Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 77/87 · श्लोक 133.1–133.63

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 133.1

[उ] किं शीलाः किं समाचाराः पुरुषाः कैश च कर्मभिः सवर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा

[u] kiṃ śīlāḥ kiṃ samācārāḥ puruṣāḥ kaiśa ca karmabhiḥ savargaṃ samabhipadyante saṃpradānena kena vā

हिन्दी अर्थ

द्विजातिसे भी बढ़कर माननेयोग्य है कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम्

English

according to the code of morality, that is in vogue among people whose Christianity and civilisation are unquestionable, a lie may sometimes be honourable. However casuists may argue, the world is agreed that a lie for saving life and even property under certain circumstances, and for screening the honour of a confiding woman, is not inexcusable. The goldsmith's son who died with a lie on his lips for saving the Prince Chevalier did a meritorious act. The owner also who hides his property from robbers, cannot be regarded as acting dishonourably.

अध्याय 13

श्लोक 133.2

[म] दाता बराह्मण सत्कर्ता दीनान्ध कृपणादिषु भक्ष्यभॊज्यान्न पानानां वाससां च परदायकः

[ma] dātā barāhmaṇa satkartā dīnāndha kṛpaṇādiṣu bhakṣyabhòjyānna pānānāṃ vāsasāṃ ca paradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञा: सर्वज्ञा: सर्वदर्शिन:

English

[Maheshvara] A giver, an honourer of brahmins, giver to the wretched, blind and needy, giver of food, drink, food and clothing,

अध्याय 13

श्लोक 133.3

परतिश्रयान सभाः कूपान परपाः पुष्करिणीस तथा नैत्यकानि च सर्वाणि किम इच्छकम अतीव च

paratiśrayāna sabhāḥ kūpāna parapāḥ puṣkariṇīsa tathā naityakāni ca sarvāṇi kima icchakama atīva ca

हिन्दी अर्थ

सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धाउपि ते नरा: स्वर्गगामिन: शुभ: सत्यगुणो नित्यं वर्जनीयो मृषा बुचै:

English

of shelters, halls, wells, watering places and lotus ponds, and all daily gifts, whatever is wished and more,

अध्याय 13

श्लोक 133.4

आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस तथा सस्यजातानि सर्वाणि गाः कषेत्राण्य अथ यॊषितः

āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ dhanaṃ ratnaṃ gṛhāṃsa tathā sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kaṣetrāṇya atha yòṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् त्वं नैपुणेनाद्य मम व्याख्यातुमहसि

English

seat, bed, vehicle, wealth, jewels, houses, all crops, cows, fields and women,

अध्याय 13

श्लोक 133.5

सुप्रतीतमना नित्यं यः परयच्छति मानवः एवं भूतॊ मृतॊ देवि देवलॊके ऽभिजायते

supratītamanā nityaṃ yaḥ parayacchati mānavaḥ evaṃ bhūtò mṛtò devi devalòke 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

निक्षिप्तशस्त्रो निर्दण्डो न हिंसति कदाचन उपपन्नान् सुखान् भोगानुपाश्चाति मुदा युतः

English

the man who always gives with a very glad mind, such a one, goddess, dying, is born in the world of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 133.6

तत्रॊष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भॊगान अनुत्तमान सहाप्सरॊभिर मुदितॊ रमित्वा नन्दनादिषु

tatròṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhògāna anuttamāna sahāpsaròbhira muditò ramitvā nandanādiṣu

हिन्दी अर्थ

एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धय:

English

Having lived there a very long time and enjoyed supreme pleasures, rejoicing with apsarases, delighting in Nandana and elsewhere,

अध्याय 13

श्लोक 133.7

तस्मात सवर्गाच चयुतॊ लॊकान मानुषेषूपजायते महाभॊगे कुले देवि धनधान्य समाचिते

tasmāta savargāca cayutò lòkāna mānuṣeṣūpajāyate mahābhòge kule devi dhanadhānya samācite

हिन्दी अर्थ

अर्घ्यमाचमनीयं वा न यच्छन्त्यल्पबुद्धय: एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिन:

English

falling from that heaven he is born among men, goddess, in a family of great enjoyments, full of wealth and grain.

अध्याय 13

श्लोक 133.8

तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतॊ मुदा युतः महाभॊगॊ महाकॊशॊ धनी भवति मानवः

tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupetò mudā yutaḥ mahābhògò mahākòśò dhanī bhavati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धापचायिन:

English

There, endowed with all pleasures and joyful, a man becomes of great enjoyments, great treasures and wealthy.

अध्याय 13

श्लोक 133.9

एते देवि महाभॊगाः पराणिनॊ दानशीलिनः बरह्मणा वै पुरा परॊक्ताः सर्वस्य परियदर्शनाः

ete devi mahābhògāḥ parāṇinò dānaśīlinaḥ barahmaṇā vai purā paròktāḥ sarvasya pariyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रश्मचितो मधुरं वच: अतिथियद्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजक:

English

These, goddess, are the beings of great enjoyments who are given to giving, long ago told by Brahma, pleasing to look on to all.

अध्याय 13

श्लोक 133.10

अपरे मानवा देवि परदानकृपणा दविजैः याचिता न परयच्छन्ति विद्यमाने ऽपय अबुद्धयः

apare mānavā devi paradānakṛpaṇā davijaiḥ yācitā na parayacchanti vidyamāne 'paya abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

वृत्ते स्थितस्तु शूद्रो5पि ब्राह्मणत्वं नियच्छति

English

injunction in the scriptures is to commit them to memory and impart them from mouth to mouth. Hence to reduce them into writing was regarded as a transgression.

अध्याय 13

श्लोक 133.11

दीनान्ध कृपणान दृष्ट्वा भिक्षुकान अतिथीन अपि याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वा लॊभसमन्विताः

dīnāndha kṛpaṇāna dṛṣṭvā bhikṣukāna atithīna api yācyamānā nivartante jihvā lòbhasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित रहनेवाला शाद्र भी ब्राह्मणत्वको प्राप्त हो सकता है निर्गुणं निर्मल ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विज:

English

expenses of the marriage, is regarded as an act of righteousness. Of course, the man that is so married is also given sufficient property for enabling him to maintain himself and his wife.

अध्याय 13

श्लोक 133.12

न धनानि न वासांसि न भॊगान न च काञ्चनम न गावॊ नान्न विकृतिं परयच्छन्ति कदा चन

na dhanāni na vāsāṃsi na bhògāna na ca kāñcanama na gāvò nānna vikṛtiṃ parayacchanti kadā cana

हिन्दी अर्थ

यत् तत्र बीज॑ं वपति सा कृषि: प्रेत्य भाविनि

English

enclosed with ditches and causeways. Unless so reclaimed, they cannot be fit for cultivation.

अध्याय 13

श्लोक 133.13

अप्रवृत्तास तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः एवं भूता नरा देवि निरयं यान्त्य अबुद्धयः

apravṛttāsa tu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ evaṃ bhūtā narā devi nirayaṃ yāntya abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

बाद्दां हि मार्गमाक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता नित्यं स्वाध्यायिना भाव्यं न चाध्ययनजीविना

English

But those who are inactive, greedy, unbelievers, without giving, such men, goddess, unwise, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 133.14

ते चेन मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते सवल्प बुद्धयः

te cena manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāta dhanarikte kule janma labhante savalpa buddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्ययनको जीविकाका साधन न बनावे

English

If they come to human state, by the turning of time, those of little understanding are born in a family empty of wealth.

अध्याय 13

श्लोक 133.15

कषुत्पिपासापरीताश च सर्वभॊग बहिष्कृताः निराशाः सर्वभॊगेभ्यॊ जीवन्त्य अधम जीविकाम

kaṣutpipāsāparītāśa ca sarvabhòga bahiṣkṛtāḥ nirāśāḥ sarvabhògebhyò jīvantya adhama jīvikāma

हिन्दी अर्थ

आहिताग्निरधीयानो ब्रह्म॒भूयाय कल्पते अन्निहोत्र एवं स्वाध्यायपूर्वक जीवन बिताता है, वह ब्रह्मभावको प्राप्त होता है

English

Seized by hunger and thirst, excluded from all enjoyment, hopeless of all enjoyments, they live a low livelihood.

अध्याय 13

श्लोक 133.16

अल्पभॊग कुले जाता अल्पभॊग रता नराः अनेन कर्मणा देवि भवन्त्य अधनिनॊ नराः

alpabhòga kule jātā alpabhòga ratā narāḥ anena karmaṇā devi bhavantya adhaninò narāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Born in a family of few enjoyments, men devoted to few enjoyments become poor, goddess, by this deed.

अध्याय 13

श्लोक 133.17

अपरे सतम्भितॊ नित्यं मानिनः पापतॊ रताः आसनार्हस्य ये पीठं न परयच्छन्त्य अचेतसः

apare satambhitò nityaṃ māninaḥ pāpatò ratāḥ āsanārhasya ye pīṭhaṃ na parayacchantya acetasaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मो नृणां देव ब्रूहि मेडसंशयं विभो अधर्मका स्वरूप बताइये; जिससे उनके विषयमें मेरा संदेह दूर हो जाय

English

Others, always stiff, proud and devoted to sin, the foolish who give no seat to one worthy of a seat,

अध्याय 13

श्लोक 133.18

मार्हार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्य अल्पबुद्धयः

mārhārhasya ca ye mārgaṃ na yacchantya alpabuddhayaḥ pādyārhasya ca ye pādyaṃ na dadatya alpabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

बध्यते बन्धनै: पाशैर्मुव्यते5प्यथवा पुन:

English

the little-minded who give no way to one worthy of way, who give no foot-water to one worthy of foot-water,

अध्याय 13

श्लोक 133.19

अर्घार्हान न च सत्कारैर अर्चयन्ति यथाविधि अर्घ्यम आचमनीयं वा न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः

arghārhāna na ca satkāraira arcayanti yathāvidhi arghyama ācamanīyaṃ vā na yacchantya alpabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

समाचारैर्गुणै: कैर्वा स्वर्ग यान्तीह मानवा: धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who do not honour by rule with hospitality those worthy of the guest-offering, the little-minded who give no guest-offering or water for rinsing,

अध्याय 13

श्लोक 133.20

गुरुं चाभिगतं परेम्णा गुरुवन न बुभूषते अभिमान परवृत्तेन लॊभेन समवस्थिताः

guruṃ cābhigataṃ paremṇā guruvana na bubhūṣate abhimāna paravṛttena lòbhena samavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन प्राणातिपाताद विरता: शीलवन्तो दयान्विता:

English

who, though a teacher has come with love, do not wish to treat him as a teacher, standing on greed that arises from pride,

अध्याय 13

श्लोक 133.21

संमान्यांश चावमन्यन्ते वृद्धान परिभवन्ति च एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः

saṃmānyāṃśa cāvamanyante vṛddhāna paribhavanti ca evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्या: सर्वजन्तुषु

English

who despise those worthy of respect and slight the aged: such men, goddess, all go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 133.22

ते वै यदि नरास तस्मान निरयाद उत्तरन्ति वै वर्षपूगैस ततॊ जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले

te vai yadi narāsa tasmāna nirayāda uttaranti vai varṣapūgaisa tatò janma labhante kutsite kule

हिन्दी अर्थ

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जका: स्तैन्याबन्निवृत्ता: सततं संतुष्टा: स्वधनेन च

English

If those men rise from that hell, then after hosts of years they are born in a despised family.

अध्याय 13

श्लोक 133.23

शवपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम अचेतसाम कुलेषु तेषु जायन्ते गुरु वृद्धापचायिनः

śavapākapulkasādīnāṃ kutsitānāma acetasāma kuleṣu teṣu jāyante guru vṛddhāpacāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग्यपर ही भरोसा रखकर जीवन-निर्वाह करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं

English

In the families of dog-eaters, Pulkasas and other despised, senseless ones, those who dishonour teachers and elders are born.

अध्याय 13

श्लोक 133.24

न सतम्भी नच मानी यॊ देवता दविज पूजकः लॊकपूज्यॊ नमस्कर्ता परश्रितॊ मधुरं वदन

na satambhī naca mānī yò devatā davija pūjakaḥ lòkapūjyò namaskartā paraśritò madhuraṃ vadana

हिन्दी अर्थ

परदारेषु ये नित्यं चरित्रावृतलोचना: दानधर्मतपोयुक्त: शीलशौचदयात्मक:

English

One who is not stiff or proud, honours gods and the twice-born, is honoured by the world, a bower, humble, speaking sweetly,

अध्याय 13

श्लोक 133.25

सर्ववर्णप्रिय करः सर्वभूतहितः सदा अद्वेषी सुमुखः शलक्ष्णः सनिग्धवाणी परदः सदा

sarvavarṇapriya karaḥ sarvabhūtahitaḥ sadā adveṣī sumukhaḥ śalakṣṇaḥ sanigdhavāṇī paradaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेडनघ

English

who pleases all classes, is always for the good of all beings, free of hatred, pleasant-faced, gentle, kind in speech, a giver,

अध्याय 13

श्लोक 133.26

सवागतेनैव सर्वेषां भूतानाम अविहिंसकः यथार्ह सत्क्रिया पूर्वम अर्चयन्न उपतिष्ठति

savāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānāma avihiṃsakaḥ yathārha satkriyā pūrvama arcayanna upatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

कभी झूठ नहीं बोलते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं अनृतं ये न भाषन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who is harmless to all beings by a welcome, who honours and attends with fitting courtesy first,

अध्याय 13

श्लोक 133.27

मार्गार्हाय ददन मार्गं गुरुं गुरुवद अर्चयन अतिथिप्रग्रह रतस तथाभ्यागत पूजकः

mārgārhāya dadana mārgaṃ guruṃ guruvada arcayana atithipragraha ratasa tathābhyāgata pūjakaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वागतेनाभिभाषणन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who gives way to one worthy of way, honours a teacher as a teacher, delights in welcoming guests and honours visitors,

अध्याय 13

श्लोक 133.28

एवं भूतॊ नरॊ देवि सवर्गतिं परतिपद्यते ततॊ मानुषतां पराप्य विशिष्ट कुलजॊ भवेत

evaṃ bhūtò narò devi savargatiṃ paratipadyate tatò mānuṣatāṃ parāpya viśiṣṭa kulajò bhaveta

हिन्दी अर्थ

अपैशुन्यरता: सनन्‍्तस्ते नरा: स्वर्गगामिन: सर्वभूतसमा दान्तास्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

A man of such kind, goddess, attains the path to heaven, and then, reaching human state, is born in a distinguished family.

अध्याय 13

श्लोक 133.29

तत्रासौ विपुलैर भॊगैः सर्वरत्नसमायुतः यथार्ह दाता चार्हेषु धर्मचर्या परॊ भवेत

tatrāsau vipulaira bhògaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ yathārha dātā cārheṣu dharmacaryā parò bhaveta

हिन्दी अर्थ

सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

There, with vast enjoyments and endowed with all jewels, he is a fitting giver to the worthy and devoted to the practice of dharma.

अध्याय 13

श्लोक 133.30

संमतः सर्वभूतानां सर्वलॊकनमस्कृतः सवकर्मफलम आप्नॊति सवयम एव नरः सदा

saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalòkanamaskṛtaḥ savakarmaphalama āpnòti savayama eva naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृत्

English

Esteemed by all beings and saluted by all the world, a man always gains the fruit of his own deeds by himself.

अध्याय 13

श्लोक 133.31

उदात्त कुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा एष धर्मॊ मया परॊक्तॊ विधात्रा सवयम ईरितः

udātta kulajātīya udāttābhijanaḥ sadā eṣa dharmò mayā paròktò vidhātrā savayama īritaḥ

हिन्दी अर्थ

बन्धनमें पड़ता है, उसको मुझे बताइये स्वर्ग गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयत: शृणु

English

Born in a noble family and lineage always: this dharma I have declared, as the Creator himself said.

अध्याय 13

श्लोक 133.32

यस तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः

yasa tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

मनो बदध्यति येनेह शृणु वाक्यं शुभानने

English

But one of fierce conduct, a terror to all beings, who with hands or feet, a rope or a rod,

अध्याय 13

श्लोक 133.33

लॊष्टैः सतम्भैर उपायैर वा जन्तून बाधति शॊभने हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः परॊद्वेजयति चैव ह

lòṣṭaiḥ satambhaira upāyaira vā jantūna bādhati śòbhane hiṃsārthaṃ nikṛtiprajñaḥ paròdvejayati caiva ha

हिन्दी अर्थ

मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन: नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

with clods, posts or devices, afflicts creatures, fair one, bent on harm, crooked-minded, and alarming others,

अध्याय 13

श्लोक 133.34

उपक्रामति जन्तूंश च उद्वेग जननः सदा एवं शीलसमाचारॊ निरयं परतिपद्यते

upakrāmati jantūṃśa ca udvega jananaḥ sadā evaṃ śīlasamācārò nirayaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who attacks creatures and is always a cause of dread, a man of such character and conduct goes to hell.

अध्याय 13

श्लोक 133.35

स चेन मानुषतां गच्छेद यदि कालस्य पर्ययात बह्व आबाध परिक्लिष्टे सॊ ऽधमे जायते कुले

sa cena mānuṣatāṃ gaccheda yadi kālasya paryayāta bahva ābādha parikliṣṭe sò 'dhame jāyate kule

हिन्दी अर्थ

भजन्ति मैत्रा: संगम्य ते नस: स्वर्गगामिन: स्वैरर्थ: परिसंतुष्टास्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

If by the turning of time he comes to human state, he is born in a low family, tormented with many afflictions.

अध्याय 13

श्लोक 133.36

लॊकद्वेष्यॊ ऽधमः पुंसां सवयं कर्मकृतैः फलैः एष देवि मनुष्येषु बॊद्धव्यॊ जञातिबन्धुषु

lòkadveṣyò 'dhamaḥ puṃsāṃ savayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ eṣa devi manuṣyeṣu bòddhavyò jañātibandhuṣu

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतदयावन्तस्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

Hated by the world, the lowest of men, by the fruits of his own deeds, such a one, goddess, is to be recognised among men and kinsmen.

अध्याय 13

श्लोक 133.37

अपरः सर्वभूतानि दयावान अनुपश्यति मैत्र दृष्टिः पितृसमॊ निर्वैरॊ नियतेन्द्रियः

aparaḥ sarvabhūtāni dayāvāna anupaśyati maitra dṛṣṭiḥ pitṛsamò nirvairò niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मविदो नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन: विपावज्ञाश्न ये देवि ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

Another looks on all beings with compassion, with a friendly eye, like a father, free of enmity, with senses controlled.

अध्याय 13

श्लोक 133.38

नॊद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा हस्तपादैः सुनियतैर विश्वास्यः सर्वजन्तुषु

nòdvejayati bhūtāni na vihiṃsayate tathā hastapādaiḥ suniyataira viśvāsyaḥ sarvajantuṣu

हिन्दी अर्थ

मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

English

He neither alarms beings nor harms them, with hands and feet well restrained, trusted by all creatures.

अध्याय 13

श्लोक 133.39

न रज्ज्वा न च दण्डेन न लॊष्टैर नायुधेन च उद्वेजयति भूतानि शलक्ष्णकर्मा दयापरः

na rajjvā na ca daṇḍena na lòṣṭaira nāyudhena ca udvejayati bhūtāni śalakṣṇakarmā dayāparaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गमार्गपरा भूय: किं त्वं श्रोतुमिहेच्छसि किया है। अब तुम और क्या सुनना चाहती हो?

English

With no rope, rod, clods or weapon does he alarm beings, gentle in action and devoted to compassion.

अध्याय 13

श्लोक 133.40

एवं शीलसमाचारः सवर्गे समुपजायते तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत

evaṃ śīlasamācāraḥ savarge samupajāyate tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavata

हिन्दी अर्थ

तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत् विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्थनिन्दित

English

A man of such character and conduct is born in heaven, and there lives joyfully in a divine mansion like a god.

अध्याय 13

श्लोक 133.41

स चेत कर्म कषयान मर्त्यॊ मनुष्येषूपजायते अल्पाबाधॊ निरीतीकः स जातः सुखम एधते

sa ceta karma kaṣayāna martyò manuṣyeṣūpajāyate alpābādhò nirītīkaḥ sa jātaḥ sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

है? आप मुझसे कर्म-विपाकका वर्णन करें

English

If, when his deeds are exhausted, the mortal is born among men, he is born with little affliction and free of calamity, and prospers happily.

अध्याय 13

श्लोक 133.42

सुखभागी निरायासॊ निरुद्वेगः सदा नरः एष देवि सतां मार्गॊ बाधा यत्र न विद्यते

sukhabhāgī nirāyāsò nirudvegaḥ sadā naraḥ eṣa devi satāṃ mārgò bādhā yatra na vidyate

हिन्दी अर्थ

अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्न तथापरे निन्दित कुलमें उत्पन्न हैं तो दूसरे लोग उच्चकुलमें

English

A man who shares in happiness, without toil, always free of dread: this, goddess, is the path of the good, where no affliction is.

अध्याय 13

श्लोक 133.43

इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापॊह विशारदाः जञानविज्ञानसंपन्नाः परज्ञावन्तॊ ऽरथकॊविदाः दुष्प्रज्ञाश चापरे देव जञानविज्ञानवर्जिताः

ime manuṣyā dṛśyante ūhāpòha viśāradāḥ jañānavijñānasaṃpannāḥ parajñāvantò 'rathakòvidāḥ duṣprajñāśa cāpare deva jañānavijñānavarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवा:

English

These men are seen skilled in reasoning for and against, endowed with knowledge and wisdom, intelligent, knowing meaning; others, god, are dull-witted and devoid of knowledge and wisdom.

अध्याय 13

श्लोक 133.44

केन कर्म विपाकेन परज्ञावान पुरुषॊ भवेत अल्पप्रज्ञॊ विरूपाक्षकथं भवति मानवः एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर

kena karma vipākena parajñāvāna puruṣò bhaveta alpaprajñò virūpākṣakathaṃ bhavati mānavaḥ etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi sarvadharmavidāṃ vara

हिन्दी अर्थ

महाप्राज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानभाविन: दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

By the ripening of what deed does a man become wise? How does a man become of little wit, ill-eyed? Cut this doubt for me, best of those who know all dharma.

अध्याय 13

श्लोक 133.45

जात्यन्धाश चापरे देव रॊगार्ताश चापरे तथा नराः कलीबाश च दृश्यन्ते कारणं बरूहि तत्र वै

jātyandhāśa cāpare deva rògārtāśa cāpare tathā narāḥ kalībāśa ca dṛśyante kāraṇaṃ barūhi tatra vai

हिन्दी अर्थ

नित्यमुद्यतशस्त्रश्न हन्ति भूतगणान् नर:

English

Others, god, are blind from birth, others afflicted by disease, and men are seen to be impotent; tell me the cause of that.

अध्याय 13

श्लोक 133.46

[म] बराह्मणान वेदविदुषः सिद्धान धर्मविदस तथा परिपृच्छन्त्य अहर अहः कुशलाकुशलं तथा

[ma] barāhmaṇāna vedaviduṣaḥ siddhāna dharmavidasa tathā paripṛcchantya ahara ahaḥ kuśalākuśalaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अपि कीटपिपीलानामशरण्य: सुनिर्घण: विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते

English

[Maheshvara] Those who daily ask brahmins learned in the Veda, the perfected and the knowers of dharma, about good and ill,

अध्याय 13

श्लोक 133.47

वर्जयन्त्य अशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा लभन्ते सवर्गतिं नित्यम इह लॊके सुखं तथा

varjayantya aśubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā labhante savargatiṃ nityama iha lòke sukhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते

English

avoiding evil deeds and following good ones, gain the path to heaven always and happiness in this world.

अध्याय 13

श्लोक 133.48

स चेन मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते शरुतं परज्ञानुगं चास्य कल्याणम उपजायते

sa cena mānuṣatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate śarutaṃ parajñānugaṃ cāsya kalyāṇama upajāyate

हिन्दी अर्थ

यातनां निरये रौद्रां स कृच्छां लभते नर: मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते

English

If he comes to human state, he is born intelligent, and learning that follows wisdom and fortune arise for him.

अध्याय 13

श्लोक 133.49

परदारेषु ये मूढाश चक्षुर दुष्टं परयुञ्जते तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास ते भवन्ति ह

paradāreṣu ye mūḍhāśa cakṣura duṣṭaṃ parayuñjate tena duṣṭasvabhāvena jātyandhāsa te bhavanti ha

हिन्दी अर्थ

अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते

English

Fools who cast an evil eye on other men's wives become, by that evil nature, blind from birth.

अध्याय 13

श्लोक 133.50

मनसा तु परदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये सत्रियम रॊगार्तास ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः

manasā tu paraduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye satriyama rògārtāsa te bhavantīha narā duṣkṛtakarmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र दीर्घायुरुत्पन्न: स नर: सुखमेधते

English

Men of evil deeds who with an evil mind look at a naked woman become afflicted with disease here.

अध्याय 13

श्लोक 133.51

ये तु मूढा दुराचारा वियॊनौ मैथुने रताः पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः कलीबत्वम उपयान्ति ते

ye tu mūḍhā durācārā viyònau maithune ratāḥ puruṣeṣu suduṣprajñāḥ kalībatvama upayānti te

हिन्दी अर्थ

चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय: कर्मोसे युक्त होकर अथवा किस दानके द्वारा स्वर्गमें जाता है

English

Fools of bad conduct who delight in unnatural intercourse with men, very dull-witted, come to impotence.

अध्याय 13

श्लोक 133.52

पशूंश च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः परकीर्णमैथुना ये च कलीबा जायन्ति ते नराः

paśūṃśa ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ parakīrṇamaithunā ye ca kalībā jāyanti te narāḥ

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यभोज्यान्नपानानां वाससां च प्रदायक:

English

Men who bind animals, who defile a teacher's bed, and who have indiscriminate intercourse are born impotent.

अध्याय 13

श्लोक 133.53

[उ] सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्य तथैव च शरेयः कुर्वन्न अवाप्नॊति मानवॊ देव सत्तम

[u] sāvadyaṃ kiṃ nu vai karma niravadya tathaiva ca śareyaḥ kurvanna avāpnòti mānavò deva sattama

हिन्दी अर्थ

सस्यजातानि सर्वाणि गा: क्षेत्राण्यथ योषित: एवंभूतो नरो देवि देवलोकेडभिजायते

English

[Uma] What deed, god, is blameworthy and what blameless, doing which a man obtains the best?

अध्याय 13

श्लोक 133.54

[म] शरेयांसं मार्गम आतिष्ठन सदा यः पृच्छते दविजान धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी सस्वर्गं समुपाश्नुते

[ma] śareyāṃsaṃ mārgama ātiṣṭhana sadā yaḥ pṛcchate davijāna dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sasvargaṃ samupāśnute

हिन्दी अर्थ

सहाप्सतेभिमुदितो रमते नन्दनादिषु

English

[Maheshvara] One who follows the better path, always asking the twice-born, seeking dharma and desiring merits, attains heaven.

अध्याय 13

श्लोक 133.55

यदि मानुषतां देवि कदा चित स निगच्छति मेधावी धारणा युक्तः पराज्ञस तत्राभिजायते

yadi mānuṣatāṃ devi kadā cita sa nigacchati medhāvī dhāraṇā yuktaḥ parājñasa tatrābhijāyate

हिन्दी अर्थ

अप्सराओंके साथ प्रसन्नतापूर्वक रमण करता है महाभोगकुले देवि धनधान्यसमन्वित:

English

If ever he comes to human state, goddess, he is born intelligent, retentive and wise.

अध्याय 13

श्लोक 133.56

एष देवि सतां धर्मॊ मन्तव्यॊ भूतिकारकः नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः

eṣa devi satāṃ dharmò mantavyò bhūtikārakaḥ nṛṇāṃ hitārthāya tava mayā vai samudāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

महाभोगो महाकोशो धनी भवति मानव:

English

This, goddess, the dharma of the good, which brings prosperity, is to be kept in mind; it was told to you by me for the good of men.

अध्याय 13

श्लोक 133.57

[उ] अपरे सवल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणॊ नराः बराह्मणान वेदविदुषॊ नेच्छन्ति परिसर्पितुम

[u] apare savalpavijñānā dharmavidveṣiṇò narāḥ barāhmaṇāna vedaviduṣò necchanti parisarpituma

हिन्दी अर्थ

दृष्टियोंसे धनवान् होता है ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ता: सर्वस्य प्रियदर्शना:

English

[Uma] Other men, of little knowledge, haters of dharma, do not wish to approach brahmins learned in the Veda.

अध्याय 13

श्लोक 133.58

वरतवन्तॊ नराः के चिच छरद्धा दमपरायणाः अव्रता भरष्टनियमास तथान्ये राक्षसॊपमाः

varatavantò narāḥ ke cica charaddhā damaparāyaṇāḥ avratā bharaṣṭaniyamāsa tathānye rākṣasòpamāḥ

हिन्दी अर्थ

याचिता न प्रयच्छन्ति विद्यमाने5प्यबुद्धय:

English

Some men keep vows, with faith, devoted to self-control; others are without vows, fallen from rules, like rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 133.59

यज्वानश च तथैवान्ये निर्हॊमाश च तथापरे केन कर्म विपाकेन भवन्तीह वदस्व मे

yajvānaśa ca tathaivānye nirhòmāśa ca tathāpare kena karma vipākena bhavantīha vadasva me

हिन्दी अर्थ

याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विता: न गावो नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन

English

Others are sacrificers and others without oblations; tell me by the ripening of what deed they are so.

अध्याय 13

श्लोक 133.60

[म] आगमाल लॊकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः परामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः

[ma] āgamāla lòkadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ parāmāṇyenānuvartante dṛśyante hi dṛḍhavratāḥ

हिन्दी अर्थ

नरकमें पड़ते हैं धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धय:

English

[Maheshvara] The bounds of the world's dharmas, made of old, are followed on the authority of tradition, and firm in vows they are seen.

अध्याय 13

श्लोक 133.61

अधर्मं धर्मम इत्य आहुर ये च मॊहवशं गताः अव्रता नष्टमर्यादास ते परॊक्ता बरह्मराक्षसाः

adharmaṃ dharmama itya āhura ye ca mòhavaśaṃ gatāḥ avratā naṣṭamaryādāsa te paròktā barahmarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

निराशा: सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्यधर्मजीविकाम्

English

Those who, fallen under delusion, call unrighteousness dharma, and are without vows and have lost the bounds, are called brahmin-demons.

अध्याय 13

श्लोक 133.62

ते चेत कालकृतॊद्यॊगात संभवन्तीह मानुषाः निर्हॊमा निर्वषट्कारास ते भवन्ति नराधमाः

te ceta kālakṛtòdyògāta saṃbhavantīha mānuṣāḥ nirhòmā nirvaṣaṭkārāsa te bhavanti narādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नरा: आसनार्हसय ये पीठं न प्रयच्छन्त्यचेतस:

English

If by effort made in time they are born here as men, they become the lowest of men, without oblation and without vashat.

अध्याय 13

श्लोक 133.63

एष देवि मया सर्वः संशयच छेदनाय ते कुशलाकुशलॊ नॄणां वयाख्यातॊ धर्मसागरः

eṣa devi mayā sarvaḥ saṃśayaca chedanāya te kuśalākuśalò nṝṇāṃ vayākhyātò dharmasāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

पाद्या्हस्य च ये पाद्यं न ददत्यल्पबुद्धय:

English

All this, goddess, has been explained by me to cut your doubt: the ocean of dharma, good and bad among men.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।