Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 10/87 · श्लोक 15.1–15.51

पूर्ण अध्याय पाठ51 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 15.1

[उप] एतान सहस्रशश चान्यान समनुध्यातवान हरः कस्मात परसादं भगवान न कुर्यात तव माधव

[upa] etāna sahasraśaśa cānyāna samanudhyātavāna haraḥ kasmāta parasādaṃ bhagavāna na kuryāta tava mādhava

हिन्दी अर्थ

मरीचिपा: फेनपाश्चव तथैव मृगचारिण:

English

penances to his wife and then, O king, she gave birth to a blessed son named Jamadagni. The celebrated wife of Gadhi too gave birth to the regenerate Rishi Viswamitra versed in the knowledge of Brahma, by favour of that Rishi. The highly devout Viswamitra, though a Kshatriya, attained to the state of a Brahmana and became the founder of a race of Brahmanas. His sons became high-souled progenitors of many races of Brahmanas who were devoted to austere penances, learned in the Vedas, and founders, of many clans. The adorable Madhuchcchanda and the mighty Devrat, Akshina, Sakunta, Vabhru, Kalapatha, the celebrated Yajnavalkya, Sthula of high vows, Uluka, Mudgala, and the sage Saindhavayana, the illustrious Valgujangha and the great Rishi Galeva, Ruchi, the celebrated Vajra, as also Salankayana, Liladhya and Narada, the one known as Kurchamuka, and Vahuli, Mushala, as also Vakshogriva, Anghrika, Naikadrik, Silayupa, Sita, Suchi, Chakraka, Marrutantavya, Vataghna, Aswalayana, and Syamayana, Gargya, and Javali, as also Susruta, Karishi, Sangsrutya, and Para Paurava, and Tantu, the great sage Kapila, Tarakayana, Upagahana, Asurayani, Margama, Hiranyksha, Janghari, Bhavravayani, and Suti, Bibhuti, Suta, Surakrit, Arani, Nachika, Champeya, Ujjayana, Navatantu, Vakanakha, Sayanya, Yati, Ambhoruha, Amatsyasin, Srishin, Gardhavi Urjjayoni, Rudapekahin, and the great Rishi Naradin,— these Munis were all sons of Viswamitra and were versed in the knowledge of Brahma. O king Yudhishthira, the highly austere and devout Viswamitra, although a Kshatriya (by descent), became a Brahmana for Richika having placed the energy of supreme Brahma (in the charu), O foremost prince of Bharata's race, I have now related to you, with all details, the story of the birth of Viswamitra who was possessed of energy of the sun, the moon, and the fire-god. O best of kings, if thou hast any doubt with regard to any other matter, do thou let me know it, so that I may

अध्याय 13

श्लोक 15.2

तवादृशेन हि देवानां शलाघनीयः समागमः बरह्मण्येनानृशंसेन शरद्दधानेन चाप्य उत जप्यं च ते परदास्यामि येन दरक्ष्यसि शंकरम

tavādṛśena hi devānāṃ śalāghanīyaḥ samāgamaḥ barahmaṇyenānṛśaṃsena śaraddadhānena cāpya uta japyaṃ ca te paradāsyāmi yena darakṣyasi śaṃkarama

हिन्दी अर्थ

धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्

English

"For one like you the meeting with the gods is praiseworthy: a friend of brahmanas, non-cruel, and full of faith. I shall give you a prayer by which you will see Shankara."

अध्याय 13

श्लोक 15.3

[कृस्न] अब्रुवं तम अहं बरह्मंस तवत्प्रसादान महामुने दरक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं तरिदशेश्वरम

[kṛsna] abruvaṃ tama ahaṃ barahmaṃsa tavatprasādāna mahāmune darakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ taridaśeśvarama

हिन्दी अर्थ

दत्तं भगवता तुभ्य॑ दुर्धर्ष तेजसाद्भुतम्

English

[Krishna said:] I said to him, "Brahmana, by your grace, great sage, I shall see the lord of the gods, crusher of the hosts of Diti's sons."

अध्याय 13

श्लोक 15.4

दिने ऽषटमे च विप्रेण दीक्षितॊ ऽहं यथाविधि दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तॊ मेखली तथा

dine 'ṣaṭame ca vipreṇa dīkṣitò 'haṃ yathāvidhi daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtāktò mekhalī tathā

हिन्दी अर्थ

वेदव्यासश्न योगात्मा पराशरसुतो मुनि:

English

On the eighth day I was duly initiated by the brahmana, with staff, shaven head, kusha grass, bark garment, smeared with ghee and girdled.

अध्याय 13

श्लोक 15.5

मासम एकं फलाहारॊ दवितीयं सलिलाशनः तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः

māsama ekaṃ phalāhārò davitīyaṃ salilāśanaḥ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव

English

For one month I lived on fruit, the second on water, the third and fourth the same, and the fifth on air.

अध्याय 13

श्लोक 15.6

एकपादेन तिष्ठंश च ऊर्ध्वबाहुर अतन्द्रितः तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत

ekapādena tiṣṭhaṃśa ca ūrdhvabāhura atandritaḥ tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata

हिन्दी अर्थ

इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ

English

Standing on one foot, arms raised, unwearied, I saw in the sky, Bharata, the splendour of a thousand suns.

अध्याय 13

श्लोक 15.7

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्माला गवाक्षकम नीलशैलचय परख्यं बलाका भूषितं घनम

tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālā gavākṣakama nīlaśailacaya parakhyaṃ balākā bhūṣitaṃ ghanama

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक तपस्या की

English

In the midst of that splendour, son of Pandu, a cloud, its limbs bound with rainbows, with a garland of lightning for its window, like a heap of dark mountains, adorned with cranes,

अध्याय 13

श्लोक 15.8

तम आस्थितश च भगवान देव्या सह महाद्युतिः तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया

tama āsthitaśa ca bhagavāna devyā saha mahādyutiḥ tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā

हिन्दी अर्थ

तुम विश्वविख्यात ग्रन्थकार और अजर-अमर होओगे”

English

on which stood the blessed one of great splendour with the goddess, with austerity, splendour and beauty, with his blazing wife.

अध्याय 13

श्लोक 15.9

रराज भगवांस तत्र देव्या सह महेश्वरः सॊमेन सहितः सूर्यॊ यथा मेघस्थितस तथा

rarāja bhagavāṃsa tatra devyā saha maheśvaraḥ sòmena sahitaḥ sūryò yathā meghasthitasa tathā

हिन्दी अर्थ

नारदेन तु भक्त्यासौ भव आराधित: पुरा

English

There the blessed Maheshvara shone with the goddess, like the sun with the moon standing in a cloud.

अध्याय 13

श्लोक 15.10

संहृष्टरॊमा कौन्तेय विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः अपश्यं देवसंघानां गतिम आर्तिहरं हरम

saṃhṛṣṭaròmā kaunteya vismayòtphullalòcanaḥ apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatima ārtiharaṃ harama

हिन्दी अर्थ

चीरचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिण:

English

presentation to the gods in a sacrifice or ordinary worship.

अध्याय 13

श्लोक 15.11

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं; वयाघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं; शुभाङ्गदं वयालयज्ञॊपवीतम

kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ; vayāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇima pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ; śubhāṅgadaṃ vayālayajñòpavītama

हिन्दी अर्थ

और मृगचर्म धारण करते थे

English

Crowned, mace-bearing, trident-handed, in tiger skin, matted, staff in hand, bearing the Pinaka and the thunderbolt, sharp-fanged, with fine armlets and a snake as sacred thread,

अध्याय 13

श्लोक 15.12

दिव्यां मालाम उरसानेक वर्णां; समुद्वहन्तं गुल्फ देशावलम्बाम चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं; वर्षात्यये तद्वद अपश्यम एनम

divyāṃ mālāma urasāneka varṇāṃ; samudvahantaṃ gulpha deśāvalambāma candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ; varṣātyaye tadvada apaśyama enama

हिन्दी अर्थ

पश्यन् मुनीन् बहुविधानू प्रवेष्टमुपचक्रमे

English

bearing a divine garland of many colours on his breast, hanging to the ankles; I saw him like the moon in a halo with twilight at the end of the rains.

अध्याय 13

श्लोक 15.13

परथमानां गणैश चैव समन्तात परिवारितम शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम

parathamānāṃ gaṇaiśa caiva samantāta parivāritama śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākarama

हिन्दी अर्थ

हुए मैंने उस महान् आश्रममें प्रवेश करनेका उपक्रम किया

English

Surrounded on every side by the hosts of Pramathas, hard to look at, like the sun in autumn with a halo.

अध्याय 13

श्लोक 15.14

एकादश तथा चैनं रुद्राणां वृषवाहनम अस्तुवन नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम

ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanama astuvana niyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇama

हिन्दी अर्थ

दिवीव राजन् शशिमण्डलं यथा

English

And the eleven Rudras, self-controlled, praised him, the bull-rider, doer of good deeds, with their deeds.

अध्याय 13

श्लोक 15.15

आदित्या वसवः साध्या विश्वे देवास तथाश्विनौ विश्वाभिः सतुतिभिर देवं विश्वदेवं समस्तुवन

ādityā vasavaḥ sādhyā viśve devāsa tathāśvinau viśvābhiḥ satutibhira devaṃ viśvadevaṃ samastuvana

हिन्दी अर्थ

आश्रममण्डल सदा ही आकाशमें चन्द्रमण्डलकी भाँति शोभा पाता था

English

The Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas and the Ashvins praised the universal god with hymns of all kinds.

अध्याय 13

श्लोक 15.16

शतक्रतुश च भगवान विष्णुश चादितिनन्दनौ बरह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके

śatakratuśa ca bhagavāna viṣṇuśa cāditinandanau barahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike

हिन्दी अर्थ

प्रभावाद् दीप्ततपसां सैनिकर्षान्महात्मनाम्

English

The blessed Shatakratu and Vishnu, sons of Aditi, and Brahma recite the Rathantara Sama near Bhava.

अध्याय 13

श्लोक 15.17

यॊगीश्वराः सुबहवॊ यॊगदं पितरं गुरुम बरह्मर्षयश च स सुतास तथा देवर्षयश च वै

yògīśvarāḥ subahavò yògadaṃ pitaraṃ guruma barahmarṣayaśa ca sa sutāsa tathā devarṣayaśa ca vai

हिन्दी अर्थ

सेविते द्विजशार्टूलैवेंदवेदाड़पारगै:

English

Many lords of yoga, Brahmarishis with their sons, and divine sages, honour the giver of yoga, the father, the teacher.

अध्याय 13

श्लोक 15.18

पृतिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि गरहास तथा मासार्ध मासा ऋतवॊ रात्र्यः संवत्सराः कषणाः

pṛtivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi garahāsa tathā māsārdha māsā ṛtavò rātryaḥ saṃvatsarāḥ kaṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्यैरनुगतं शान्तं युवान ब्राह्मणर्षभम्

English

Earth and sky, stars and planets, half-months, months, seasons, nights, years, moments,

अध्याय 13

श्लोक 15.19

मुहूर्ताश च निमेषाश च तथैव युगपर्ययाः दिव्या राजन नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस तथा

muhūrtāśa ca nimeṣāśa ca tathaiva yugaparyayāḥ divyā rājana namasyanti vidyāḥ sarvā diśasa tathā

हिन्दी अर्थ

यः पूज्य: पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टमिच्छसि

English

hours, winks and the revolutions of ages, divine sciences, O king, and all the directions bow to him.

अध्याय 13

श्लोक 15.20

सनत्कुमारॊ वेदांश च इतिहासास तथैव च मरीचिर अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः

sanatkumārò vedāṃśa ca itihāsāsa tathaiva ca marīcira aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ

हिन्दी अर्थ

लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम्

English

Sanatkumara, the Vedas and the Itihasas, Marichi, Angiras, Atri, Pulastya, Pulaha, Kratu,

अध्याय 13

श्लोक 15.21

मनवः सप्त सॊमश च अथर्वा स बृहस्पतिः भृगुर दक्षः कश्यपश च वसिष्ठः काश्य एव च

manavaḥ sapta sòmaśa ca atharvā sa bṛhaspatiḥ bhṛgura dakṣaḥ kaśyapaśa ca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca

हिन्दी अर्थ

इह देव: सपत्नीक: समाक्रीडत्यधोक्षज

English

the seven Manus, Soma, Atharvan and Brihaspati, Bhrigu, Daksha, Kashyapa, Vasishtha and Kashya,

अध्याय 13

श्लोक 15.22

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश च दक्षिणाः पावकॊ हविः यज्ञॊपगानि दरव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर

chandāṃsi dīkṣā yajñāśa ca dakṣiṇāḥ pāvakò haviḥ yajñòpagāni daravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तेजसां तपसां चैव निधि: स भगवानिह

English

the metres, initiation, sacrifices, fees, fire, oblation, and the materials used for sacrifice, embodied, Yudhishthira,

अध्याय 13

श्लोक 15.23

परजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः स कन्यकाः

parajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sa kanyakāḥ

हिन्दी अर्थ

आस्ते देव्या सदाचिन्त्यो य॑ प्रार्थयसि शत्रुहन्

English

all the lords of creatures, rivers, serpents, mountains, all the mothers of the gods, the wives of the gods and the maidens.

अध्याय 13

श्लोक 15.24

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्य अर्बुदानि च नमस्यन्ति परभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः

sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutānya arbudāni ca namasyanti parabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ

हिन्दी अर्थ

तेन सर्वामरैश्वर्य शर्वात् प्राप्तं समार्बुदम्

English

Thousands, tens of thousands and hundreds of millions of sages bow to the calm lord; mountains, oceans and directions too.

अध्याय 13

श्लोक 15.25

गन्धर्वाप्सरसश चैव गीतवादित्रकॊविदाः दिव्यतानेन गायन्तः सतुवन्ति भवम अद्भुतम विद्याधरा दानवाश च गुह्यका राक्षसास तथा

gandharvāpsarasaśa caiva gītavāditrakòvidāḥ divyatānena gāyantaḥ satuvanti bhavama adbhutama vidyādharā dānavāśa ca guhyakā rākṣasāsa tathā

हिन्दी अर्थ

महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत्

English

Gandharvas and apsarases, skilled in song and instruments, singing with divine melody, praise the wonderful Bhava; Vidyadharas, Danavas, Guhyakas and Rakshasas too.

अध्याय 13

श्लोक 15.26

सर्वाणि चैव भूतानि सथावराणि चराणि च नमस्यन्ति महाराज वान मनः कर्मभिर विभुम पुरस्ताद विष्ठितः शर्वॊ ममासीत तरिदशेश्वरः

sarvāṇi caiva bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca namasyanti mahārāja vāna manaḥ karmabhira vibhuma purastāda viṣṭhitaḥ śarvò mamāsīta taridaśeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षोंतक इन्द्रके साथ युद्ध करता रहा

English

And all beings, moving and unmoving, great king, bow to the lord with speech, mind and deeds. The lord of the gods, Sharva, stood before me.

अध्याय 13

श्लोक 15.27

पुरस्ताद विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत स परजापतिशक्रान्तं जगन माम अभ्युदैक्षत

purastāda viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata sa parajāpatiśakrāntaṃ jagana māma abhyudaikṣata

हिन्दी अर्थ

शीर्ण पुराभवत् तात ग्रहस्याड्रेषु केशव

English

Seeing Ishana standing before me, Bharata, the world with Prajapati and Shakra looked at me.

अध्याय 13

श्लोक 15.28

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिर अभूत तदा ततॊ माम बरवीद देवः पश्य कृष्ण वदस्व च

īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktira abhūta tadā tatò māma baravīda devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca

हिन्दी अर्थ

ग्रहके अंगोंपर पुराने तिनकोंके समान जीर्ण-शीर्ण-सा हो गया था

English

I had no power then to look at Mahadeva; then the god said to me, "See, Krishna, and speak."

अध्याय 13

श्लोक 15.29

शिरसा वन्दिते देवे देवी परीता उमाभवत ततॊ ऽहम अस्तुवं सथाणुं सतुतं बरह्मादिभिः सुरैः

śirasā vandite deve devī parītā umābhavata tatò 'hama astuvaṃ sathāṇuṃ satutaṃ barahmādibhiḥ suraiḥ

हिन्दी अर्थ

जलान्तरचरं हत्वा हैत्यं च बलगर्वितम्

English

When the god was saluted with my head, the goddess Uma was pleased; then I praised Sthanu, praised by the gods led by Brahma:

अध्याय 13

श्लोक 15.30

नमॊ ऽसतु ते शाश्वतसर्वयॊने; बरह्माधिपं तवाम ऋषयॊ वदन्ति तपश च सत्त्वं च रजस; तमश च तवाम एव सत्यं च वदन्ति सन्तः

namò 'satu te śāśvatasarvayòne; barahmādhipaṃ tavāma ṛṣayò vadanti tapaśa ca sattvaṃ ca rajasa; tamaśa ca tavāma eva satyaṃ ca vadanti santaḥ

हिन्दी अर्थ

सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्

English

"Homage to you, eternal womb of all; sages call you the lord of Brahma; the good call you austerity, sattva, rajas and tamas, and truth.

अध्याय 13

श्लोक 15.31

तवं वै बरह्मा च रुद्रश च वरुणॊ ऽगनिर मनुर भवः धाता तवष्टा विधाता च तवं परभुः सर्वतॊ मुखः

tavaṃ vai barahmā ca rudraśa ca varuṇò 'ganira manura bhavaḥ dhātā tavaṣṭā vidhātā ca tavaṃ parabhuḥ sarvatò mukhaḥ

हिन्दी अर्थ

तज्जीर्णमभवत्् तात ग्रहस्याड्रेषु केशव

English

You are Brahma and Rudra, Varuna, Agni, Manu, Bhava, Dhatri, Tvashtri and Vidhatri; you are the lord facing every side.

अध्याय 13

श्लोक 15.32

तवत्तॊ जातानि भूतानि सथावराणि चराणि च तवम आदिः सर्वभूतानां संहारश च तवम एव हि

tavattò jātāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca tavama ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraśa ca tavama eva hi

हिन्दी अर्थ

न शस्त्राणि वहन्त्यड्रे चक्रवज्ञशतान्यपि

English

From you are born beings, moving and unmoving; you are the beginning of all beings, and you alone are the dissolution.

अध्याय 13

श्लोक 15.33

ये चेन्द्रियार्थाश च मनश च कृत्स्नं; ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः ये वा दिविस्था देवताश चापि पुंसां; तस्मात परं तवाम ऋषयॊ वदन्ति

ye cendriyārthāśa ca manaśa ca kṛtsnaṃ; ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ ye vā divisthā devatāśa cāpi puṃsāṃ; tasmāta paraṃ tavāma ṛṣayò vadanti

हिन्दी अर्थ

शिवदत्तवरान् जष्नुरसुरेन्द्रान सुरा भूशम्

English

The objects of the senses and all of mind, the seven winds and fire, and the gods who live in heaven: sages say that you are beyond these for men.

अध्याय 13

श्लोक 15.34

वेदा यज्ञाश च सॊमश च दक्षिणा पावकॊ हविः यज्ञॊपगं च यत किं चिद भगवांस तद असंशयम

vedā yajñāśa ca sòmaśa ca dakṣiṇā pāvakò haviḥ yajñòpagaṃ ca yata kiṃ cida bhagavāṃsa tada asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरो5भवत्

English

The Vedas, sacrifices, Soma, fee, fire and oblation, and whatever is used in sacrifice, all that, blessed one, is you, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 15.35

इष्टं दत्तम अधीतं च वरतानि नियमाश च ये हरीः कीर्तिः शरीर दयुतिस तुष्टिः सिद्धिश चैव तवद अर्पणा

iṣṭaṃ dattama adhītaṃ ca varatāni niyamāśa ca ye harīḥ kīrtiḥ śarīra dayutisa tuṣṭiḥ siddhiśa caiva tavada arpaṇā

हिन्दी अर्थ

तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुर:

English

What is offered, given, studied, vows and observances, modesty, fame, Shri, splendour, contentment and success are offerings to you.

अध्याय 13

श्लोक 15.36

कामः करॊधॊ भयं लॊभॊ मदः सतम्भॊ ऽथ मत्सरः आधयॊ वयाधयश चैव भगवंस तनयास तव

kāmaḥ karòdhò bhayaṃ lòbhò madaḥ satambhò 'tha matsaraḥ ādhayò vayādhayaśa caiva bhagavaṃsa tanayāsa tava

हिन्दी अर्थ

त॑ प्राह भगवांस्तुष्ट: कि करोमीति शंकर:

English

Desire, anger, fear, greed, intoxication, stiffness, envy, mental and bodily sicknesses, blessed one, are your children.

अध्याय 13

श्लोक 15.37

कृतिर विकारः परलयः परधानं परभवॊ ऽवययः मनसः पररमा यॊनिः सवभावश चापि शाश्वतः अव्यक्तः पावन विभॊ सहस्रांशॊ हिरण्मयः

kṛtira vikāraḥ paralayaḥ paradhānaṃ parabhavò 'vayayaḥ manasaḥ pararamā yòniḥ savabhāvaśa cāpi śāśvataḥ avyaktaḥ pāvana vibhò sahasrāṃśò hiraṇmayaḥ

हिन्दी अर्थ

बलं॑ च हैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे

English

Doing, change, dissolution, Pradhana, origin, the imperishable, the womb of the mind's activity, and eternal nature, the unmanifest purifier, lord, thousand-rayed, golden.

अध्याय 13

श्लोक 15.38

आदिर गुणानां सर्वेषां भवान वै जीवनाश्रयः महान आत्मा मतिर बरह्मा विश्वः शम्भुः सवयम्भुवः

ādira guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavāna vai jīvanāśrayaḥ mahāna ātmā matira barahmā viśvaḥ śambhuḥ savayambhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य चोपददौ पुत्रान् सहस्न॑ क्रतुसम्मितान्

English

You are the beginning of all qualities, the support of life; the great self, intellect, Brahma, universal, Shambhu, self-existent.

अध्याय 13

श्लोक 15.39

बुद्धिः परज्ञॊपलब्धिश च संवित खयातिर धृतिः समृतिः पर्याय वाचकैः शब्दैर महान आत्मा विभाव्यसे

buddhiḥ parajñòpalabdhiśa ca saṃvita khayātira dhṛtiḥ samṛtiḥ paryāya vācakaiḥ śabdaira mahāna ātmā vibhāvyase

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषि: परमधार्मिक:

English

Buddhi, prajna, knowledge, awareness, fame, steadiness and memory: by synonymous words you are known as the great self.

अध्याय 13

श्लोक 15.40

तवां बुद्ध्वा बराह्मणॊ विद्वान अन परमॊहं निगच्छति हृदयं सर्वभूतानां कषेत्रज्ञस तवम ऋषिष्टुतः

tavāṃ buddhvā barāhmaṇò vidvāna ana paramòhaṃ nigacchati hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kaṣetrajñasa tavama ṛṣiṣṭutaḥ

हिन्दी अर्थ

तांक्षापि हैवतश्रेष्ठ: प्राह प्रीतो जगत्पति:

English

Knowing you, a learned brahmana does not go to delusion; you are the heart of all beings, the knower of the field, praised by sages.

अध्याय 13

श्लोक 15.41

सर्वतः पाणिपादस तवं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठसि

sarvataḥ pāṇipādasa tavaṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhaḥ sarvataḥ śarutimā~la lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhasi

हिन्दी अर्थ

गरुडको उत्पन्न करोगे, जो इन्द्रका अमृत छीन लायेगा”

English

You have hands and feet everywhere, eyes, heads and mouths everywhere, ears everywhere in the world; you stand covering everything.

अध्याय 13

श्लोक 15.42

फलं तवम असि तिग्मांशॊ निमेषादिषु कर्मसु तवं वै परभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः अणिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः

phalaṃ tavama asi tigmāṃśò nimeṣādiṣu karmasu tavaṃ vai parabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ aṇimā laghimā parāptira īśānò jayòtira avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः पानीयमभवत् प्रसन्ने ः्यम्बके भुवि

English

You are the fruit, sharp-rayed, in actions such as the winking; you are the Person of radiance, set in the heart of all; Anima, Laghima, Prapti, Ishana, the imperishable light.

अध्याय 13

श्लोक 15.43

तवयि बुद्धिर मतिर लॊकाः परपन्नाः संश्रिताश च ये धयानिनॊ नित्ययॊगाश च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः

tavayi buddhira matira lòkāḥ parapannāḥ saṃśritāśa ca ye dhayāninò nityayògāśa ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचन

English

In you are established intellect, mind, and those worlds that have taken refuge, the meditators, ever in yoga, true to their vows, masters of their senses.

अध्याय 13

श्लोक 15.44

यस तवां धरुवं वेदयते गुहा शयं; परभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं; स बुद्धिमान बुद्धिम अतीत्य तिष्ठति

yasa tavāṃ dharuvaṃ vedayate guhā śayaṃ; parabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpama hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimāna buddhima atītya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

निराहारा भयादवत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि

English

He who knows you as fixed, dwelling in the cave, the lord, the ancient Person of universal form, golden, the supreme goal of the wise, that wise man abides, having passed beyond understanding.

अध्याय 13

श्लोक 15.45

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं तवां च मूर्तितः परधानविधियॊगस्थस तवाम एव विशते बुधः

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tavāṃ ca mūrtitaḥ paradhānavidhiyògasthasa tavāma eva viśate budhaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरकी प्रसन्नताके लिये तपस्या करती रहीं

English

Knowing the seven subtle ones and you as having six limbs, from your embodiment, the wise one, standing in the rule of Pradhana, enters you alone."

अध्याय 13

श्लोक 15.46

एवम उक्ते मया पार्थ भवे चार्ति विनाशने चराचरं जगत सर्वं सिंहनादम अथाकरॊत

evama ukte mayā pārtha bhave cārti vināśane carācaraṃ jagata sarvaṃ siṃhanādama athākaròta

हिन्दी अर्थ

तामब्रवीद्धसन् देवो भविता वै सुतस्तव

English

When this had been said by me, Partha, to Bhava, destroyer of distress, the whole world, moving and unmoving, uttered a lion's roar.

अध्याय 13

श्लोक 15.47

स विप्र संघाश च सुरासुराश च; नागाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि रक्षॊगणा बूत गणाश च सर्वे; महर्षयश चैव तथा परणेमुः

sa vipra saṃghāśa ca surāsurāśa ca; nāgāḥ piśācāḥ pitarò vayāṃsi rakṣògaṇā būta gaṇāśa ca sarve; maharṣayaśa caiva tathā paraṇemuḥ

हिन्दी अर्थ

वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्

English

The groups of brahmins, gods and asuras, nagas, pishachas, ancestors, birds, hosts of rakshasas, all hosts of beings and the great sages bowed.

अध्याय 13

श्लोक 15.48

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्दिनाम राशयॊ निपतन्ति सम वायुश च सुसुखॊ ववौ

mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandināma rāśayò nipatanti sama vāyuśa ca susukhò vavau

हिन्दी अर्थ

प्रसाद्य भगवान् सिद्धि प्राप्तवान् मधुसूदन

English

On my head fell heaps of fragrant divine flowers, and a very pleasant wind blew.

अध्याय 13

श्लोक 15.49

निरीक्ष्य भगवान देवीम उमां मां च जगद धितः शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य सवयं माम आह शंकरः

nirīkṣya bhagavāna devīma umāṃ māṃ ca jagada dhitaḥ śatakratuṃ cābhivīkṣya savayaṃ māma āha śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

मनोवांछित सिद्धि प्राप्त की थी

English

Looking at the goddess Uma and me, the blessed one, the benefit of the world, looking at Shatakratu too, Shankara himself said to me:

अध्याय 13

श्लोक 15.50

विद्मः कृष्ण परां भक्तिम अस्मासु तव शत्रुहन करियताम आत्मनः शरेयः परीतिर हि परमा तवयि

vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktima asmāsu tava śatruhana kariyatāma ātmanaḥ śareyaḥ parītira hi paramā tavayi

हिन्दी अर्थ

वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रिलोक्ये वै भविष्यति

English

"We know, Krishna, your supreme devotion to us, slayer of foes; do what is good for yourself; my joy in you is highest.

अध्याय 13

श्लोक 15.51

वृणीष्वाष्टौ वरान कृष्ण दातास्मि तव सत्तम बरूहि यादव शार्दूलयान इच्छसि सुदुर्लभान

vṛṇīṣvāṣṭau varāna kṛṣṇa dātāsmi tava sattama barūhi yādava śārdūlayāna icchasi sudurlabhāna

हिन्दी अर्थ

तीनों लोकोंमें तुम्हारी अक्षय कीर्ति फैल जायगी

English

Choose eight boons, Krishna; I shall give them to you, best one; say, tiger of the Yadavas, which you wish, even the very hard to get."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।