya ca me citraṃ śarāṃśa cāśīviṣòpamāna rathaṃ paśya ca me kḷptaṃ sadaśvaira vātavegitaiḥ gadāṃ ca paśya gāndhāre hemapaṭṭa vibhūṣitāma

हिन्दी अर्थ

अभियास्यति मां पार्थ: शक्रशक्तिविनाकृतम्

English

See my variegated bow, my arrows like venomous serpents, my chariot with fine horses swift as the wind, and my mace adorned with gold plates, son of Gandhari.

अध्याय 8

श्लोक 23.28

दारयेयं महीं करुद्धॊ विकिरेयं च पर्वतान शॊषयेयं समुद्रांश च तेजसा सवेन पार्थिव

dārayeyaṃ mahīṃ karuddhò vikireyaṃ ca parvatāna śòṣayeyaṃ samudrāṃśa ca tejasā savena pārthiva

हिन्दी अर्थ

आयुधानां च मे वीर्य दिव्यानामर्जुनस्य च दिव्यास्त्रोंका समान बल है

English

In rage I could split the earth, scatter the mountains and dry up the seas with my own splendour, O king.

अध्याय 8

श्लोक 23.29

तन माम एवंविधं जानन समर्थम अरिनिग्रहे कस्माद युनक्षि सारथ्ये नयूनस्याधिरथेर नृप

tana māma evaṃvidhaṃ jānana samarthama arinigrahe kasmāda yunakṣi sārathye nayūnasyādhirathera nṛpa

हिन्दी अर्थ

सौष्ठवे चास्त्रपाते च सव्यसाची न मत्सम:

English

Knowing me to be so, capable of subduing foes, why do you engage me as charioteer of Adhiratha's lesser son?

अध्याय 8

श्लोक 23.30

न नाम धुरि राजेन्द्र परयॊक्तुं तवम इहार्हसि न हि पापीयसः शरेयान भूत्वा परेष्यत्वम उत्सहे

na nāma dhuri rājendra parayòktuṃ tavama ihārhasi na hi pāpīyasaḥ śareyāna bhūtvā pareṣyatvama utsahe

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्माने उन्हींके लिये बनाया था

English

You ought not, O king of kings, to yoke me to the pole. I do not dare to be a servant when I am better than a worse man.

अध्याय 8

श्लोक 23.31

यॊ हय अभ्युपगतं परीत्या गरीयांसं वशे सथितम वशे पापीयसॊ धत्ते तत पापम अधरॊत्तरम

yò haya abhyupagataṃ parītyā garīyāṃsaṃ vaśe sathitama vaśe pāpīyasò dhatte tata pāpama adharòttarama

हिन्दी अर्थ

तद् दिव्यं भार्गवो महामददादू् धनुरुत्तमम् यथेन्द्र: समरे सर्वान् हैतेयान् वै समागतान्

English

He who, having come with affection, places a greater man under a lesser one, commits a sin that turns things upside down.

अध्याय 8

श्लोक 23.32

बराह्मणा बरह्मणा सृष्टा मुखात कषत्रम अथॊरसः ऊरुभ्याम असृजद वैश्याञ शूद्रान पद्भ्याम इति शरुतिः तेभ्यॊ वर्णविशेषाश च परतिलॊमानुलॊमजाः

barāhmaṇā barahmaṇā sṛṣṭā mukhāta kaṣatrama athòrasaḥ ūrubhyāma asṛjada vaiśyāña śūdrāna padbhyāma iti śarutiḥ tebhyò varṇaviśeṣāśa ca paratilòmānulòmajāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिस्सप्तकृत्व: पृथिवी धनुषा येन निर्जिता

English

Brahmanas were created by Brahma from his mouth, kshatriyas from his chest, vaishyas from his thighs, shudras from his feet—so the scripture says; from them arose the special castes, born of reversed and direct unions.

अध्याय 8

श्लोक 23.33

अथान्यॊन्यस्य संयॊगाच चातुर्वर्ण्यस्य भारत गॊप्तारः संग्रहीतारौ दातारः कषत्रियाः समृताः

athānyònyasya saṃyògāca cāturvarṇyasya bhārata gòptāraḥ saṃgrahītārau dātāraḥ kaṣatriyāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा परशुरामजीने पृथ्वीपर इक्कीस बार विजय पायी थी तद् रामो हाददान्महां तेन योत्स्यामि पाण्डवम्

English

Then, by the intermingling of one another, in the four orders, O Bharata, kshatriyas are held to be protectors, receivers and givers.

अध्याय 8

श्लोक 23.34

याजनाध्यापनैर विप्रा विशुद्धैश च परतिग्रहैः लॊकस्यानुग्रहार्थाय सथापिता बरह्मणा भुवि

yājanādhyāpanaira viprā viśuddhaiśa ca paratigrahaiḥ lòkasyānugrahārthāya sathāpitā barahmaṇā bhuvi

हिन्दी अर्थ

निहत्य समरे वीरमर्जुनं जयतां वरम्

English

Brahmanas were established on earth by Brahma for the good of the world with sacrificing, teaching and pure acceptance of gifts.

अध्याय 8

श्लोक 23.35

कृषिश च पाशुपाल्यं च विशां दानं च सर्वशः बरह्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिताः परिचारकाः

kṛṣiśa ca pāśupālyaṃ ca viśāṃ dānaṃ ca sarvaśaḥ barahmakṣatraviśāṃ śūdrā vihitāḥ paricārakāḥ

हिन्दी अर्थ

बान्धवोंसहित तुम्हें आनन्दित करूँगा पुत्रपौत्रप्रतिष्ठा ते भविष्यत्यद्य पार्थिव

English

Agriculture, cattle-keeping and giving belong in every way to vaishyas; shudras are appointed as servants of Brahmanas, kshatriyas and vaishyas.

अध्याय 8

श्लोक 23.36

बरह्मक्षत्रस्य विहितः सूता वै परिचारकाः न विट शूद्रस्य तत्रैव शृणु वाक्यं ममानघ

barahmakṣatrasya vihitaḥ sūtā vai paricārakāḥ na viṭa śūdrasya tatraiva śṛṇu vākyaṃ mamānagha

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी तुम्हारे पुत्र-पौत्रोंकी परम्परामें प्रतिष्ठित हो जायगी

English

Sutas are appointed as servants of Brahmana and kshatriya, not of vaishya and shudra; hear my word on this, sinless one.

अध्याय 8

श्लोक 23.37

सॊ ऽहं मूर्धावसिक्तः सन राजर्षिकुलसंभवः महारथः समाख्यातः सेव्यः सतव्यश च बन्दिनाम

sò 'haṃ mūrdhāvasiktaḥ sana rājarṣikulasaṃbhavaḥ mahārathaḥ samākhyātaḥ sevyaḥ satavyaśa ca bandināma

हिन्दी अर्थ

सम्यग्धर्मानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा आज विशेषतः तुम्हारा प्रिय करनेके हेतु मेरे लिये कुछ भी असम्भव नहीं है

English

I, consecrated on the head, born in a family of royal sages, am known as a great chariot-warrior, to be served and praised by bards.

अध्याय 8

श्लोक 23.38

सॊ ऽहम एतादृशॊ भूत्वा नेहारि कुलमर्दन सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्यं कर्तुम उत्सहे

sò 'hama etādṛśò bhūtvā nehāri kulamardana sūtaputrasya saṃgrāme sārathyaṃ kartuma utsahe

हिन्दी अर्थ

अवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनो5स्मि फाल्गुनात्

English

Being such, O crusher of enemy families, I will not act as charioteer in battle to the son of a charioteer.

अध्याय 8

श्लोक 23.39

अवमानम अहं पराप्य न यॊत्स्यामि कथं चन आपृच्छ्य तवाद्य गान्धारे गमिष्यामि यथागतम

avamānama ahaṃ parāpya na yòtsyāmi kathaṃ cana āpṛcchya tavādya gāndhāre gamiṣyāmi yathāgatama

हिन्दी अर्थ

सारथिस्तस्य गोविन्दो मम तादृड्ध न विद्यते विजयं च महद्दिव्यं ममापि धनुरुत्तमम्

English

Having met with disrespect I shall not fight at all; taking leave of you today, son of Gandhari, I shall go as I came."

अध्याय 8

श्लोक 23.40

एवम उक्त्वा नरव्याघ्रः शल्यः समितिशॊभनः उत्थाय परययौ तूर्णं राजमध्याद अमर्षितः

evama uktvā naravyāghraḥ śalyaḥ samitiśòbhanaḥ utthāya parayayau tūrṇaṃ rājamadhyāda amarṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

येन चाप्यधिको वीर: पाण्डवस्तन्निबोध मे जिसके कारण मुझसे बढ़ जाते हैं, वह भी सुन लो

English

Having said this, the tiger among men, Shalya, ornament of assemblies, rose and quickly left the midst of the kings, indignant.

अध्याय 8

श्लोक 23.41

परणयाद बहुमानाच च तं निगृह्य सुतस तव अब्रवीन मधुरं वाक्यं साम सर्वार्थसाधकम

paraṇayāda bahumānāca ca taṃ nigṛhya sutasa tava abravīna madhuraṃ vākyaṃ sāma sarvārthasādhakama

हिन्दी अर्थ

अन्निदत्तश्न वै दिव्यो रथ: काज्चनभूषण:

English

Your son, with affection and great regard, held him back and spoke sweet, conciliatory words that accomplish everything.

अध्याय 8

श्लोक 23.42

यथा शल्य तवम आत्थेदम एवम एतद असंशयम अभिप्रायस तु मे कश चित तं निबॊध जनेश्वर

yathā śalya tavama ātthedama evama etada asaṃśayama abhiprāyasa tu me kaśa cita taṃ nibòdha janeśvara

हिन्दी अर्थ

ध्वजश्न दिव्यो द्युतिमान् वानरो विस्मयंकर: एतैद्रैव्यैरहं हीनो योद्धुमिच्छामि पाण्डवम्

English

"As you say, Shalya, so it surely is, without doubt; but I have a certain intention; understand it, lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 23.43

न कर्णॊ ऽभयधिकस तवत्तः शङ्के नैव कथं चन न हि मद्रेश्वरॊ राजा कुर्याद यद अनृतं भवेत

na karṇò 'bhayadhikasa tavattaḥ śaṅke naiva kathaṃ cana na hi madreśvarò rājā kuryāda yada anṛtaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

सारथिका कार्य कर सकें तो तुम्हारी विजय निश्चित है

English

I do not at all suspect that Karna is superior to you; the lord of the Madras would never do what is untrue.

अध्याय 8

श्लोक 23.44

ऋतम एव हि पूर्वास ते वहन्ति पुरुषॊत्तमाः तस्माद आर्तायनिः परॊक्तॊ भवान इति मतिर मम

ṛtama eva hi pūrvāsa te vahanti puruṣòttamāḥ tasmāda ārtāyaniḥ paròktò bhavāna iti matira mama

हिन्दी अर्थ

नाराचान् गार्ध्रपत्रांक्ष शकटानि वहन्तु मे अयान्तु पश्चात् सततं मामेव भरतर्षभ

English

Your ancestors, best of men, bore only truth; therefore I think you are called Artayani.

अध्याय 8

श्लोक 23.45

शल्य भूतश च शत्रूणां यस्मात तवं भुवि मानद तस्माच छल्येति ते नाम कथ्यते पृथिवीपते

śalya bhūtaśa ca śatrūṇāṃ yasmāta tavaṃ bhuvi mānada tasmāca chalyeti te nāma kathyate pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

शल्योप्यधिक: कृष्णादर्जुनादपि चाप्यहम्

English

Because you are a thorn (shalya) to your enemies on earth, O giver of honour, you are called Shalya, O lord of the earth.

अध्याय 8

श्लोक 23.46

यद एव वयाहृतं पूर्वं भवता भूरिदक्षिण तद एव कुरु धर्मज्ञ मदर्थं यद यद उच्यसे

yada eva vayāhṛtaṃ pūrvaṃ bhavatā bhūridakṣiṇa tada eva kuru dharmajña madarthaṃ yada yada ucyase

हिन्दी अर्थ

और मैं भी अर्जुनसे श्रेष्ठ हूँ तथा शल्यो विजानीते हयज्ञानं महारथ:

English

What you said earlier, giver of rich gifts, do that very thing, knower of dharma, whatever I tell you for my sake.

अध्याय 8

श्लोक 23.47

न च तवत्तॊ हि राधेयॊ न चाहम अपि वीर्यवान वृणीमस तवां हयाग्र्याणां यन्तारम इति संयुगे

na ca tavattò hi rādheyò na cāhama api vīryavāna vṛṇīmasa tavāṃ hayāgryāṇāṃ yantārama iti saṃyuge

हिन्दी अर्थ

तथान्त्रे मत्समो नास्ति कश्रिदेव धनुर्धर:

English

Neither Radheya is greater than you nor am I more valiant; we choose you as driver of the best horses in battle.

अध्याय 8

श्लोक 23.48

यथा हय अभ्यधिकं कर्णं गुणैस तात धनंजयात वासुदेवाद अपि तवां च लॊकॊ ऽयम इति मन्यते

yathā haya abhyadhikaṃ karṇaṃ guṇaisa tāta dhanaṃjayāta vāsudevāda api tavāṃ ca lòkò 'yama iti manyate

हिन्दी अर्थ

अस्त्रविद्यामें मेरे समान कोई भी धनुर्धर नहीं है सो5यमभ्यधिक: कृष्णाद् भविष्यति रथो मम

English

As the world thinks Karna superior in qualities to Dhananjaya and even to Vasudeva, so it thinks of you.

अध्याय 8

श्लोक 23.49

कर्णॊ हय अभ्यधिकः पार्थाद अस्त्रैर एव नरर्षभ भवान अप्य अधिकः कृष्णाद अश्वयाने बले तथा

karṇò haya abhyadhikaḥ pārthāda astraira eva nararṣabha bhavāna apya adhikaḥ kṛṣṇāda aśvayāne bale tathā

हिन्दी अर्थ

अर्जुनके रथसे बढ़ जायगा

English

Karna is superior to Partha in weapons, O bull among men, and you are superior to Krishna in horse-driving and strength.

अध्याय 8

श्लोक 23.50

यथाश्वहृदयं वेद वासुदेवॊ महामनाः दविगुणं तवं तथा वेत्थ मद्रराज न संशयः

yathāśvahṛdayaṃ veda vāsudevò mahāmanāḥ daviguṇaṃ tavaṃ tathā vettha madrarāja na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वथा पाण्डवान् संख्ये विजेष्ये वै समागतान्

English

As the great-minded Vasudeva knows the heart of horses, you know it twice as well, king of the Madras; there is no doubt."

अध्याय 8

श्लोक 23.51

[ष] यन मा बरवीषि गान्धारे मध्ये सैन्यस्य कौरव विशिष्टं देवकीपुत्रात परीतिमान अस्म्य अहं तवयि

[ṣa] yana mā baravīṣi gāndhāre madhye sainyasya kaurava viśiṣṭaṃ devakīputrāta parītimāna asmya ahaṃ tavayi

हिन्दी अर्थ

किमु पाण्डुसुता राजन् रणे मानुषयोनय: योनिमें उत्पन्न हुए पाण्डव तो कर ही कैसे सकते हैं

English

[Shalya said:] "Son of Gandhari, since you say in the midst of the army that I am superior to Devaki's son, I am pleased with you.

अध्याय 8

श्लोक 23.52

एष सारथ्यम आतिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा तवं वीर मन्यसे

eṣa sārathyama ātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tavaṃ vīra manyase

हिन्दी अर्थ

अनुयास्याम कर्ण त्वां वयं सर्वे च पार्थिवा:

English

I take on the charioteering of the renowned Radheya as he fights the foremost of the Pandavas, as you, hero, desire.

अध्याय 8

श्लोक 23.53

समयश च हि मे वीर कश चिद वैकर्तनं परति उत्सृजेयं यथाश्रद्धम अहं वाचॊ ऽसय संनिधौ

samayaśa ca hi me vīra kaśa cida vaikartanaṃ parati utsṛjeyaṃ yathāśraddhama ahaṃ vācò 'saya saṃnidhau

हिन्दी अर्थ

अभिगम्याब्रवीद् राजा मद्रराजमिदं वच: इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णदुर्योधनसंवादे एकत्रिंशो5ध्याय:

English

But there is a condition of mine, hero, with regard to Vaikartana: in his presence I may speak freely as I wish."

अध्याय 8

श्लोक 23.54

[स] तथेति राजन पुत्रस ते सह कर्णेन भारत अब्रवीन मद्रराजस्य सुतं भरतसत्तम

[sa] tatheti rājana putrasa te saha karṇena bhārata abravīna madrarājasya sutaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

विनयेनोपसंगम्य प्रणयाद् वाक्यमब्रवीत्

English

[Sanjaya said:] "So be it," O king, said your son with Karna to the Madra king's son, O best of the Bharatas.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।