Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 36/57 · श्लोक 43.1–43.78

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 43.1

[स] एतस्मिन्न अन्तरे कृष्णः पार्थं वचनम अब्रवीत दर्शयन्न इव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम

[sa] etasminna antare kṛṣṇaḥ pārthaṃ vacanama abravīta darśayanna iva kaunteyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama

हिन्दी अर्थ

प्रच्छादयन्ति राजानं शस्त्रजालैर्महारथा:

English

Sun, the Moon, the planets, or the fire, in consequence of the violence of the stroke, fell down, split into fragments, like a mountain summit riven by Indra's thunder, falling down on the Earth with great noise. At this, Ashvatthama blazed up with exceeding rage like a prince of snakes struck with the foot, and took up four and ten shafts capable of inflicting great pain upon foes and each resembling the Destroyer's rod. With five of those shafts he cut off the four feet and the trunk of his adversary's elephant, and with three the two arms and the head of the king, and with six he slew the six mighty car- warriors, endued with great effulgence, that followed king Pandya. Those long and well-rounded arms of the king, smeared with excellent sandal-paste, and adorned with gold and pearls and gems and diamonds falling upon the Earth, began to writhe like a couple of snakes slain by Garuda. That head also, graced with a face bright as the full Moon, having a prominent nose and a pair of large eyes, red as copper with rage, adorned with earrings, falling on the ground, looked resplendent like the Moon himself between two bright constellations. The elephant, thus cut off by that skilful warrior into six pieces with those five shafts and the king into four pieces with those three shafts lay divided in all into ten pieces that looked like the sacrificial butter distributed into ten portions intended for the ten deities. Having cut off numerous steeds and men and elephants into pieces and offered them as food into the Rakshasas, king Pandya was thus quieted by Drona's son with his shafts like a blazing fire in a crematorium, extinguished with water after it has received a libation in the shape of a lifeless body. Then like the chief of the celestials joyfully worshipping Vishnu after the subjugation of the Asura Vali, thy son, the king, accompanied by his brothers approaching the preceptor's son worshipped with great respect that warrior who is a complete master of the science of arms, after indeed, he had completed the task he had

अध्याय 8

श्लोक 43.2

एष पाण्डव ते भराता धार्तराष्ट्रैर महाबलैः जिघांसुभिर महेष्वासैर दरुतं पार्थानुसर्यते

eṣa pāṇḍava te bharātā dhārtarāṣṭraira mahābalaiḥ jighāṃsubhira maheṣvāsaira darutaṃ pārthānusaryate

हिन्दी अर्थ

त्रासयन्तो रणे पाण्डून् सृञ्जयांश्व समनन्‍्तत: अभिभाष ति राधेय: सर्वसैन्यानि मानद

English

[Krishna said:] "This brother of yours, Pandava, is being swiftly pursued by mighty Dhritarashtra's sons, mighty archers, wishing to kill him, Partha.

अध्याय 8

श्लोक 43.3

तथानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तॊ महाजवाः

tathānuyānti saṃrabdhāḥ pāñcālā yuddhadurmadāḥ yudhiṣṭhiraṃ mahātmānaṃ parīpsantò mahājavāḥ

हिन्दी अर्थ

पज्च होतानि मुख्यानि रथानां रथसत्तम

English

The Panchalas, arrogant in battle, enraged, swift, follow the great soul Yudhishthira, wishing to save him.

अध्याय 8

श्लोक 43.4

एष दुर्यॊधनः पार्थरथानीकेन दंशितः राजा सर्वस्य लॊकस्य राजानम अनुधावति

eṣa duryòdhanaḥ pārtharathānīkena daṃśitaḥ rājā sarvasya lòkasya rājānama anudhāvati

हिन्दी अर्थ

शिरांस्येतानि पात्यन्ते शत्रूणां बाहवो5पि च सर्वतश्नाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमू:

English

This Duryodhana, armoured, with Partha's chariot-division, king of all the world, runs after the king,

अध्याय 8

श्लोक 43.5

जिघांसुः पुरुषव्याघ्रं भरातृभिः सहितॊ बली आशीविषा समस्पर्शैः सर्वयुद्धविशारदैः

jighāṃsuḥ puruṣavyāghraṃ bharātṛbhiḥ sahitò balī āśīviṣā samasparśaiḥ sarvayuddhaviśāradaiḥ

हिन्दी अर्थ

मध्यंदिनगतं सूर्य यथा दुर्बलचक्षुष:

English

wishing to kill the tiger among men, the strong one, with his brothers, with all those skilled in war, touching like venomous serpents.

अध्याय 8

श्लोक 43.6

एते जिघृक्षवॊ यान्ति दविपाश्वरथपत्तयः युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा रत्नॊत्तमम इवार्थिनः

ete jighṛkṣavò yānti davipāśvarathapattayaḥ yudhiṣṭhiraṃ dhārtarāṣṭrā ratnòttamama ivārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

वेगसे उसकी ओर दौड़े उलूक॑ समरे राजन् सहदेव: समभ्ययात्

English

These eager to seize him go—elephants, horses, chariots and foot-soldiers—Dhritarashtra's men after Yudhishthira, as suppliants after the best of jewels.

अध्याय 8

श्लोक 43.7

पश्य सात्वत भीमाभ्यां निरुद्धाधिष्ठितः परभुः जिहीर्षवॊ ऽमृतं दैत्याः शक्राग्निभ्याम इवावशाः

paśya sātvata bhīmābhyāṃ niruddhādhiṣṭhitaḥ parabhuḥ jihīrṣavò 'mṛtaṃ daityāḥ śakrāgnibhyāma ivāvaśāḥ

हिन्दी अर्थ

अपयातस्ततस्तूर्ण शिखण्डी भृशविक्षत:

English

See, Satvata, the lord restrained and occupied by Bhima, like danavas wishing to carry off nectar from Shakra and Agni, helpless.

अध्याय 8

श्लोक 43.8

एते बहुत्वात तवरिताः पुनर गच्छन्ति पाण्डवम समुद्रम इव वार्यॊघाः परावृट्काले महारथः

ete bahutvāta tavaritāḥ punara gacchanti pāṇḍavama samudrama iva vāryòghāḥ parāvṛṭkāle mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

पितु: समीपे तिष्ठन् वै त्रिभिरन्यैरविध्यत

English

These, many, again hasten to the Pandava, like floods to the sea in the rainy season, great chariot-warriors,

अध्याय 8

श्लोक 43.9

नदन्तः सिंहनादांश च धमन्तश चापि वारिजान बलवन्तॊ महेष्वासा विधुन्वन्तॊ धनूंषि च

nadantaḥ siṃhanādāṃśa ca dhamantaśa cāpi vārijāna balavantò maheṣvāsā vidhunvantò dhanūṃṣi ca

हिन्दी अर्थ

नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये भूशम् बाणोंसे बींध डाला। फिर नकुलने भी उसे पाँच बाणोंसे घायल कर दिया

English

roaring lion-roars and blowing conches, strong mighty archers, shaking their bows.

अध्याय 8

श्लोक 43.10

मृत्यॊर मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ट्ष्हिरम हुतम अग्नौ च भद्रं ते दुर्यॊधन वशंगतम

mṛtyòra mukhagataṃ manye kuntīputraṃ yudhiṣṭṣhirama hutama agnau ca bhadraṃ te duryòdhana vaśaṃgatama

हिन्दी अर्थ

यथैनमनुवर्तन्ते पज्चाला: सह पाण्डवै: मज्जन्तमिव पाताले बलिनोडप्युज्जिहीर्षव:

English

I think the son of Kunti, Yudhishthira, has gone into Death's mouth, fallen into the fire; good luck to you, Duryodhana is in his power.

अध्याय 8

श्लोक 43.11

यथा युक्तम अनीकं हि धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव नास्य शक्रॊ ऽपि मुच्येत संप्राप्तॊ बाणगॊच्चरम

yathā yuktama anīkaṃ hi dhārtarāṣṭrasya pāṇḍava nāsya śakrò 'pi mucyeta saṃprāptò bāṇagòccarama

हिन्दी अर्थ

पश्यतोर्यमयो: पार्थ सात्यकेश्न शिखण्डिन:

English

So well arrayed is the army of Dhritarashtra's son, Pandava, that even Shakra, reaching the range of their arrows, would not escape.

अध्याय 8

श्लोक 43.12

दुर्यॊधनस्य शूरस्य दरौणेः शारद्वतस्य च कर्णस्य चेषु वेगॊ वै पर्वतान अपि दारयेत

duryòdhanasya śūrasya darauṇeḥ śāradvatasya ca karṇasya ceṣu vegò vai parvatāna api dārayeta

हिन्दी अर्थ

पज्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत शरैरविध्वंसयति वै नलिनीमिव कुड्जर:

English

The force of the arrows of the brave Duryodhana, Drona's son, Sharadvata and Karna could split even mountains.

अध्याय 8

श्लोक 43.13

दुर्यॊधनस्य शूरस्य शरौघाञ शीघ्रम अस्यतः संक्रुद्धस्यान्तकस्येव कॊ वेगं संसहेद रणे

duryòdhanasya śūrasya śaraughāña śīghrama asyataḥ saṃkruddhasyāntakasyeva kò vegaṃ saṃsaheda raṇe

हिन्दी अर्थ

पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्येते महारथा:

English

Who could bear in battle the swiftly shot masses of arrows of the brave Duryodhana, enraged like Death?

अध्याय 8

श्लोक 43.14

कर्णेन च कृतॊ राजा विमुखः शत्रुतापनः बलवाँल लघु तस्तश च कृती युद्धविशारदः

karṇena ca kṛtò rājā vimukhaḥ śatrutāpanaḥ balavā~la laghu tastaśa ca kṛtī yuddhaviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

आर्तनादान् विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर

English

The king, scorcher of foes, was made to turn away by Karna, who is strong, quick, skilled and learned in war.

अध्याय 8

श्लोक 43.15

राधेयः पाण्डवश्रेष्ठं शक्तः पीडयितुं रणे सहितॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः शूरॊ महात्मभिः

rādheyaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ śaktaḥ pīḍayituṃ raṇe sahitò dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ śūrò mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

किरज्शरशतान्येव विनिषघ्नंस्तव वाहिनीम्

English

Radheya is able to harass the best of the Pandavas in battle, accompanied by the brave, great-souled sons of Dhritarashtra.

अध्याय 8

श्लोक 43.16

तस्यैवं युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मनः अन्यैर अपि च पार्थस्य हृतं वर्म महारथैः

tasyaivaṃ yudhyamānasya saṃgrāme saṃyatātmanaḥ anyaira api ca pārthasya hṛtaṃ varma mahārathaiḥ

हिन्दी अर्थ

भीमसेनके रथपर धावा कर रहा है शक्रेणेव यथा हैत्यान् हन्यमानान् महाहवे

English

As he fought thus in the battle, composed, the armour of Partha's elder brother was taken by other great chariot-warriors too.

अध्याय 8

श्लोक 43.17

उपवासकृशॊ राजा भृशं भरतसत्तम बराह्मे बले सथितॊ हय एष न कषत्रे ऽतिबले विभॊ

upavāsakṛśò rājā bhṛśaṃ bharatasattama barāhme bale sathitò haya eṣa na kaṣatre 'tibale vibhò

हिन्दी अर्थ

खदेड़े और मारे जानेवाले इन पांचाल महारथियोंको देखो

English

The king is weakened by fasting, best of the Bharatas, and is established in Brahmanic strength, not in kshatriya strength, lord.

अध्याय 8

श्लोक 43.18

न जीवति महाराजॊ मन्ये पार्थ युधिष्ठिरः यद भीमसेनः सहते सिंहनादम अमर्षणः

na jīvati mahārājò manye pārtha yudhiṣṭhiraḥ yada bhīmasenaḥ sahate siṃhanādama amarṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दिशो विप्रेक्षते सर्वास्त्वदर्थमिति मे मति: करनेके लिये सारी दिशाओंमें दृष्टिपात कर रहा है; ऐसा मेरा मत है

English

I think the great king Yudhishthira is not alive, Partha, since impatient Bhimasena endures the lion-roars

अध्याय 8

श्लोक 43.19

नर्दतां धार्तराष्ट्राणां पुनः पुनर अरिंदम धमतां च महाशङ्खान संग्रामे जितकर्शिनाम

nardatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ punaḥ punara ariṃdama dhamatāṃ ca mahāśaṅkhāna saṃgrāme jitakarśināma

हिन्दी अर्थ

शत्रुं जित्वा यथा शक्रो देवसंघै: समावृत:

English

of the roaring sons of Dhritarashtra, again and again, tamer of foes, and of those blowing great conches, victorious in battle.

अध्याय 8

श्लोक 43.20

युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ संचॊदयत्य असौ कर्णॊ धार्तराष्ट्रान महाबलान

yudhiṣṭhiraṃ pāṇḍaveyaṃ hateti bharatarṣabha saṃcòdayatya asau karṇò dhārtarāṣṭrāna mahābalāna

हिन्दी अर्थ

अपनी सम्पूर्ण सेनाओंसे इस प्रकार कह रहा है

English

'Kill the Pandava Yudhishthira!' Karna is urging the mighty sons of Dhritarashtra, O best of the Bharatas.

अध्याय 8

श्लोक 43.21

सथूणाकर्णेन्दु जालेन पार्थ पाशुपतेन च परच्छादयन्तॊ राजानम अनुयान्ति महारथाः आतुरॊ मे मतॊ राजा संनिषेव्यश च भारत

sathūṇākarṇendu jālena pārtha pāśupatena ca paracchādayantò rājānama anuyānti mahārathāḥ āturò me matò rājā saṃniṣevyaśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

यथा जीवन्न व: वश्चिन्मुच्येत युधि सृूज्जय: एवमुक्‍क्त्वा गतो होष पृष्ठतो विकिरन् शरान्

English

Great chariot-warriors follow the king, covering him with nets of arrows—thick, tipped like the moon—and with the Pashupata, Partha; I deem the king afflicted and to be waited on.

अध्याय 8

श्लोक 43.22

यथैनम अनुवर्तन्ते पाञ्चालाः सह पाण्डवैः तवरमाणास तवरा काले सर्वशस्त्रभृतां वराः मज्जन्तम इव पाताले बलिनॊ ऽपय उज्जिहीर्षवः

yathainama anuvartante pāñcālāḥ saha pāṇḍavaiḥ tavaramāṇāsa tavarā kāle sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ majjantama iva pātāle balinò 'paya ujjihīrṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

उदयं पर्वतं यद्बच्छशाड्केनाभिशोभितम्

English

As the Panchalas with the Pandavas follow him, in haste, best of all weapon-bearers, wishing to lift the strong one as if sinking into the netherworld,

अध्याय 8

श्लोक 43.23

न केतुर दृश्यते राज्ञः कर्णेन निहतः शरैः पश्यतॊर यमयॊः पार्थ सात्यकेश च शिखण्डिनः

na ketura dṛśyate rājñaḥ karṇena nihataḥ śaraiḥ paśyatòra yamayòḥ pārtha sātyakeśa ca śikhaṇḍinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रियमाणेन समरे श्रीमच्छतशलाकिना उत्तमं जवमास्थाय ध्रुवमेष्यति संयुगे

English

the king's banner is not seen, struck down by Karna's arrows, in the sight of the twins, Partha, Satyaki and Shikhandin,

अध्याय 8

श्लोक 43.24

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभॊ पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत

dhṛṣṭadyumnasya bhīmasya śatānīkasya vā vibhò pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ cedīnāṃ caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

शरांश्षञाशीविषाकारान् विसृजन्तं महारणे

English

of Dhrishtadyumna, Bhima, Shatanika, and all the Panchalas and Chedis, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 43.25

एष कर्णॊ रणे पार्थ पाण्डवानाम अनीकिनीम शरैर विध्वंसयति वै नलिनीम इव कुञ्जरः

eṣa karṇò raṇe pārtha pāṇḍavānāma anīkinīma śaraira vidhvaṃsayati vai nalinīma iva kuñjaraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्पोंके समान विषैले बाणोंकी वृष्टि कर रहा है प्रार्थयन् समरे पार्थ त्वया सह परंतप

English

This Karna, Partha, in battle shatters the Pandava army with arrows, like an elephant a lotus-pond.

अध्याय 8

श्लोक 43.26

एते दरवन्ति रथिनस तवदीयाः पाण्डुनन्दन पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्य एते महारथाः

ete daravanti rathinasa tavadīyāḥ pāṇḍunandana paśya paśya yathā pārtha gacchantya ete mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णमेकाकिनं दृष्टवा रथानीकेन भारत

English

These chariot-warriors of yours flee, O joy of Pandu; see, see, Partha, how these great chariot-warriors go.

अध्याय 8

श्लोक 43.27

एते भारत मातङ्गाः कर्णेनाभिहता रणे आर्तनादान विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशॊ दश

ete bhārata mātaṅgāḥ karṇenābhihatā raṇe ārtanādāna vikurvāṇā vidravanti diśò daśa

हिन्दी अर्थ

सर्वे: सहैभिद्दुष्टात्मा वध्यतां च प्रयत्नत: अदीनयाोर्विश्रुतयोर्युवयोर्योत्स्यमानयो:

English

These elephants, O Bharata, struck by Karna in battle, make cries of distress and flee in all ten directions.

अध्याय 8

श्लोक 43.28

रथानां दरवतां वृन्दं पश्य पार्थ समन्ततः दराव्यमाणं रणे चैव कर्णेनामित्र कर्शिना

rathānāṃ daravatāṃ vṛndaṃ paśya pārtha samantataḥ darāvyamāṇaṃ raṇe caiva karṇenāmitra karśinā

हिन्दी अर्थ

पश्यन्तु कौरवा: सर्वे तव पार्थ पराक्रमम्

English

See, Partha, throngs of fleeing chariots all around, being routed in battle by Karna, scorcher of foes.

अध्याय 8

श्लोक 43.29

हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर

hastikakṣyāṃ raṇe paśya carantīṃ tatra tatra ha rathasthaṃ sūtaputrasya ketuṃ ketumatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

कोई उत्तर नहीं सूझ पड़ेगा प्रतिपद्यस्व कौन्तेय प्राप्तकालमनन्तरम्

English

See the elephant-rope banner of Karna the charioteer's son, best of banner-bearers, ranging here and there.

अध्याय 8

श्लोक 43.30

असौ धावति राधेयॊ भीमसेनरथं परति किरञ शरशतानीव विनिघ्नंस तव वाहिनीम

asau dhāvati rādheyò bhīmasenarathaṃ parati kiraña śaraśatānīva vinighnaṃsa tava vāhinīma

हिन्दी अर्थ

अन्योन्यरक्षितं वीर बल॑ त्वामभिवर्तते निकृत्यैतद्रथानीकं बलिनं लोकविश्रुतम्

English

There runs Radheya towards Bhimasena's chariot, scattering hundreds of arrows and slaying your army.

अध्याय 8

श्लोक 43.31

एतान पश्य च पाञ्चालान दराव्यमाणान महात्मना शक्रेणेव यथा दैत्यान हन्यमानान महाहवे

etāna paśya ca pāñcālāna darāvyamāṇāna mahātmanā śakreṇeva yathā daityāna hanyamānāna mahāhave

हिन्दी अर्थ

उत्तमं जवमास्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ

English

See these Panchalas routed by the great soul, being slain in the great battle as Shakra the daityas.

अध्याय 8

श्लोक 43.32

एष कर्णॊ रणे जित्वा पाञ्चालान पाण्डुसृञ्जयान दिशॊ विप्रेक्षते सर्वास तवदर्थम इति मे मतिः

eṣa karṇò raṇe jitvā pāñcālāna pāṇḍusṛñjayāna diśò viprekṣate sarvāsa tavadarthama iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

केतुमस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति आचक्षे च प्रियं पार्थ तवेदं भरतर्षभ

English

This Karna, having conquered the Panchalas, Pandavas and Srinjayas in battle, looks in all directions, I think, for your sake.

अध्याय 8

श्लोक 43.33

पश्य पार्थधनुःश्रेष्ठं विकर्षन साधु शॊभते शत्रूञ जित्वा यथा शक्रॊ देवसंघैः समावृतः

paśya pārthadhanuḥśreṣṭhaṃ vikarṣana sādhu śòbhate śatrūña jitvā yathā śakrò devasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता

English

See him drawing the excellent bow, Partha; he shines well, having conquered his foes, like Shakra surrounded by hosts of gods.

अध्याय 8

श्लोक 43.34

एते नदन्ति कौरव्या दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम तरासयन्तॊ रणे पार्थान सृञ्जयांश च सहस्रशः

ete nadanti kauravyā dṛṣṭvā karṇasya vikramama tarāsayantò raṇe pārthāna sṛñjayāṃśa ca sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

समान अत्यन्त दयनीय दिखायी देती है निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेन॑ युधां पतिम्

English

These Kauravas roar on seeing Karna's prowess, frightening the Parthas and Srinjayas by thousands in battle.

अध्याय 8

श्लोक 43.35

एष सर्वात्मना पाण्डूंस तरासयित्वा महारणे अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानद

eṣa sarvātmanā pāṇḍūṃsa tarāsayitvā mahāraṇe abhibhāṣati rādheyaḥ sarvasainyāni mānada

हिन्दी अर्थ

पीतरक्तासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिता:

English

This Radheya, O giver of honour, having terrified the Pandavas with all his might in the great battle, addresses all the armies:

अध्याय 8

श्लोक 43.36

अभिद्रवत गच्छध्वं दरुतं दरवत कौरवाः यथा जीवन न वः कश चिन मुच्यते युधि सृञ्जयः

abhidravata gacchadhvaṃ darutaṃ daravata kauravāḥ yathā jīvana na vaḥ kaśa cina mucyate yudhi sṛñjayaḥ

हिन्दी अर्थ

सौवर्णा राजताश्वैव तैजसाश्न पृथग्विधा: काटकर गिराये जा रहे हैं। हाथी और घोड़े तितर-बितर हो गये हैं

English

'Rush on, go, run fast, Kauravas, so that not one Srinjaya escapes alive from the battle.

अध्याय 8

श्लोक 43.37

तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठतः एवम उक्त्वा ययाव एष पृष्ठतॊ विकिरञ शरैः

tathā kuruta saṃyattā vayaṃ yāsyāma pṛṣṭhataḥ evama uktvā yayāva eṣa pṛṣṭhatò vikiraña śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

रथेभ्य: प्रपतन्त्येते रथिनो विगतासव:

English

Do so, composed; we shall go behind.' Having said so, he goes, scattering arrows from behind.

अध्याय 8

श्लोक 43.38

पश्य कर्णं रणे पार्थ शवेतच्छवि विराजितम उदयं पर्वतं यद्वच छॊभयन वै दिवाकरः

paśya karṇaṃ raṇe pārtha śavetacchavi virājitama udayaṃ parvataṃ yadvaca chòbhayana vai divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मनुष्यान् गजानश्वान् रथांश्वैव धनंजय विमृद्नन्ति नरव्याप्रा भीमसेनबलाश्रयात्

English

See Karna in battle, Partha, shining with a white parasol, like the sun adorning the eastern mountain.

अध्याय 8

श्लोक 43.39

पूर्णचन्द्र निकाशेन मूर्ध्नि छत्रेण भारत धरियमाणेन समरे तथा शतशलाकिना

pūrṇacandra nikāśena mūrdhni chatreṇa bhārata dhariyamāṇena samare tathā śataśalākinā

हिन्दी अर्थ

शस्त्रमाच्छिद्य शत्रूणां सायुधानां निरायुधा:

English

With the parasol held over his head, shining like the full moon, O Bharata, with a hundred ribs, in the battle,

अध्याय 8

श्लोक 43.40

एष तवां परेक्षते कर्णः सकताक्षॊ विशां पते उत्तमं यत्नम आस्थाय धरुवाम एष्यति संयुगे

eṣa tavāṃ parekṣate karṇaḥ sakatākṣò viśāṃ pate uttamaṃ yatnama āsthāya dharuvāma eṣyati saṃyuge

हिन्दी अर्थ

सुभृशं च पराक्रान्ता: पञज्चालानां निवारणे

English

this Karna looks at you, O lord of men, with grey eyes; having made the highest effort, he will surely come into the battle.

अध्याय 8

श्लोक 43.41

पश्य हय एनं महाबाहॊ विधुन्वानं महद धनुः शरांश चाशीविषाकारान विसृजन्तं महाबलम

paśya haya enaṃ mahābāhò vidhunvānaṃ mahada dhanuḥ śarāṃśa cāśīviṣākārāna visṛjantaṃ mahābalama

हिन्दी अर्थ

भीमास्त्रेण सुनिर्भग्नान् धार्तराष्ट्रानू महारथान् पज्चालेष्वभि भूतेषु द्विषद्धिरपभीर्नदन्

English

See, mighty-armed one, how he shakes his great bow, loosing arrows like venomous serpents, the mighty one.

अध्याय 8

श्लोक 43.42

असौ निवृत्तॊ राधेयॊ दृश्यते वानरध्वज वधाय चात्मनॊ ऽभयेति दीपस्य शलभॊ यथा

asau nivṛttò rādheyò dṛśyate vānaradhvaja vadhāya cātmanò 'bhayeti dīpasya śalabhò yathā

हिन्दी अर्थ

शत्रुदलपर आक्रमण करके बाणोंकी वर्षा कर रहे हैं

English

That Radheya is seen returning, O monkey-bannered one, coming to his own death like a moth to a lamp.

अध्याय 8

श्लोक 43.43

कर्णम एकाकिनं दृष्ट्वा रथानीकेन भारत रिरक्षिषुः सुसंयत्तॊ धार्तराष्ट्रॊ ऽभिवर्तते

karṇama ekākinaṃ dṛṣṭvā rathānīkena bhārata rirakṣiṣuḥ susaṃyattò dhārtarāṣṭrò 'bhivartate

हिन्दी अर्थ

विषण्णभूयिष्ठतरा धार्तराष्ट्री महाचमू: भीमसेनके भयसे पीड़ित हो संत्रस्त हो गये हैं

English

Seeing Karna alone, Dhritarashtra's son returns with a chariot-force, well prepared, wishing to protect him.

अध्याय 8

श्लोक 43.44

सार्वैः सहैभिर दुष्टात्मा वध्य एष परयत्नतः तवया यशश च राज्यं च सुखं चॊत्तमम इच्छता

sārvaiḥ sahaibhira duṣṭātmā vadhya eṣa parayatnataḥ tavayā yaśaśa ca rājyaṃ ca sukhaṃ còttamama icchatā

हिन्दी अर्थ

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणै: संनतपर्वभि:

English

This evil-souled one with all his followers must be slain with effort by you, wishing for fame, kingdom and highest happiness.

अध्याय 8

श्लोक 43.45

आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे

ātmānaṃ ca kṛtātmānaṃ samīkṣya bharatarṣabha kṛtāgasaṃ ca rādheyaṃ dharmātmani yudhiṣṭhire

हिन्दी अर्थ

अभिजानीहि भीमस्य सिंहनादं सुदुः:सहम् एष नैषादिरश्येति द्विपमुख्येन पाण्डवम्

English

Looking at yourself, O best of the Bharatas, as accomplished, and at Radheya who has offended the righteous Yudhishthira,

अध्याय 8

श्लोक 43.46

परतिपद्यस्व राधेयं पराप्तकालम अनन्तरम आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा परत्येहि रथयूथपम

paratipadyasva rādheyaṃ parāptakālama anantarama āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā paratyehi rathayūthapama

हिन्दी अर्थ

सतोमरावस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जत:

English

attack Radheya, the time has come immediately; holding to the noble resolve in battle, return to the leader of the chariot-hosts.

अध्याय 8

श्लोक 43.47

पञ्च हय एतानि मिख्यानां रथानां रथसत्तम शतान्य आयान्ति वेगेन बलिनां भीम तेजसाम

pañca haya etāni mikhyānāṃ rathānāṃ rathasattama śatānya āyānti vegena balināṃ bhīma tejasāma

हिन्दी अर्थ

हत्वैनं पुनरायाति नागानन्यान् प्रहारिण: शक्तितोमरसंघातैर्विनिध्नन्तं वृकोदरम्

English

Five hundred of the chief chariots, O best of chariot-warriors, come swiftly, strong and of terrible splendour.

अध्याय 8

श्लोक 43.48

पञ्च नागसहस्राणि दविगुणा वाजिनस तथा अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च अन्यॊन्यरक्षितं वीर बलं तवाम अभिवर्तते

pañca nāgasahasrāṇi daviguṇā vājinasa tathā abhisaṃhatya kaunteya padātiprayutāni ca anyònyarakṣitaṃ vīra balaṃ tavāma abhivartate

हिन्दी अर्थ

निहत्य निशितैर्बाणैश्छिन्ना: पार्थाग्रजेन ते

English

Five thousand elephants, twice as many horses, and ten thousands of foot-soldiers come together, Kaunteya; the army, guarding one another, advances against you.

अध्याय 8

श्लोक 43.49

सूतपुत्रे महेष्वासे दर्शयात्मानम आत्मना उत्तमं यत्नम आस्थाय परत्येहि भरतर्षभ

sūtaputre maheṣvāse darśayātmānama ātmanā uttamaṃ yatnama āsthāya paratyehi bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

पताकाओंको नष्ट करके उनचास हाथियोंको काट गिराया है क़्ुद्धेन भीमसेनेन नरसिंहेन वारिता:

English

Show yourself by yourself to the mighty-bowed charioteer's son; make the highest effort and return, O best of the Bharatas.

अध्याय 8

श्लोक 43.50

असौ कर्णः सुसंरब्धः पाञ्चालान अभिधावति केतुम अस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्न रथं परति समुच्छेत्स्यति पाञ्चालान इति मन्ये परंतप

asau karṇaḥ susaṃrabdhaḥ pāñcālāna abhidhāvati ketuma asya hi paśyāmi dhṛṣṭadyumna rathaṃ parati samucchetsyati pāñcālāna iti manye paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

शरै: संत्रासिता: संख्ये न लभन्ते सुखं क्वचित् भीमसनेन तत् कर्म कृतं दृष्टवा सुदुष्करम्

English

This Karna, in great rage, runs at the Panchalas; I see his banner towards Dhrishtadyumna's chariot; I think he will cut down the Panchalas, scorcher of foes.

अध्याय 8

श्लोक 43.51

आचक्षे ते परियं पार्थ तद एवं भरतर्षभ राजा जीवति कौरव्यॊ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः

ācakṣe te pariyaṃ pārtha tada evaṃ bharatarṣabha rājā jīvati kauravyò dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

ते वध्यमाना: समरे संशप्तकगणा: प्रभो

English

I tell you something pleasing, Partha: the Kuru king, the son of Dharma, Yudhishthira, is alive.

अध्याय 8

श्लोक 43.52

असौ भिमॊ महाबाहुह्ल संनिवृत्तश चमूमुखे वृतः सृञ्जय सैन्येन सात्यकेन च भातत

asau bhimò mahābāhuhla saṃnivṛttaśa camūmukhe vṛtaḥ sṛñjaya sainyena sātyakena ca bhātata

हिन्दी अर्थ

शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका हाुभवंस्तदा जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम्

English

There the mighty-armed Bhima has turned back at the head of the army, surrounded by the Srinjaya army and Satyaka's, O Bharata.

अध्याय 8

श्लोक 43.53

वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितैः शरैः भीमसेनेन कौन्तेय पाञ्चालैश च महात्मभिः

vadhyanta ete samare kauravā niśitaiḥ śaraiḥ bhīmasenena kaunteya pāñcālaiśa ca mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कृष्णार्जुनसंवादे षष्टितमो5ध्याय:

English

These Kauravas are being slain in battle by sharp arrows from Bhimasena and the great-souled Panchalas, Kaunteya.

अध्याय 8

श्लोक 43.54

सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा चाभवद रणात विप्रधावति वेगेन भीमस्य निहता शरैः

senā hi dhārtarāṣṭrasya vimukhā cābhavada raṇāta vipradhāvati vegena bhīmasya nihatā śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसञज्जयै: किमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममाचक्ष्व संजय

English

The army of Dhritarashtra's son has turned away from the battle and flees swiftly, slain by Bhima's arrows.

अध्याय 8

श्लोक 43.55

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपण दर्शना

vipannasasyeva mahī rudhireṇa samukṣitā bhāratī bharataśreṣṭha senā kṛpaṇa darśanā

हिन्दी अर्थ

क्रोधरक्तेक्षणो राजन् भीमसेनमुपाद्रवत्

English

The earth, drenched in blood like a crop destroyed, and the Bharata army, pitiable to behold, O best of the Bharatas.

अध्याय 8

श्लोक 43.56

निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम आशीविषम इव करुद्धं तस्माद दरवति वाहिनी

nivṛttaṃ paśya kaunteya bhīmasenaṃ yudhāṃ patima āśīviṣama iva karuddhaṃ tasmāda daravati vāhinī

हिन्दी अर्थ

यत्नेन महता राजन् पर्यवस्थापयद् बली प्रत्युद्ययौ तदा कर्ण: पाण्डवान् युद्धदुर्मदान्

English

See Bhimasena, lord of warriors, turned back, Kaunteya, like an enraged venomous serpent; from him the army flees.

अध्याय 8

श्लोक 43.57

पीतरक्तासित सितास तारा चन्द्रार्क मण्डिताः पताकाविप्रकीर्यन्ते छत्राण्य एतानि चार्जुन

pītaraktāsita sitāsa tārā candrārka maṇḍitāḥ patākāviprakīryante chatrāṇya etāni cārjuna

हिन्दी अर्थ

धुन्वाना: कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्व॒ सायकान्

English

Yellow, red, black and white banners, adorned with stars, moon and sun, and these parasols, Arjuna, are scattered.

अध्याय 8

श्लोक 43.58

सौवर्णा राजताश चैव तैजसाश च पृथग्विधाः केतवॊ विनिपात्यन्ते हस्त्यश्वं विप्रकीर्यते

sauvarṇā rājatāśa caiva taijasāśa ca pṛthagvidhāḥ ketavò vinipātyante hastyaśvaṃ viprakīryate

हिन्दी अर्थ

हिलाते और बाणोंकी वर्षा करते हुए रणभूमिमें आगे बढ़े धृष्टय्युम्नश्व॒ बलवान् सर्वे चापि प्रभद्रका:

English

Golden, silver and fiery banners of various kinds are being cast down, and elephants and horses scattered.

अध्याय 8

श्लोक 43.59

रथेभ्यः परपतन्त्य एते रथिनॊ विगतासवः नानावर्णैर हता बाणैः पाञ्चालैर अपलायिभिः

rathebhyaḥ parapatantya ete rathinò vigatāsavaḥ nānāvarṇaira hatā bāṇaiḥ pāñcālaira apalāyibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा:समरे जितकाशिन:

English

These chariot-warriors, lifeless, fall from chariots, slain by the arrows of many colours of the Panchalas, who do not flee.

अध्याय 8

श्लोक 43.60

निर्मनुष्यान गजान अश्वान रथांश चैव धनंजय समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रांस तरस्विनः

nirmanuṣyāna gajāna aśvāna rathāṃśa caiva dhanaṃjaya samādravanti pāñcālā dhārtarāṣṭrāṃsa tarasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुनं च रणे यत्तो द्रोणपुत्रो महारथ:

English

The Panchalas, Dhananjaya, rush upon Dhritarashtra's strong sons, who have no men left in elephants, horses and chariots.

अध्याय 8

श्लोक 43.61

मृद्नन्ति च नरव्याघ्रा भीमसेनव्यपाश्रयात बलं परेषां दुर्धर्षं तयक्त्वा पराणान अरिंदम

mṛdnanti ca naravyāghrā bhīmasenavyapāśrayāta balaṃ pareṣāṃ durdharṣaṃ tayaktvā parāṇāna ariṃdama

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले महार॒थी अभश्वत्थामाने अर्जुनपर धावा किया कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत्

English

Relying on Bhimasena, they crush, tigers among men, giving up life, the formidable army of the enemy, tamer of foes.

अध्याय 8

श्लोक 43.62

एते नदन्ति पाञ्चाला धमन्त्य अपि च वारिजान अभिद्रवन्ति च रणे निघ्नन्तः सायकैः परान

ete nadanti pāñcālā dhamantya api ca vārijāna abhidravanti ca raṇe nighnantaḥ sāyakaiḥ parāna

हिन्दी अर्थ

सहानीकान् महाबाहुरेक एव न्यवारयत्

English

These Panchalas roar and blow conches and rush on, slaying the enemy with arrows in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 43.63

पश्य सवर्गस्य माहात्म्यं पाञ्चाला हि परंतप धार्तराष्ट्रान विनिघ्नन्ति करुद्धाः सिंहा इव दविपान

paśya savargasya māhātmyaṃ pāñcālā hi paraṃtapa dhārtarāṣṭrāna vinighnanti karuddhāḥ siṃhā iva davipāna

हिन्दी अर्थ

बाणोंके प्रहारसे रोका शिखण्डिन त्रिभिर्बाणैर्भुवोर्म ध्ये3भ्यताडयत्

English

See, scorcher of foes, the greatness of heaven: the Panchalas, enraged, slay Dhritarashtra's men like lions elephants.

अध्याय 8

श्लोक 43.64

सर्वतश चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः पाञ्चालैर मानसाद एत्य हंसैर गङ्गेव वेगितैः

sarvataśa cābhipannaiṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ pāñcālaira mānasāda etya haṃsaira gaṅgeva vegitaiḥ

हिन्दी अर्थ

बाणोंद्वारा शिखण्डीको उसकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें गहरी चोट पहुँचायी

English

Attacked on all sides, this great army of Dhritarashtra's son is like the Ganga assailed by swift swans from Lake Manasa—by the Panchalas.

अध्याय 8

श्लोक 43.65

सुभृशं च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे कृप कर्णादयॊ वीरा ऋषभाणाम इवर्षभाः

subhṛśaṃ ca parākrāntāḥ pāñcālānāṃ nivāraṇe kṛpa karṇādayò vīrā ṛṣabhāṇāma ivarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

राजत: पर्वतो यद्वत् त्रिभि: शुद्भैरिवोत्थितै: पर्वतके समान बड़ी शोभा पाने लगा

English

The heroes Kripa, Karna and others have exerted themselves greatly to hold back the Panchalas, like bulls among bulls.

अध्याय 8

श्लोक 43.66

सुनिमग्नांश च भीमास्त्रैर धार्तराष्ट्रान महारथान धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घनन्ति शत्रून सहस्रशः विषण्णभूयिष्ठ रथा धार्तराष्ट्री महाचमूः

sunimagnāṃśa ca bhīmāstraira dhārtarāṣṭrāna mahārathāna dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā ghananti śatrūna sahasraśaḥ viṣaṇṇabhūyiṣṭha rathā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ

हिन्दी अर्थ

कर्ण विव्याध समरे नवत्या निशितै: शरै:

English

Heroes led by Dhrishtadyumna slay the great chariot-warriors of Dhritarashtra's sons, deeply sunk in terrible weapons, by thousands; the great army of Dhritarashtra's son has mostly dejected chariots.

अध्याय 8

श्लोक 43.67

पश्य भीमेन नाराचैश छिन्ना नागाःपतन्त्य अमी वज्रिवज्राहतानीव शिखराणि महीभृताम

paśya bhīmena nārācaiśa chinnā nāgāḥpatantya amī vajrivajrāhatānīva śikharāṇi mahībhṛtāma

हिन्दी अर्थ

उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथ: कर दिया। फिर एक क्षुरप्रद्वारा उसकी ध्वजाको काट गिराया

English

See, cut by Bhima's iron arrows, these elephants fall like peaks of mountains struck by the thunderbolt-wielder's bolt.

अध्याय 8

श्लोक 43.68

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणैः संनतपर्वभिः सवान्य अनीकानि मृद्नन्तॊ दरवत्य एते महागजाः

bhīmasenasya nirviddhā bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ savānya anīkāni mṛdnantò daravatya ete mahāgajāḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्धः शत्रुतापन:

English

Pierced by Bhimasena's straight-jointed arrows, these great elephants flee, crushing their own divisions.

अध्याय 8

श्लोक 43.69

नाभिजानासि भीमस्य सिंहनादं दुरुत्सहम नदतॊ ऽरजुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिनः

nābhijānāsi bhīmasya siṃhanādaṃ durutsahama nadatò 'rajuna saṃgrāme vīrasya jitakāśinaḥ

हिन्दी अर्थ

शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिनिशितै: शरै: शिखण्डीको भी घायल कर दिया

English

Arjuna, you do not recognise the unbearable lion-roar of Bhima roaring in battle, the victorious hero.

अध्याय 8

श्लोक 43.70

एष नैषादिर अब्भ्येति दविपमुख्येन पाण्डवम जिघांसुस तॊमरैः करुद्धॊ दण्डा पाणिर इवान्तकः

eṣa naiṣādira abbhyeti davipamukhyena pāṇḍavama jighāṃsusa tòmaraiḥ karuddhò daṇḍā pāṇira ivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये तुरंत वहाँसे भाग निकला तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाबल:

English

This Nishadi's son, on the best elephant, comes at the Pandava, enraged, javelins in hand, like Death with a rod, wishing to kill him.

अध्याय 8

श्लोक 43.71

सतॊमराव अस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जतः तीक्ष्णैर अग्निशिखा परख्यैर नाराचैर दशभिर हतः

satòmarāva asya bhujau chinnau bhīmena garjataḥ tīkṣṇaira agniśikhā parakhyaira nārācaira daśabhira hataḥ

हिन्दी अर्थ

स तेन रुक्मपुड्खेन भल्लेनानतपर्वणा

English

As he roared, Bhima cut off both arms with their javelins, and killed him with ten sharp iron arrows like tongues of fire.

अध्याय 8

श्लोक 43.72

हत्वैनं पुनर आयाति नागान अन्यान परहारिणः पश्य नीलाम्बुदनिभान महामात्रैर अधिष्ठितान शक्तितॊमरसंकाशैर विनिघ्नन्तं वृकॊदरम

hatvainaṃ punara āyāti nāgāna anyāna parahāriṇaḥ paśya nīlāmbudanibhāna mahāmātraira adhiṣṭhitāna śaktitòmarasaṃkāśaira vinighnantaṃ vṛkòdarama

हिन्दी अर्थ

दुःशासनाय संक्रुद्ध: प्रेषयामास भारत शरैश्निच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशाम्पते

English

Having slain him, he comes again at other striking elephants; see him slaying, with weapon-like javelins, those dark as blue clouds, ridden by chief drivers.

अध्याय 8

श्लोक 43.73

सप्त सप्त च नागंस तान वैजयन्तीश च सध्वजाः निहत्य निशितैर बाणैश छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते दशभिर दशभिश चैकॊ नाराचैर निहतॊ गजः

sapta sapta ca nāgaṃsa tāna vaijayantīśa ca sadhvajāḥ nihatya niśitaira bāṇaiśa chinnāḥ pārthāgrajena te daśabhira daśabhiśa caikò nārācaira nihatò gajaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके पुत्रने तीन ही बाणोंद्वारा उसे काट डाला

English

Seven and seven elephants, with banners and standards, were cut by sharp arrows by Partha's elder brother, and each elephant was killed with ten iron arrows.

अध्याय 8

श्लोक 43.74

न चासौ धार्तराष्ट्राणां शरूयते निनदस तथा पुरंदरसमे करुद्धे निवृत्ते भरतर्षभे

na cāsau dhārtarāṣṭrāṇāṃ śarūyate ninadasa tathā puraṃdarasame karuddhe nivṛtte bharatarṣabhe

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्न॑ं समासाद्य वाह्वोरुरगसि चार्पयत् दोनों भुजाओं और छातीमें प्रहार किया

English

The roar of Dhritarashtra's men is no longer heard when the best of the Bharatas, equal to Purandara, has turned back enraged.

अध्याय 8

श्लोक 43.75

अक्षौहिण्यस तथा तिस्रॊ धार्तराष्ट्रस्य संहताः करुद्धेन नरसिंहेन भीमसेनेन वारिताः

akṣauhiṇyasa tathā tisrò dhārtarāṣṭrasya saṃhatāḥ karuddhena narasiṃhena bhīmasenena vāritāḥ

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नं शरब्रातै: समन्तात् पर्यवारयत्

English

Three akshauhinis of Dhritarashtra's son, massed, were held back by the enraged lion among men, Bhimasena."

अध्याय 8

श्लोक 43.76

[स] भीमसेनेन तत कर्मकृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम अर्जुनॊ वयधमच छिष्टान अहितान निशितैः शरैः

[sa] bhīmasenena tata karmakṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkarama arjunò vayadhamaca chiṣṭāna ahitāna niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

व्यस्मयन्त रणे योधा: सिद्धाक्षाप्सरसां गणा: दुःशासनेन संरुद्धं सिंहेनेव महागजम्

English

[Sanjaya said:] Seeing that hard deed done by Bhimasena, Arjuna destroyed the remaining enemies with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 43.77

ते वध्यमानाः समरे संशप्तक गणाः परभॊ शक्रस्यातिथितां गत्वा विशॊका हय अभवन मुदा

te vadhyamānāḥ samare saṃśaptaka gaṇāḥ parabhò śakrasyātithitāṃ gatvā viśòkā haya abhavana mudā

हिन्दी अर्थ

सेनापतिं परीप्सन्तो रुरुधुस्तनयं तव

English

Being slain in the battle, those Samshaptaka hosts, O lord, became guests of Shakra and were glad and free of sorrow.

अध्याय 8

श्लोक 43.78

पार्थश च पुरुषव्याघ्रः शरैः संनतपर्वभिः जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विध बलां चमूम

pārthaśa ca puruṣavyāghraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ jaghāna dhārtarāṣṭrasya caturvidha balāṃ camūma

हिन्दी अर्थ

घोड़ोंसहित पांचालोंने आपके पुत्रको चारों ओरसे घेर लिया घोरं प्राणभूृतां काले भीमरूप॑ं परंतप

English

Partha, tiger among men, with straight-jointed arrows slew the four-fold army of Dhritarashtra's son.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।