Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 14/57 · श्लोक 19.1–19.75

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 19.1

[स] शवेताश्वॊ ऽपि महाराज वयधमत तावकं बलम यथा वायुः समासाद्य तूला राशिं समन्ततः

[sa] śavetāśvò 'pi mahārāja vayadhamata tāvakaṃ balama yathā vāyuḥ samāsādya tūlā rāśiṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

नानाजड्रावयवैहीनिांस्तत्र तत्रेव भारत भ्राम्यमाणानपश्याम हतेषु रथिषु द्रुतम्

English

race, that foremost of car-warriors, that teacher of the science of arms, say when he saw Kama slain? What did the mighty leader of the Madras warriors, that king of the Madras, the great bowman Shalya of the Sauvira clan, that ornament of assemblies, that foremost of car-warriors (temporarily) engaged in driving the car, say when he saw Kama slain? What also did all the other warriors, difficult of defeat in battle, those lords of earth that came to fight, say, O Sanjaya, when they behold Vaikartana slain? After the fall of the heroic Drona, that tiger among car-warriors that bull among men, who, O Sanjaya, became the heads of the several division in their order? Tell me, O Sanjaya, how that foremost of car-warriors, Shalya the ruler of the Madras, became engaged in driving the car of Vaikartana! Who were they that guarded the right wheel of the Suta's son while the latter was engaged in fight, and who were they that guarded his left wheel, and who were they that stood at the rear of that hero? Who were those heroes that did not desert Kama, and who were those mean fellows that ran away? How was the mighty car-warrior Kama slain amidst your united selves? How also did those mighty car-warriors, the brave Pandavas, advance against him shooting showers of shafts like the clouds pouring torrents of rain? Tell me also, O Sanjaya, how that mighty shaft, celestial and foremost of its species, and equipped with a head like that of a serpent became futile! I do not, O Sanjaya, see the possibility of even a small remnant of my cheerless host being saved when its leaders have been crushed! Hearing of the slaughter of those two heroes, those two mighty bowmen, Bhishma and Drona, who were ever ready to lay down their lives for my sake, what use have I of life? Again and again I am unable to endure that Kama, the might of whose arms equalled that of 10,000 elephants, should be slain by the Pandavas! Tell me, O Sanjaya, all that occurred in the battle between the brave warriors of the Kauravas and their foes, after the death of Drona! Tell me also how the sons of Kunti fought the battle with Kama, and how that slayer of foes received his quietus in the fight!'"

अध्याय 8

श्लोक 19.2

परत्युद्ययुस तरिगर्तास तं शिबयः कौरवैः सह शाल्वाः संशप्तकाश चैव नारायण बलं च यत

paratyudyayusa tarigartāsa taṃ śibayaḥ kauravaiḥ saha śālvāḥ saṃśaptakāśa caiva nārāyaṇa balaṃ ca yata

हिन्दी अर्थ

सारथिको पीड़ित किया। तत्पश्चात् उसे और भी घायल कर दिया

English

The Trigartas, Shibis with the Kauravas, Shalvas, Samshaptakas and the Narayana force advanced against him.

अध्याय 8

श्लोक 19.3

सत्यसेनः सत्यकीर्तिर मित्र देवः शरुतं जयः सौश्रुतिश चित्रसेनश च मित्र वर्मा च भारत

satyasenaḥ satyakīrtira mitra devaḥ śarutaṃ jayaḥ sauśrutiśa citrasenaśa ca mitra varmā ca bhārata

हिन्दी अर्थ

पपात धरणी तूर्ण दारयन्तीव भारत व्यपाक्रमेतां युद्धात्तु प्रेक्षमाणी परस्परम्

English

Satyasena, Satyakirti, Mitradeva, Shrutanjaya, Sushruti, Chitrasena and Mitravarman, O Bharata,

अध्याय 8

श्लोक 19.4

तरिगर्तराजः समरे भरातृभिः परिवारितः पुत्रैश चैव महेष्वासैर नानाशस्त्रधरैर युधि

tarigartarājaḥ samare bharātṛbhiḥ parivāritaḥ putraiśa caiva maheṣvāsaira nānāśastradharaira yudhi

हिन्दी अर्थ

चतुर्दश महाराज शिक्षाबलसमन्वित:

English

the Trigarta king in battle surrounded by his brothers and by mighty-bowed sons bearing weapons of many kinds,

अध्याय 8

श्लोक 19.5

ते सृजन्तः शरव्रातान किरन्तॊ ऽरजुनम आहवे अभ्यद्रवन्त समरे वार्यॊघा इव सागरम

te sṛjantaḥ śaravrātāna kirantò 'rajunama āhave abhyadravanta samare vāryòghā iva sāgarama

हिन्दी अर्थ

सौबलोपि भनुर्गह्य घोरमन्यत् सुदुर्जयम् तत्र नादो महानासीत् पाण्डवानां विशाम्पते

English

loosing flights of arrows and showering Arjuna in the fight, rushed at him like floods toward the sea.

अध्याय 8

श्लोक 19.6

ते तव अर्जुनं समासाद्य यॊधाः शतसहस्रशः अगच्छन विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः

te tava arjunaṃ samāsādya yòdhāḥ śatasahasraśaḥ agacchana vilayaṃ sarve tārkṣyaṃ dṛṣṭveva pannagāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा संकट आया हो, यह मैंने नहीं देखा है

English

Those warriors, hundreds of thousands, coming at Arjuna, all perished, like serpents on seeing Tarkshya.

अध्याय 8

श्लोक 19.7

ते वध्यमानाः समरे नाजहुः पाण्डवं तदा दह्यमाना यथा राजञ शलभा इव पावकम

te vadhyamānāḥ samare nājahuḥ pāṇḍavaṃ tadā dahyamānā yathā rājaña śalabhā iva pāvakama

हिन्दी अर्थ

ततोस्य नवतिं बाणान् रुक्मपुड्खान् सुतेजनान् कवचसे फिसलकर गिर गये

English

Though slain in the battle, they did not leave the Pandava, burning like moths in a fire, O king.

अध्याय 8

श्लोक 19.8

सत्यसेनस तरिभिर बाणैर विव्याध युधि पाण्डवम मित्र देवस तरिषष्ट्या च चन्द्र देवश च सप्तभिः

satyasenasa taribhira bāṇaira vivyādha yudhi pāṇḍavama mitra devasa tariṣaṣṭyā ca candra devaśa ca saptabhiḥ

हिन्दी अर्थ

उतावलीके साथ एक भयंकर प्राणान्तकारी बाण छोड़ा

English

Satyasena pierced the Pandava in the battle with three arrows, Mitradeva with sixty-three, and Chandradeva with seven.

अध्याय 8

श्लोक 19.9

मित्र वर्मा तरिसप्तत्या सौश्रुतिश चापि पञ्चभिः शत्रुंजयश च विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः

mitra varmā tarisaptatyā sauśrutiśa cāpi pañcabhiḥ śatruṃjayaśa ca viṃśatyā suśarmā navabhiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

स तेनाभिहतो राजन मूर्च्छामाशु समाविशत् अपोवाह रणात्तूर्ण सारथी रथिनां वरम्

English

Mitravarman with seventy-three, Sushruti with five, Shatrunjaya with twenty, and Susharma with nine arrows.

अध्याय 8

श्लोक 19.10

शत्रुंजयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायाद अपाहरत तवरितश चन्द्र देवं च शरैर निन्ये यमक्षयम

śatruṃjayaṃ ca rājānaṃ hatvā tatra śilāśitaiḥ sauśruteḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyāda apāharata tavaritaśa candra devaṃ ca śaraira ninye yamakṣayama

हिन्दी अर्थ

विपताकध्वजांश्वान्याजञ्छिन्नेषादण्डबन्धुरान्

English

Having killed King Shatrunjaya with stone-whetted arrows, he struck off Sushruti's head with its helmet from his body, and swiftly sent Chandradeva to Yama's abode with arrows.

अध्याय 8

श्लोक 19.11

अथेतरान महाराज यतमानान महारथान पञ्चभिः पञ्चभिर बाणैर एकैकं परत्यवारयत

athetarāna mahārāja yatamānāna mahārathāna pañcabhiḥ pañcabhira bāṇaira ekaikaṃ paratyavārayata

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्रशरैस्तीक्ष्णैरहन्यमानान् विशाम्पते तारकाजालसंछन्नान् वरघण्टाविशोभितान्

English

Then he held back the other great chariot-warriors who were striving, each with five arrows, O great king.

अध्याय 8

श्लोक 19.12

सत्यसेनस तु संक्रुद्धस तॊमरं वयसृजन महत समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च

satyasenasa tu saṃkruddhasa tòmaraṃ vayasṛjana mahata samuddiśya raṇe kṛṣṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca

हिन्दी अर्थ

वारणाननुपश्याम धावमानान् समन्तत:ः

English

Satyasena, enraged, hurled a great javelin aimed at Krishna in the battle and roared a lion's roar.

अध्याय 8

श्लोक 19.13

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः अयॊ मयॊ महाचण्डॊ जगाम धरणीं तदा

sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahātmanaḥ ayò mayò mahācaṇḍò jagāma dharaṇīṃ tadā

हिन्दी अर्थ

कर्णचापच्युतैर्बाणैरपश्याम समन्तत: कर्णसायकनुन्नानां युध्यतां च शितै: शरै:

English

It pierced the left arm of the great-souled Madhava, and then, iron, extremely fierce, fell to the ground.

अध्याय 8

श्लोक 19.14

माधवस्य तु विद्धस्य तॊमरेण महारणे परतॊदः परापतद धस्ताद रश्मयश च विशां पते

mādhavasya tu viddhasya tòmareṇa mahāraṇe paratòdaḥ parāpatada dhastāda raśmayaśa ca viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

तमेवाभिमुखं यान्ति पतड़ा इव पावकम्

English

When Madhava was pierced by the javelin in the great battle, the whip and the reins fell from his hand, O lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 19.15

स परतॊदं पुनर गृह्य रश्मींश चैव महायशाः वाहयाम आस तान अश्वान सत्यसेनरथं परति

sa paratòdaṃ punara gṛhya raśmīṃśa caiva mahāyaśāḥ vāhayāma āsa tāna aśvāna satyasenarathaṃ parati

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिया वर्जयामासुर्युगान्ताग्नेमिवोल्बणम् मध्यंदिनमनुप्राप्तो भूतानीव तमोनुद:

English

The greatly renowned one, taking up whip and reins again, drove those horses towards Satyasena's chariot.

अध्याय 8

श्लोक 19.16

विष्वक्सेनं तु निर्भिन्नं परेक्ष्य पार्थॊ धनंजयः सत्यसेनं शरैस तीक्ष्णैर दारयित्वा महाबलः

viṣvaksenaṃ tu nirbhinnaṃ parekṣya pārthò dhanaṃjayaḥ satyasenaṃ śaraisa tīkṣṇaira dārayitvā mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

उलूक॑ ताडयामास वच्ञेणेन्द्र इवाचलम्

English

Seeing Vishvaksena (Krishna) wounded, Partha Dhananjaya, mighty, pierced Satyasena with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 19.17

ततः सुनिशितैर बाणै राज्ञस तस्य महच छिरः कुण्डलॊपचितं कायाच चकर्त पृतनान्तरे

tataḥ suniśitaira bāṇai rājñasa tasya mahaca chiraḥ kuṇḍalòpacitaṃ kāyāca cakarta pṛtanāntare

हिन्दी अर्थ

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना धनुष काटकर उसपर कर्णी नामक बाणका प्रहार किया

English

Then with very sharp arrows he severed the great head of that king, adorned with earrings, from his body amid the host.

अध्याय 8

श्लोक 19.18

तं निहत्य शितैर बाणैर मित्र वर्माणम आक्षिपत वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष

taṃ nihatya śitaira bāṇaira mitra varmāṇama ākṣipata vatsadantena tīkṣṇena sārathiṃ cāsya māriṣa

हिन्दी अर्थ

अन्यदादत्त सुमहच्चापं संरक्तलोचन:

English

Having killed him with sharp arrows, he struck Mitravarman, and his charioteer with a sharp calf-tooth arrow, O revered one.

अध्याय 8

श्लोक 19.19

ततः शरशतैर भूयः संशप्तक गणान वशी पातयाम आस संक्रुद्धः शतशॊ ऽथ सहस्रशः

tataḥ śaraśataira bhūyaḥ saṃśaptaka gaṇāna vaśī pātayāma āsa saṃkruddhaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वेगशाली एवं विशाल धनुष हाथमें लिया सारथिं त्रिभिरानर्छत्तं च भूयो व्यविध्यत

English

Then, self-controlled, enraged, he felled bands of Samshaptakas with hundreds of arrows, in hundreds and thousands.

अध्याय 8

श्लोक 19.20

ततॊ रजतपुङ्खेन राज्ञः शीर्षं महात्मनः मित्र देवस्य चिच्छेद कषुरप्रेण महायशाः सुशर्माणं च संक्रुद्धॊ जत्रु देशे समार्दयत

tatò rajatapuṅkhena rājñaḥ śīrṣaṃ mahātmanaḥ mitra devasya ciccheda kaṣurapreṇa mahāyaśāḥ suśarmāṇaṃ ca saṃkruddhò jatru deśe samārdayata

हिन्दी अर्थ

अथास्य समरे क्रुद्धों ध्वजं चिच्छेद काउ्चनम् उनके सुवर्णमय ध्वजको भी काट डाला

English

Then the greatly renowned one cut off the head of the great-souled king Mitradeva with a silver-feathered razor-arrow, and enraged, struck Sushama in the collarbone.

अध्याय 8

श्लोक 19.21

ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनंजयम शस्त्रौघैर ममृदुः करुद्धा नादयन्तॊ दिशॊ दश

tataḥ saṃśaptakāḥ sarve parivārya dhanaṃjayama śastraughaira mamṛduḥ karuddhā nādayantò diśò daśa

हिन्दी अर्थ

पपात प्रमुखे राजन् युयुत्सो: काउ्चनध्वज:

English

Then all the Samshaptakas, surrounding Dhananjaya, crushed him with floods of weapons, enraged, making all ten quarters resound.

अध्याय 8

श्लोक 19.22

अभ्यर्दितस तु तैर जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः ऐन्द्रम अस्त्रम अमेयात्मा परादुश्चक्रे महारथः ततः शरसहस्राणि परादुरासन विशां पते

abhyarditasa tu taira jiṣṇuḥ śakratulyaparākramaḥ aindrama astrama ameyātmā parāduścakre mahārathaḥ tataḥ śarasahasrāṇi parādurāsana viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

उसके सामने ही गिर पड़ा उलूक॑ पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

English

Tormented by them, Jishnu, equal to Shakra in valour, of immeasurable spirit, the great chariot-warrior, brought forth Indra's weapon; then thousands of arrows appeared, O lord of men.

अध्याय 8

श्लोक 19.23

धवजानां छिद्यमानानां कार्मुकाणां च संयुगे रथानां सपताकानां तूणीराणां शरैः सह

dhavajānāṃ chidyamānānāṃ kārmukāṇāṃ ca saṃyuge rathānāṃ sapatākānāṃ tūṇīrāṇāṃ śaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

बाणोंसे उलूककी छाती छेद डाली

English

A great noise was heard here and there of banners being cut, bows in battle, chariots with pennants, quivers with their arrows,

अध्याय 8

श्लोक 19.24

अक्षाणाम अथ यॊक्त्राणां चक्राणां रश्मिभिः सह कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे

akṣāṇāma atha yòktrāṇāṃ cakrāṇāṃ raśmibhiḥ saha kūbarāṇāṃ varūthānāṃ pṛṣatkānāṃ ca saṃyuge

हिन्दी अर्थ

तारारूप॑ यथा चित्र निपपात महीतले सो5तिविद्धो बलवता प्रत्यपायाद् रथान्तरम्

English

axles, yokes, wheels with their reins, poles, armour, and arrows in the battle,

अध्याय 8

श्लोक 19.25

अश्मनां पततां चैव परासानाम ऋष्टिभिः सह गदानां परिघाणां च शक्तीनां तॊमरैः सह

aśmanāṃ patatāṃ caiva parāsānāma ṛṣṭibhiḥ saha gadānāṃ parighāṇāṃ ca śaktīnāṃ tòmaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

हो वहाँसे भाग गया

English

stones falling, lances with spears, maces, iron clubs, darts with javelins,

अध्याय 8

श्लोक 19.26

शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानाम ऊरुभिः सह कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष

śataghnīnāṃ sacakrāṇāṃ bhujānāma ūrubhiḥ saha kaṇṭhasūtrāṅgadānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca māriṣa

हिन्दी अर्थ

पज्चालान् सृज्जयांश्वैव विनिधघ्नन् निशितै: शरै: ओर चला गया और उन्हें तीखे बाणोंसे मारने लगा

English

shataghnis with wheels, arms with thighs, necklaces and armlets, and bracelets, O revered one,

अध्याय 8

श्लोक 19.27

हराणाम अथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत छत्राणां वयजनानां च शिरसां मुकुटैः सह अश्रूयत महाञ शब्दस तत्र तत्र विशां पते

harāṇāma atha niṣkāṇāṃ tanutrāṇāṃ ca bhārata chatrāṇāṃ vayajanānāṃ ca śirasāṃ mukuṭaiḥ saha aśrūyata mahāña śabdasa tatra tatra viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसम्भ्रम:

English

necklaces and gold ornaments, coats of mail, parasols, fans and heads with crowns.

अध्याय 8

श्लोक 19.28

सकुण्डलानि सवक्षीणि पूर्णचन्द्र निभानि च शिरांस्य उर्व्याम अदृश्यन्त तारागण इवाम्बरे

sakuṇḍalāni savakṣīṇi pūrṇacandra nibhāni ca śirāṃsya urvyāma adṛśyanta tārāgaṇa ivāmbare

हिन्दी अर्थ

शतानीकके रथको घोड़ों और सारथिसे शून्य कर दिया गदां चिक्षेप संक्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष

English

Heads with earrings, fine eyes and faces like the full moon were seen on the earth like clusters of stars in the sky.

अध्याय 8

श्लोक 19.29

सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनॊक्षितानि च शरीराणि वयदृश्यन्त हतानां च महीतले गन्धर्वनगराकारं घॊरम आयॊधनं तदा

susragvīṇi suvāsāṃsi candanenòkṣitāni ca śarīrāṇi vayadṛśyanta hatānāṃ ca mahītale gandharvanagarākāraṃ ghòrama āyòdhanaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

आपके पुत्रके ऊपर गदाका प्रहार किया

English

Bodies of the slain with fine garlands and garments, anointed with sandal, were seen on the ground; the dreadful battlefield was like a gandharva city.

अध्याय 8

श्लोक 19.30

निहतै राजपुत्रैश च कषत्रियैश च महाबलैः हस्तिभिः पतितैश चैव तुरगैश चाभवन मही अगम्यमार्गा समरे विशीर्णैर इव पर्वतैः

nihatai rājaputraiśa ca kaṣatriyaiśa ca mahābalaiḥ hastibhiḥ patitaiśa caiva turagaiśa cābhavana mahī agamyamārgā samare viśīrṇaira iva parvataiḥ

हिन्दी अर्थ

युद्धस्थलसे हट गये

English

The earth was covered with slain princes, mighty kshatriyas, fallen elephants and horses, impassable in battle as if with shattered mountains.

अध्याय 8

श्लोक 19.31

नासीच चक्रपथश चैव पाण्डवस्य महात्मनः निघ्नतः शात्रवान भल्लैर हस्त्यश्वं चामितम महत

nāsīca cakrapathaśa caiva pāṇḍavasya mahātmanaḥ nighnataḥ śātravāna bhallaira hastyaśvaṃ cāmitama mahata

हिन्दी अर्थ

शतानीकोपि त्वरित: प्रतिविन्ध्यरथं गत: भी तुरंत ही प्रतिविन्ध्यके रथपर चला गया

English

There was no wheel-track for the great-souled Pandava as he killed foes with broad-headed arrows and a great number of elephants and horses.

अध्याय 8

श्लोक 19.32

आ तुम्बाद अवसीदन्ति रथचक्राणि मारिष रणे विचरतस तस्य तस्मिँल लॊहितकर्दमे

ā tumbāda avasīdanti rathacakrāṇi māriṣa raṇe vicaratasa tasya tasmi~la lòhitakardame

हिन्दी अर्थ

नाकम्पयत संक्रुद्धों वार्योध इव पर्वतम्

English

The chariot wheels sank to the hub, O revered one, as he ranged in that mud of blood.

अध्याय 8

श्लोक 19.33

सीदमानानि चक्राणि समूहुस तुरगा भृशम शरमेण महता युक्ता मनॊमारुतरंहसः

sīdamānāni cakrāṇi samūhusa turagā bhṛśama śarameṇa mahatā yuktā manòmārutaraṃhasaḥ

हिन्दी अर्थ

लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे स्यथालस्तव महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जना:

English

The horses, swift as thought and wind, yoked with great effort, strongly carried the sinking wheels.

अध्याय 8

श्लोक 19.34

वध्यमानं तु तत सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना परायशॊ विमुखं सर्वं नावतिष्ठत संयुगे

vadhyamānaṃ tu tata sainyaṃ pāṇḍuputreṇa dhanvinā parāyaśò vimukhaṃ sarvaṃ nāvatiṣṭhata saṃyuge

हिन्दी अर्थ

धन्वी धरनुर्वरं गृह रथाद् भूमावतिष्ठत

English

That army, slain by the bowman son of Pandu, mostly turned away and did not stand in battle.

अध्याय 8

श्लोक 19.35

ताञ जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तक गणान बहून रराज स महाराज विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन

tāña jitvā samare jiṣṇuḥ saṃśaptaka gaṇāna bahūna rarāja sa mahārāja vidhūmò 'ganira iva javalana

हिन्दी अर्थ

धनुष लिये रथसे उतरकर धरतीपर खड़ा हो गया छादयामास समरे तव स्यालस्य तं रथम्

English

Having defeated in battle those many hosts of Samshaptakas, Jishnu shone, O great king, like a smokeless blazing fire.

अध्याय 8

श्लोक 19.36

युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान बहून सवयं दुर्यॊधनॊ राजा परत्यगृह्णाद अभीतवत

yudhiṣṭhiraṃ mahārāja visṛjantaṃ śarāna bahūna savayaṃ duryòdhanò rājā paratyagṛhṇāda abhītavata

हिन्दी अर्थ

बाणोंद्वारा समरभूमिमें उसने आपके सालेके रथको ढक दिया

English

King Duryodhana himself fearlessly confronted Yudhishthira, O great king, who was loosing many arrows.

अध्याय 8

श्लोक 19.37

तम आपतन्तं सहसा तव पुत्रं महाबलम धर्मराजॊ दरुतं विद्ध्वा तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत

tama āpatantaṃ sahasā tava putraṃ mahābalama dharmarājò darutaṃ viddhvā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta

हिन्दी अर्थ

रथोपगान् समीक्ष्यैवं विव्यथे नैव सौबल: रथस्थं शकुनिं यस्तु पदाति: समयोधयत्

English

As your mighty son suddenly rushed at him, the king of dharma swiftly pierced him and said, "Stand, stand!"

अध्याय 8

श्लोक 19.38

सा च तं परतिविव्याध नवभिर निशितैः शरैः सारथिं चास्य भल्लेन भृशं करुद्धॊ ऽभयताडयत

sā ca taṃ parativivyādha navabhira niśitaiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāsya bhallena bhṛśaṃ karuddhò 'bhayatāḍayata

हिन्दी अर्थ

व्यहनत् कार्मुकं राजंस्तूणीरांश्वैव सर्वश:

English

He pierced him back with nine sharp arrows and, greatly enraged, struck his charioteer hard with a broad-headed arrow.

अध्याय 8

श्लोक 19.39

ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा हेमपुङ्खाञ शिलीमुखान दुर्यॊधनाय चिक्षेप तरयॊदश शिलाशितान

tatò yudhiṣṭhirò rājā hemapuṅkhāña śilīmukhāna duryòdhanāya cikṣepa tarayòdaśa śilāśitāna

हिन्दी अर्थ

वैदूर्योत्पलवर्णाभं दन्तिदन्‍तमयत्सरुम् कालदण्डोपमं मेने सुतसोमस्य धीमत:

English

Then King Yudhishthira hurled at Duryodhana thirteen golden-feathered, stone-whetted arrows.

अध्याय 8

श्लोक 19.40

चतुर्भिश चतुरॊ वाहांस तस्य हत्वा महारथः पञ्चमेन शिरः कायात सारथेस तु समाक्षिपत

caturbhiśa caturò vāhāṃsa tasya hatvā mahārathaḥ pañcamena śiraḥ kāyāta sārathesa tu samākṣipata

हिन्दी अर्थ

चौदह मण्डल (पैंतरे) दिखाता हुआ रणभूमिमें सब ओर विचरने लगा सम्पातसमुदीर्णे च दर्शयामास संयुगे

English

Having killed his four horses with four, the great chariot-warrior with the fifth struck off the charioteer's head from his body.

अध्याय 8

श्लोक 19.41

षष्ठेन च धवजं राज्ञः सप्तमेन च कार्मुकम अष्टमेन तथा खड्गं पातयाम आस भूतले पञ्चभिर नृपतिं चापि धर्मराजॊ ऽरदयद भृशम

ṣaṣṭhena ca dhavajaṃ rājñaḥ saptamena ca kārmukama aṣṭamena tathā khaḍgaṃ pātayāma āsa bhūtale pañcabhira nṛpatiṃ cāpi dharmarājò 'radayada bhṛśama

हिन्दी अर्थ

आदि गतियोंको दिखाया

English

With the sixth he cut the king's banner, with the seventh his bow, with the eighth he felled his sword to the ground, and with five the king of dharma tormented the king hard.

अध्याय 8

श्लोक 19.42

हताश्वात तु रथात तस्माद अवप्लुत्य सुतस तव उत्तमं वयसनं पराप्तॊ भूमाव एव वयतिष्ठत

hatāśvāta tu rathāta tasmāda avaplutya sutasa tava uttamaṃ vayasanaṃ parāptò bhūmāva eva vayatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना प्राहिणोत् सुतसोमाय शरानाशीविषोपमान्

English

Your son, leaping from the chariot whose horses were slain, in the utmost calamity stood on the ground.

अध्याय 8

श्लोक 19.43

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्ण दरौणिकृपादयः अभ्यवर्तन्त सहिताः परीप्सन्तॊ नराधिपम

taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇa darauṇikṛpādayaḥ abhyavartanta sahitāḥ parīpsantò narādhipama

हिन्दी अर्थ

उसने सुतसोमपर विषधर सर्पोके समान बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

English

Seeing him in distress, Karna, Drona's son, Kripa and others came together, wishing to save the king.

अध्याय 8

श्लोक 19.44

अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम अभ्ययुः समरे राजंस ततॊ युद्धम अवर्तत

atha pāṇḍusutāḥ sarve parivārya yudhiṣṭhirama abhyayuḥ samare rājaṃsa tatò yuddhama avartata

हिन्दी अर्थ

दर्शँल्लाघवं युद्धे ताक्ष्यतुल्यपराक्रम: दिखाते हुए खड्गसे उन सब बाणोंके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

English

Then all the sons of Pandu surrounded Yudhishthira and advanced in battle, O king, and the fight began.

अध्याय 8

श्लोक 19.45

अथ तूर्यसहस्राणि परावाद्यन्त महामृधे कष्वेडाः किललिला शब्दाः परादुरासन महीपते यद अभ्यगच्छन समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह

atha tūryasahasrāṇi parāvādyanta mahāmṛdhe kaṣveḍāḥ kilalilā śabdāḥ parādurāsana mahīpate yada abhyagacchana samare pāñcālāḥ kauravaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेणन खड्गं चिच्छेद सुप्रभम्

English

Then thousands of trumpets sounded in the great battle, with shouts and uproar, O lord of the earth, as the Panchalas advanced with the Kauravas.

अध्याय 8

श्लोक 19.46

नरा नरैः समाजग्मुर वारणा वरवारणैः रथाश च रथिभिः सार्धं हयाश च हयसादिभिः

narā naraiḥ samājagmura vāraṇā varavāraṇaiḥ rathāśa ca rathibhiḥ sārdhaṃ hayāśa ca hayasādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

समय शकुनिने तीखे क्षुरप्रसे उसके दो टुकड़े कर दिये अर्धमस्य स्थितं हस्ते सुत्सरोस्तत्र भारत

English

Men met men, elephants met the best elephants, chariots met chariot-warriors, and horses met horsemen.

अध्याय 8

श्लोक 19.47

दवंद्वान्य आसन महाराज परेक्षणीयानि संयुगे विस्मापनान्य अचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्य उत्तमानि च

davaṃdvānya āsana mahārāja parekṣaṇīyāni saṃyuge vismāpanānya acintyāni śastravantya uttamāni ca

हिन्दी अर्थ

खड्गका आधा भाग सुतसोमके हाथमें ही रह गया

English

Duels took place, O great king, wondrous to see in the battle, astonishing, inconceivable, with the best weapons.

अध्याय 8

श्लोक 19.48

अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः अन्यॊन्यं समरे जघ्नुर यॊधव्रतम अनुष्ठिताः न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतॊ वै कथं चन

ayudhyanta mahāvegāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ anyònyaṃ samare jaghnura yòdhavratama anuṣṭhitāḥ na hi te samaraṃ cakruḥ pṛṣṭhatò vai kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

प्राविध्यत तत: शेषं सुतसोमो महारथ: पपात धरणी तूर्ण स्वर्णवज्विभूषितम्

English

They fought with great speed, each wishing the other's death; in the battle they killed one another, observing a warrior's vow; they never turned their backs in battle.

अध्याय 8

श्लोक 19.49

मुहूर्तम एव तद युद्धम आसीन मधुरदर्शनम तत उन्मत्तवद राजन निर्मर्यादम अवर्तत

muhūrtama eva tada yuddhama āsīna madhuradarśanama tata unmattavada rājana nirmaryādama avartata

हिन्दी अर्थ

प्रत्यंचासहित काटकर तुरंत ही पृथ्वीपर गिर पड़ा

English

That fight was sweet to behold for a moment only; then, O king, it went on like madness, without restraint.

अध्याय 8

श्लोक 19.50

रथी नागं समासाद्य विचरन रणमूर्धनि परेषयाम आस कालाय शरैः संनतपर्वभिः

rathī nāgaṃ samāsādya vicarana raṇamūrdhani pareṣayāma āsa kālāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव पाण्डवीं सेनां सौबलेयो व्यनाशयत्

English

A chariot-warrior, approaching an elephant and ranging at the head of the battle, sent it to Death with straight-jointed arrows.

अध्याय 8

श्लोक 19.51

नागा हयान समासाद्य विक्षिपन्तॊ बहून अथ दरावयाम आसुर अत्युग्रास तत्र तत्र तदा तदा

nāgā hayāna samāsādya vikṣipantò bahūna atha darāvayāma āsura atyugrāsa tatra tatra tadā tadā

हिन्दी अर्थ

सुबलपुत्र शकुनिने पाण्डव-सेनाका विनाश कर डाला इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि सुतसोमसौबलयुद्धे पजचरविंशो5ध्याय:

English

Elephants, reaching horses and tossing many, put them to flight, fiercely, here and there at every moment.

अध्याय 8

श्लोक 19.52

विद्राव्य च बहून अश्वान नागा राजन बलॊत्कटाः विषाणैश चापरे जघ्नुर ममृदुश चापरे भृशम

vidrāvya ca bahūna aśvāna nāgā rājana balòtkaṭāḥ viṣāṇaiśa cāpare jaghnura mamṛduśa cāpare bhṛśama

हिन्दी अर्थ

चलनेमें समर्थ न हो सका

English

Having put many horses to flight, the elephants, O king, strong and fierce, struck some with their tusks and crushed others hard.

अध्याय 8

श्लोक 19.53

साश्वारॊहांश च तुरगान विषाणैर बिभिदू रणे अपरांश चिक्षिपुर वेगात परगृह्यातिबलास तथा

sāśvāròhāṃśa ca turagāna viṣāṇaira bibhidū raṇe aparāṃśa cikṣipura vegāta paragṛhyātibalāsa tathā

हिन्दी अर्थ

धष्टद्युम्नको नष्ट हुआ ही मानने लगे द्रोणस्य निधनानूनं संक्रुद्धों द्विषदां वर:

English

They pierced horses with their riders in battle with their tusks, and others, mighty, seizing them, hurled them swiftly.

अध्याय 8

श्लोक 19.54

पादातैर आहता नागा विवरेषु समन्ततः चक्रुर आर्तस्वरं घॊरं वयद्रवन्त दिशॊ दश

pādātaira āhatā nāgā vivareṣu samantataḥ cakrura ārtasvaraṃ ghòraṃ vayadravanta diśò daśa

हिन्दी अर्थ

अपि स्वस्ति भवेदद्य धृष्टद्युम्नस्य गौतमात्

English

Struck by foot-soldiers, the elephants in the gaps on all sides gave dreadful cries of distress and fled in all ten directions.

अध्याय 8

श्लोक 19.55

पदातीनां तु सहसा परद्रुतानां महामृधे उत्सृज्याभरणं तूर्णम अवप्लुत्य रणाजिरे

padātīnāṃ tu sahasā paradrutānāṃ mahāmṛdhe utsṛjyābharaṇaṃ tūrṇama avaplutya raṇājire

हिन्दी अर्थ

देवता यहाँ आये हुए हम सब लोगोंका वध कर डालें? गमिष्यत्यद्य पदवीं भारद्वाजस्य गौतम:

English

When the foot-soldiers suddenly fled in the great battle, abandoning their ornaments, they quickly leapt about the field.

अध्याय 8

श्लोक 19.56

निमित्तं मन्यमानास तु परिणम्य महागजाः जगृहुर बिभिदुश चैव चित्राण्य आभरणानि च

nimittaṃ manyamānāsa tu pariṇamya mahāgajāḥ jagṛhura bibhiduśa caiva citrāṇya ābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

अस्त्रवान् वीर्यसम्पन्न: क्रोधेन च समन्वित:

English

The great elephants, thinking it a sign, bent down and seized and broke the variegated ornaments.

अध्याय 8

श्लोक 19.57

परतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे निगृहीता भृशं नागाः परासतॊमर शक्तिभिः

paratimāneṣu kumbheṣu dantaveṣṭeṣu cāpare nigṛhītā bhṛśaṃ nāgāḥ parāsatòmara śaktibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वे अस्त्रवेत्ता, पराक्रमी और क्रोधसे युक्त हैं इत्येवं विविधा वाचस्तावकानां परै: सह

English

Others, held hard on their temples and ivory-ringed tusks by lances, javelins and darts, were restrained.

अध्याय 8

श्लोक 19.58

निगृह्य च गदाः के चित पार्श्वस्थैर भृशदारुणैः रथाश्वसादिभिस तत्र संभिन्ना नयपतन भुवि

nigṛhya ca gadāḥ ke cita pārśvasthaira bhṛśadāruṇaiḥ rathāśvasādibhisa tatra saṃbhinnā nayapatana bhuvi

हिन्दी अर्थ

विनिः:श्वस्य तत: क्रोधात् कृप: शारद्वतो नृप

English

Some, seizing maces from those at their side, very fierce, were cut down by chariot-warriors and horsemen and fell to the ground.

अध्याय 8

श्लोक 19.59

सरथं सादिनं तत्र अपरे तु महागजाः भूमाव अमृद्नन वेगेन सवर्माणं पताकिनम

sarathaṃ sādinaṃ tatra apare tu mahāgajāḥ bhūmāva amṛdnana vegena savarmāṇaṃ patākinama

हिन्दी अर्थ

स हन्यमान: समरे गौतमेन महात्मना तमब्रवीत्ततो यन्ता कच्चित् क्षेमं तु पार्षत

English

Other great elephants trampled to the ground with force a chariot and its horseman, with armour and banners.

अध्याय 8

श्लोक 19.60

रथं नागाः समासाद्य धुरि गृह्य च मारिष वयाक्षिपन सहसा तत्र घॊररूपे महामृधे

rathaṃ nāgāḥ samāsādya dhuri gṛhya ca māriṣa vayākṣipana sahasā tatra ghòrarūpe mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

हैवयोगात्तु ते बाणा नापतन् मर्मभेदिन: व्यावर्तये रथं तूर्ण नदीवेगमिवार्णवात्

English

Elephants, reaching a chariot and seizing it by the pole, O revered one, suddenly hurled it in that fierce, great battle.

अध्याय 8

श्लोक 19.61

नाराचैर निहतश चापि निपपात महागजः पर्वतस्येव शिखरं वज्रभग्नं महीतले

nārācaira nihataśa cāpi nipapāta mahāgajaḥ parvatasyeva śikharaṃ vajrabhagnaṃ mahītale

हिन्दी अर्थ

आज आपका पराक्रम प्रतिहत हो गया”

English

A great elephant, slain by iron arrows, fell to the ground like a mountain peak shattered by the thunderbolt.

अध्याय 8

श्लोक 19.62

यॊधा यॊधान समासाद्य मुष्टिभिर वयहनन युधि केशेष्व अन्यॊन्यम आक्षिप्य चिच्छिदुर बिभिदुः सह

yòdhā yòdhāna samāsādya muṣṭibhira vayahanana yudhi keśeṣva anyònyama ākṣipya cicchidura bibhiduḥ saha

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन् शनकैरब्रवीद् वच: वेपथुश्न शरीरे मे रोमहर्षश्व सारथे

English

Warriors, meeting warriors in battle, struck each other with fists; seizing each other by the hair, they cut and split.

अध्याय 8

श्लोक 19.63

उद्यम्य च भुजाव अन्यॊ निक्षिप्य च महीतले पदा चॊरः समाक्रम्य सफुरतॊ वयहनच छिरः

udyamya ca bhujāva anyò nikṣipya ca mahītale padā còraḥ samākramya saphuratò vayahanaca chiraḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुनं भीमसेनं वा समरे प्राप्प सारथे

English

Raising an arm, one hurled another to the ground and, treading on him with a foot, struck off the quivering head.

अध्याय 8

श्लोक 19.64

मृतम अन्यॊ महाराज पद्भ्यां ताडितवांस तदा जीवतश च तथैवान्यः शस्त्रं काये नयमज्जयत

mṛtama anyò mahārāja padbhyāṃ tāḍitavāṃsa tadā jīvataśa ca tathaivānyaḥ śastraṃ kāye nayamajjayata

हिन्दी अर्थ

ततः प्रायान्महाराज सारथिस्त्वरयन् हयान् महाधनुर्धर भीमसेन आपके सैनिकोंके साथ युद्ध कर रहे थे

English

One, O great king, struck a dead man with his feet, and another plunged a weapon into the body of one still alive.

अध्याय 8

श्लोक 19.65

मुष्टियुद्धं महच चासीद यॊधानां तत्र भारत तथा केशग्रहश चॊग्रॊ बाहुयुद्धं च केवलम

muṣṭiyuddhaṃ mahaca cāsīda yòdhānāṃ tatra bhārata tathā keśagrahaśa cògrò bāhuyuddhaṃ ca kevalama

हिन्दी अर्थ

प्रद्रुतं च रथं दृष्टवा धृष्टद्युम्नस्य मारिष

English

A great fist-fight took place there among the warriors, O Bharata, and fierce hair-pulling and sheer wrestling.

अध्याय 8

श्लोक 19.66

समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस तथापरः जहार समरे पराणान नानाशस्त्रैर अनेकधा

samāsaktasya cānyena avijñātasa tathāparaḥ jahāra samare parāṇāna nānāśastraira anekadhā

हिन्दी अर्थ

करते हुए उनका पीछा किया शड्खं च पूरयामास मुहुर्मुहुररिंदम:

English

One engaged with another was killed by a third unseen, who took lives in battle with weapons in many ways.

अध्याय 8

श्लोक 19.67

संसक्तेषु च यॊधेषु वर्तमाने च संकुले कबन्धान्य उत्थितानि सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः

saṃsakteṣu ca yòdheṣu vartamāne ca saṃkule kabandhānya utthitāni sama śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

डराया था, उसी प्रकार उन्होंने धृष्टद्युम्मको भयभीत कर दिया

English

While the warriors were locked together and the confusion went on, headless trunks rose up by hundreds and thousands.

अध्याय 8

श्लोक 19.68

लॊहितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च महारङ्गानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे

lòhitaiḥ sicyamānāni śastrāṇi kavacāni ca mahāraṅgānuraktāni vastrāṇīva cakāśire

हिन्दी अर्थ

शिखण्डी तु समासाद्य हृदिकानां महारथम् कृतवर्मा तु संक्रुद्धो भित्त्वा षष्टया पतत्रिभि:

English

Weapons and armour drenched with blood shone like garments dyed red in a great theatre.

अध्याय 8

श्लोक 19.69

एवम एतन महायुद्धं दारुणं भृशसंकुलम उन्मत्तरङ्गप्रतिमं शब्देनापूरयज जगत

evama etana mahāyuddhaṃ dāruṇaṃ bhṛśasaṃkulama unmattaraṅgapratimaṃ śabdenāpūrayaja jagata

हिन्दी अर्थ

--'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह”

English

So that great and dreadful battle, thick with confusion, like a theatre of the mad, filled the world with its noise.

अध्याय 8

श्लोक 19.70

नैव सवे न परे राजन विज्ञायन्ते शरातुराः यॊद्धव्यम इति युध्यन्ते राजानॊ जय गृद्धिनः

naiva save na pare rājana vijñāyante śarāturāḥ yòddhavyama iti yudhyante rājānò jaya gṛddhinaḥ

हिन्दी अर्थ

वितथांस्तान् समालक्ष्य पतितांश्व महीतले

English

Neither their own nor the enemy were recognised, O king, by the tormented; the kings, eager for victory, fought thinking "Fight we must."

अध्याय 8

श्लोक 19.71

सवान सवे जघ्नुर महाराज परांश चैव समागतान उभयॊः सेनयॊर वीरैर वयाकुलं समपद्यत

savāna save jaghnura mahārāja parāṃśa caiva samāgatāna ubhayòḥ senayòra vīraira vayākulaṃ samapadyata

हिन्दी अर्थ

अथीैनं छिन्नधन्वानं भग्नशुड्भमिवर्षभम् कृतवर्मा तु संक्रुद्धों मार्गणै: क्षतविक्षत:

English

They slew their own and the enemy who came together, O great king; chaos arose among the heroes of both armies.

अध्याय 8

श्लोक 19.72

रथैर भग्नैर महाराज वारणैश च निपातितैः हयैश च पतितैस तत्र नरैश च विनिपातितैः

rathaira bhagnaira mahārāja vāraṇaiśa ca nipātitaiḥ hayaiśa ca patitaisa tatra naraiśa ca vinipātitaiḥ

हिन्दी अर्थ

तावन्योन्यं भूशं विद्ध्वा रुधिरेण समुक्षितौ

English

With broken chariots, O great king, felled elephants, fallen horses and slain men there,

अध्याय 8

श्लोक 19.73

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशॊणितकर्दमा कषणेनासीन महाराज कषतजौघप्रवर्तिनी

agamyarūpā pṛthivī māṃsaśòṇitakardamā kaṣaṇenāsīna mahārāja kaṣatajaughapravartinī

हिन्दी अर्थ

मानो रक्तके सरोवरमें बारंबार डुबकी लगाकर आये हों अन्योन्यस्य वधे यत्नं कुर्वाणाौ तौ महारथौ

English

the earth in an instant became impassable, a mire of flesh and blood, flowing with floods of gore.

अध्याय 8

श्लोक 19.74

पाञ्चालान अवधीत कर्णस तरिगर्तांश च धनंजयः भीमसेनः कुरून राजन हस्त्यनीकं च सर्वशः

pāñcālāna avadhīta karṇasa tarigartāṃśa ca dhanaṃjayaḥ bhīmasenaḥ kurūna rājana hastyanīkaṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्रों बार मण्डलाकार गतिसे विचरते थे

English

Karna slew the Panchalas, Dhananjaya the Trigartas, and Bhimasena the Kurus and the whole elephant corps, O king.

अध्याय 8

श्लोक 19.75

एवम एष कषयॊ वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयॊः अपराह्णे महाराज काङ्क्षन्त्यॊर विपुलं जयम

evama eṣa kaṣayò vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayòḥ aparāhṇe mahārāja kāṅkṣantyòra vipulaṃ jayama

हिन्दी अर्थ

कृतवर्मा महाराज पार्षतं निशितै: शरै: ततोस्य समरे बाणं भोज: प्रहरतां वर:

English

So this destruction of the Kuru and Pandava armies took place in the afternoon, O great king, as both desired great victory.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।