Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 54/87 · श्लोक 101.1–102.29

पूर्ण अध्याय पाठ94 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 101.1

[य] आलॊक दानं नामैतत कीदृशं भरतर्षभ कथम एतत समुत्पन्नं फलं चात्र बरवीहि मे

[ya] ālòka dānaṃ nāmaitata kīdṛśaṃ bharatarṣabha kathama etata samutpannaṃ phalaṃ cātra baravīhi me

हिन्दी अर्थ

नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकांक्षिणाम् त ऊचु: समयं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन

English

takes the compound as really consisting of two names, etc.

अध्याय 13

श्लोक 101.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मनॊः परजापतेर वादं सुवर्णस्य च भारत

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama manòḥ parajāpatera vādaṃ suvarṇasya ca bhārata

हिन्दी अर्थ

अयाज्यस्य भवेदृत्विग् बिसस्तैन्यं करोति यः:

English

[Bhishma] On this too they cite an ancient tale: the dialogue between the lord of creatures Manu and Suvarna, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 101.3

तपस्वी कश चिद अभवत सुवर्णॊ नाम नामतः वर्णतॊ हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे

tapasvī kaśa cida abhavata suvarṇò nāma nāmataḥ varṇatò hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe

हिन्दी अर्थ

सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम् देवेन्द्रके साथ ही स्वर्गलोक चले गये

English

There was an ascetic named Suvarna, golden in hue, and so he became widely known as Suvarna.

अध्याय 13

श्लोक 101.4

कुलशीलगुणॊपेतः सवाध्याये च परं गतः बहून सववंशप्रभवान समतीतः सवकैर गुणैः

kulaśīlaguṇòpetaḥ savādhyāye ca paraṃ gataḥ bahūna savavaṃśaprabhavāna samatītaḥ savakaira guṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

कमलोंकी चोरी करना कदापि उचित नहीं है

English

He was endowed with good family, conduct and virtues, and had reached the height of Vedic study; by his own qualities he surpassed many born in his own line.

अध्याय 13

श्लोक 101.5

स कदा चिन मनुं विप्रॊ ददर्शॊपससर्प च कुशलप्रश्नम अन्यॊन्यं तौ च तत्र परचक्रतुः

sa kadā cina manuṃ viprò dadarśòpasasarpa ca kuśalapraśnama anyònyaṃ tau ca tatra paracakratuḥ

हिन्दी अर्थ

एक: सम्पन्नमश्चातु यस्ते हरति पुष्करम् अर्थात् इन पापोंके फलका भागी बने

English

Once the brahmin saw Manu and approached him, and there the two exchanged greetings and inquiries after each other's welfare.

अध्याय 13

श्लोक 101.6

ततस तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते रमणीये शिला पृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम

tatasa tau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate ramaṇīye śilā pṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatāma

हिन्दी अर्थ

करानेके लिये ऋत्विक् बने, अर्थात् इन पापोंके फलका भागी हो

English

Then those two, whose resolves were fulfilled, sat down together on a delightful flat rock on Meru, the golden mountain.

अध्याय 13

श्लोक 101.7

तत्र तौ कथयाम आस्तां कथा नानाविधाश्रयाः बरह्मर्षिदेव दैत्यानां पुराणानां महात्मनाम

tatra tau kathayāma āstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ barahmarṣideva daityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

करे, अर्थात् उपर्युक्त पापोंके फलका भागी हो समीक्ष्य तं कोपनं विप्रमुख्यम्

English

There they told many kinds of tales about brahmin sages, gods, daityas and the great souls of old.

अध्याय 13

श्लोक 101.8

सुवर्णस तव अब्रवीद वाक्यं मनुं सवायम्भुवं परभुम हितार्थं सर्वभूतानां परश्नं मे वक्तुम अर्हसि

suvarṇasa tava abravīda vākyaṃ manuṃ savāyambhuvaṃ parabhuma hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ paraśnaṃ me vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

यं त॑ं निबोधेह ममाद्य राजन्

English

Suvarna said to the lord Manu Svayambhuva: "For the good of all beings, you should answer my question.

अध्याय 13

श्लोक 101.9

सुमनॊभिर यद इज्यन्ते दैवतानि परजेश्वर किम एतत कथम उत्पन्नं फलयॊगं च शंस मे

sumanòbhira yada ijyante daivatāni parajeśvara kima etata kathama utpannaṃ phalayògaṃ ca śaṃsa me

हिन्दी अर्थ

स्‍्नायीत यः पुष्करमाददाति अध्ययन पूरा करके शीघ्र ही स्नातक बन जाय

English

O lord of creatures, the gods are worshipped with flowers (sumanas). What are these, how did they come to be, and what is the fruit of offering them? Tell me."

अध्याय 13

श्लोक 101.10

[मनु] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शुक्रस्य च बलेश चैव संवादं वै समागमे

[manu] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śukrasya ca baleśa caiva saṃvādaṃ vai samāgame

हिन्दी अर्थ

लगे और अन्तमें बोले--“हम सब लोग मिलकर शपथ करें"

English

particular object, for he has emaciated or reduced to nothingness all his foes in the form of all passions good and evil. Prakarshena tanukritah arayah kamadayo yena sah.

अध्याय 13

श्लोक 101.11

बलेर वैरॊचनस्येह तरैलॊक्यम अनुशासतः समीपम आजगामाशु शुक्रॊ भृगुकुलॊद्वहः

balera vairòcanasyeha tarailòkyama anuśāsataḥ samīpama ājagāmāśu śukrò bhṛgukulòdvahaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षुधार्ता: सुपरिश्रान्ता: शपथायोपचक्रमु: परिव्राट् कामवृत्तस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

English

he who makes creatures competent to bear all things, i.e. all griefs and all joys, as also the influence all physical objects that is quietly borne without life being destroyed.

अध्याय 13

श्लोक 101.12

तम अर्घ्यादिभिर अभ्यर्च्य भार्गवं सॊ ऽसुराधिपः निषसादासने पश्चाद विधिवद भूरिदक्षिणः

tama arghyādibhira abhyarcya bhārgavaṃ sò 'surādhipaḥ niṣasādāsane paścāda vidhivada bhūridakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः:

English

adatte. This is very fanciful.

अध्याय 13

श्लोक 101.13

कथेयम अभवत तत्र या तवया परिकीर्तिता सुमनॊधूपदीपानां संप्रदाने फलं परति

katheyama abhavata tatra yā tavayā parikīrtitā sumanòdhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ parati

हिन्दी अर्थ

यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः

English

suddenly expanding his form till with two steps he covered Heaven and Earth and demanded space for his third step.

अध्याय 13

श्लोक 101.14

ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रः परश्नम उत्तमम सुमनॊधूपदीपानां किं फलं बरह्मवित्तम परदानस्य दविजश्रेष्ठ तद भवान वक्तुम अर्हति

tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraḥ paraśnama uttamama sumanòdhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ barahmavittama paradānasya davijaśreṣṭha tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको वाद-विवादमें पराजित करनेका पाप लगे

English

thunder scorches all existing objects upon which it falls. The Brahmana's rod (which symbolizes the Brahmana's might in the form of his curse) blasts even unborn generations. The might of the rod is derived from Mahadeva.

अध्याय 13

श्लोक 101.15

[षुक्र] तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस तस्माद अनन्तरम एतस्मिन्न अन्तरे चैव वीरुद ओषध्य एव च

[ṣukra] tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmasa tasmāda anantarama etasminna antare caiva vīruda oṣadhya eva ca

हिन्दी अर्थ

जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः अन्योन्यस्यातिथिकश्षास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

English

Mahadeva; hence this reference to his prowess.

अध्याय 13

श्लोक 101.16

सॊमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतले अमृतं च विषं चैव याश चान्यास तुल्यजातयः

sòmasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītale amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāśa cānyāsa tulyajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

विक्रीणातु तथा सोम॑ बिसस्तैन्यं करोति य:

English

that lotus. He went on and on, without succeeding to find what he sought. The meaning of the word,

अध्याय 13

श्लोक 101.17

अमृतं मनसः परीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च मनॊ मलपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः

amṛtaṃ manasaḥ parītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca manò malapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नियोंका परित्याग करनेका और सोमरसका विक्रय करनेका पाप लगे तस्य सालोक्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः

English

Nectar gives delight to the mind and at once gives nourishment; poison, by its smell, sharply afflicts the mind everywhere.

अध्याय 13

श्लोक 101.18

अमृतं मङ्गलं विद्धि महद विषममङ्गलम ओषध्यॊ हय अमृतं सर्वं विशं तेजॊ ऽगनिसंभवम

amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahada viṣamamaṅgalama oṣadhyò haya amṛtaṃ sarvaṃ viśaṃ tejò 'ganisaṃbhavama

हिन्दी अर्थ

अगतिर्षहुपुत्र: स्याद् बिसस्तैन्यं करोति यः

English

Know nectar to be auspicious and great poison inauspicious. All plants are nectar; poison is fiery energy born of fire.

अध्याय 13

श्लोक 101.19

मनॊह्लादयते यस्माच छरियं चापि दधाति ह तस्मात सुमनसः परॊक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः

manòhlādayate yasmāca chariyaṃ cāpi dadhāti ha tasmāta sumanasaḥ paròktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

हो तथा जिसके बहुत-से पुत्र हों उसको जो पाप लगता है वह पाप उसे लगे कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति य:

English

Because they gladden the mind and also bring prosperity, they are called "sumanas" by men of good deeds.

अध्याय 13

श्लोक 101.20

देवताभ्यः सुमनसॊ यॊ ददाति नरः शुचिः तस्मात सुमनसः परॊक्ता यस्मात तुष्यन्ति देवताः

devatābhyaḥ sumanasò yò dadāti naraḥ śuciḥ tasmāta sumanasaḥ paròktā yasmāta tuṣyanti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

अभोग्या वीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या

English

The pure man who gives flowers to the gods is so called because the gods are pleased by them.

अध्याय 13

श्लोक 101.21

यं यम उद्दिश्य दीयेरन देवं सुमनसः परभॊ मङ्गलार्थं स तेनास्य परीतॊ भवति दैत्यप

yaṃ yama uddiśya dīyerana devaṃ sumanasaḥ parabhò maṅgalārthaṃ sa tenāsya parītò bhavati daityapa

हिन्दी अर्थ

विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या

English

O lord, whatever god flowers are offered to for the sake of good fortune, that god is pleased with him by them, O lord of the daityas.

अध्याय 13

श्लोक 101.22

जञेयास तूग्राश च सौम्याश च तेजस्विन्यश च ताः पृथक ओषध्यॊ बहु वीर्याश च बहुरूपास तथैव च

jañeyāsa tūgrāśa ca saumyāśa ca tejasvinyaśa ca tāḥ pṛthaka oṣadhyò bahu vīryāśa ca bahurūpāsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः स्नायीत वा यो हरते बिसानि

English

Know that plants are of separate kinds: fierce, gentle and radiant, many of great potency and many in form.

अध्याय 13

श्लोक 101.23

यज्ञियानां च वृक्षाणाम अयज्ञियान निबॊध मे आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यॊ हितानि च

yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāma ayajñiyāna nibòdha me āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyò hitāni ca

हिन्दी अर्थ

पूरा करके शीघ्र ही स्नातक बन जाय

English

Learn from me about trees fit for sacrifice and those not fit, and about garlands that are demonic and those that benefit the gods.

अध्याय 13

श्लोक 101.24

राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा परियाः पितॄणां मानुषाणां च कान्तायास्त्व अनुपूर्वशः

rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā pariyāḥ pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntāyāstva anupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां न: शुन:सख सत्यमेतन्न मिथ्यैतद् बिसस्तैन्यं कृतं मया

English

Some are dear to rakshasas, to gods, to yakshas, to ancestors, and to humans, and others to lovers, each in its order.

अध्याय 13

श्लोक 101.25

वन्या गराम्याश चेह तथा कृष्टॊप्ताः पर्वताश्रयाः अकण्टकाः कण्टकिन्यॊ गन्धरूपरसान्विताः

vanyā garāmyāśa ceha tathā kṛṣṭòptāḥ parvatāśrayāḥ akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyò gandharūparasānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, ठीक है। मिथ्या नहीं है। वास्तवमें मैंने ही उन मृणालोंकी चोरी की है

English

Some grow wild, some are village plants, some are cultivated and sown, some grow on mountains; some are thornless, some thorny, endowed with scent, form and flavour.

अध्याय 13

श्लोक 101.26

दविविधॊ हि समृतॊ गन्ध इष्टॊ ऽनिष्टश च पुष्पजः इण्ट गन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत

davividhò hi samṛtò gandha iṣṭò 'niṣṭaśa ca puṣpajaḥ iṇṭa gandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayeta

हिन्दी अर्थ

परीक्षार्थ भगवतां कृतमेवं॑ मयानघा: यातुधानी ह्ूतिक्रूरा कृत्यैषा वो वधैषिणी

English

Scent from flowers is held to be of two kinds, pleasant and unpleasant. One should understand flowers of pleasant scent to be the gods'.

अध्याय 13

श्लोक 101.27

अकण्टकानां वृक्षाणां शवेतप्रायाश च वर्णतः तेषां पुष्पाणि देवानाम इष्टानि सततं परभॊ

akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śavetaprāyāśa ca varṇataḥ teṣāṃ puṣpāṇi devānāma iṣṭāni satataṃ parabhò

हिन्दी अर्थ

स्वभाववाली कृत्या थी और आपलोगोंका वध करना चाहती थी

English

Flowers of thornless trees, mostly white in colour, are always dear to the gods, O lord.

अध्याय 13

श्लोक 101.28

जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च गन्धर्वनागयक्षेभ्यस तानि दद्याद विचक्षणः

jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca gandharvanāgayakṣebhyasa tāni dadyāda vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दुष्टा हिंस्थादियं पापा युष्मान् प्रत्यग्निसम्भवा अलोभादक्षया लोकाः: प्राप्ता वै सार्वकामिका:

English

Water-born garlands, lotuses and the like, the wise man should give to gandharvas, nagas and yakshas.

अध्याय 13

श्लोक 101.29

ओषध्यॊ रक्तपुष्पाश च कटुकाः कण्टकान्विताः शत्रूणाम अभिचारार्थम अथर्वसु निदर्शिताः

oṣadhyò raktapuṣpāśa ca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ śatrūṇāma abhicārārthama atharvasu nidarśitāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तिष्ठ ध्वमित: क्षिप्रं तानवाप्लुत वै द्विजा:

English

Plants with red flowers, bitter and thorny, are shown in the Atharvan texts for the sorcery against enemies.

अध्याय 13

श्लोक 101.30

तीक्ष्णवीर्यास तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः रक्तभूयिष्ठ वर्णाश च कृष्णाश चैवॊपहारयेत

tīkṣṇavīryāsa tu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ raktabhūyiṣṭha varṇāśa ca kṛṣṇāśa caivòpahārayeta

हिन्दी अर्थ

क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभि:

English

Plants sharp in potency, hard to handle, thorny, mostly red or black in colour, are to be offered to fierce beings.

अध्याय 13

श्लोक 101.31

मनॊ हृदयनन्दिन्यॊ विमर्दे मधुराश च याः चारुरूपाः सुमनसॊ मानुषाणां समृता विभॊ

manò hṛdayanandinyò vimarde madhurāśa ca yāḥ cārurūpāḥ sumanasò mānuṣāṇāṃ samṛtā vibhò

हिन्दी अर्थ

नैव लोभ॑ तदा चक्रुस्तत: स्वर्गमवाप्रुवन् एष धर्म: परो राजंस्तस्माल्लोभं॑ विवर्जयेत्

English

Those that delight the mind and heart, are sweet when pressed, and are lovely in form are held to be the flowers of men, O lord.

अध्याय 13

श्लोक 101.32

न तु शमशानसंभूता न देवायतनॊद्भवाः संनयेत पुष्टि युक्तेषु विवाहेषु रहःसु च

na tu śamaśānasaṃbhūtā na devāyatanòdbhavāḥ saṃnayeta puṣṭi yukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca

हिन्दी अर्थ

यह सबसे बड़ा धर्म है। अत: लोभको अवश्य त्याग देना चाहिए

English

Not those born in cremation grounds or at temples; he should bring them for rites of prosperity, at weddings and in private.

अध्याय 13

श्लोक 101.33

गिरिसानु रुहाः सौम्या देवानाम उपपादयेत परॊक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायॊगं यथा समृति

girisānu ruhāḥ saumyā devānāma upapādayeta paròkṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyògaṃ yathā samṛti

हिन्दी अर्थ

यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानव: राजर्षिभिमीहाराज तथैव च द्विजर्षिभि:

English

Gentle flowers growing on mountain slopes he should offer to the gods, sprinkled and consecrated, in due manner as tradition says.

अध्याय 13

श्लोक 101.34

गन्धेन देवास तुष्यन्ति दर्शनाद यक्षराक्षसाः नागाः समुपभॊगेन तरिभिर एतैस तु मानुषाः

gandhena devāsa tuṣyanti darśanāda yakṣarākṣasāḥ nāgāḥ samupabhògena taribhira etaisa tu mānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

तन्न: कामं॑ हन्त गच्छाम सर्वे

English

The gods are pleased by scent, yakshas and rakshasas by sight, nagas by enjoyment, and men by all three.

अध्याय 13

श्लोक 101.35

सद्यः परीणाति देवान वै ते परीता भावयन्त्य उत संकल्पसिद्धा मर्त्यानाम ईप्सितैश च मनॊरथैः

sadyaḥ parīṇāti devāna vai te parītā bhāvayantya uta saṃkalpasiddhā martyānāma īpsitaiśa ca manòrathaiḥ

हिन्दी अर्थ

यात्रा प्रारम्भ कर दें विश्वामित्रो जमदग्निश्व राजन्

English

They at once please the gods, and, pleased, the gods grant to mortals fulfilment of their resolves and the desires of their hearts.

अध्याय 13

श्लोक 101.36

देवाः परीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च अवज्ञातावधूताश च निर्दहन्त्य अधमान नरान

devāḥ parīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca avajñātāvadhūtāśa ca nirdahantya adhamāna narāna

हिन्दी अर्थ

माघ्यां ययु: कौशिकीं पुण्यतीर्थाम्

English

The gods, honoured, always gratify, and honour in return; but when slighted and cast aside they burn up base men.

अध्याय 13

श्लोक 101.37

अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम धूपांश च विविधान साधून असाधूंश च निबॊध मे

ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalama dhūpāṃśa ca vividhāna sādhūna asādhūṃśa ca nibòdha me

हिन्दी अर्थ

विगाह्ा ते भुक्तबिसप्रसूना: करके कमलके फूलोंका आहार किया

English

Next I shall tell the fruit in the rule of giving incense. Learn of incenses, the good and the bad, of many kinds.

अध्याय 13

श्लोक 101.38

निर्यासः सरलश चैव कृत्रिमश चैव ते तरयः इष्टानिष्टॊ भवेद गन्धस तन मे विस्तरतः शृणु

niryāsaḥ saralaśa caiva kṛtrimaśa caiva te tarayaḥ iṣṭāniṣṭò bhaveda gandhasa tana me vistarataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

हृदादगस्त्येन समुद्धृतं तत्

English

Resinous, sarala, and artificial are the three; the scent may be pleasing or not. Hear that from me in detail.

अध्याय 13

श्लोक 101.39

निर्यासाः सल्लकी वर्ज्या देवानां दयितास तु ते गुग्गुलुः परवरस तेषां सर्वेषाम इति निश्चयः

niryāsāḥ sallakī varjyā devānāṃ dayitāsa tu te gugguluḥ paravarasa teṣāṃ sarveṣāma iti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

हो गया। इस बातको सबने देखा न वै भवन्तो हर्तुमर्हन्ति पद्मम्

English

Among resins, sallaki is to be avoided, though dear to the gods; guggulu is the best of all, so it is settled.

अध्याय 13

श्लोक 101.40

अगुरुः सारिणां शरेष्ठॊ यक्षराक्षस भॊगिनाम दैत्यानां सल्लकीजश च काङ्क्षितॊ यश च तद्विधः

aguruḥ sāriṇāṃ śareṣṭhò yakṣarākṣasa bhògināma daityānāṃ sallakījaśa ca kāṅkṣitò yaśa ca tadvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

तावद् गच्छाम: सुरलोकं॑ चिराय पश्यत्यहं परलोकं॑ व्रजामि

English

Aguru is best for the sages, for yakshas, rakshasas and nagas; for daityas the sallaki-born, and what is like it, is desired.

अध्याय 13

श्लोक 101.41

अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिव दारवैः फाणितासव संयुक्तैर मनुष्याणां विधीयते

atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthiva dāravaiḥ phāṇitāsava saṃyuktaira manuṣyāṇāṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

व्यावसायिक दृष्टिसे धर्मको देखने लगें, इसके पहले ही मैं परलोकमें चला जाऊँ

English

Then, O king, by scents of sarja resin and the like, of woods, mixed with syrup and sour gruel, incense is prescribed for men.

अध्याय 13

श्लोक 101.42

देवदानव भूतानां सद्यस तुष्टिकरः समृतः ये ऽनये वैहारिकास ते तु मानुषाणाम इति समृताः

devadānava bhūtānāṃ sadyasa tuṣṭikaraḥ samṛtaḥ ye 'naye vaihārikāsa te tu mānuṣāṇāma iti samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं चिरकालके लिये परलोक चला जाऊँ न हात्सहे द्रष्टमिह जीवलोकम्

English

It is held to give instant satisfaction to gods, danavas and spirits; others, meant for pleasure, are held to be for men.

अध्याय 13

श्लोक 101.43

य एवॊक्ताः सुमनसां परदाने गुणहेतवः धूपेष्व अपि परिज्ञेयास त एव परीतिवर्धनाः

ya evòktāḥ sumanasāṃ paradāne guṇahetavaḥ dhūpeṣva api parijñeyāsa ta eva parītivardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

जीवजगत्की ऐसी दुरवस्था मैं नहीं देख सकता”

English

The very qualities said to be the reasons in giving flowers should be understood to apply also to incense; they increase delight.

अध्याय 13

श्लोक 101.44

दीपदाने परवक्ष्यामि फलयॊगम अनुत्तमम यथा येन यदा चैव परदेया यादृशाश च ते

dīpadāne paravakṣyāmi phalayògama anuttamama yathā yena yadā caiva paradeyā yādṛśāśa ca te

हिन्दी अर्थ

लिये कठोर-से-कठोर शपथ खा सकते हैं! सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रै:

English

I shall now tell the supreme fruit in giving lamps: how, by whom, when, and of what sort they should be given.

अध्याय 13

श्लोक 101.45

जयॊतिस तेजः परकाशश चाप्य ऊर्ध्वगं चापि वर्ण्यते परदाने तेजसां तस्मात तेजॊ वर्धयते नृणाम

jayòtisa tejaḥ parakāśaśa cāpya ūrdhvagaṃ cāpi varṇyate paradāne tejasāṃ tasmāta tejò vardhayate nṛṇāma

हिन्दी अर्थ

रखते हुए पुत्रों और पौत्रोंसहित बारी-बारीसे शपथ खाने लगे

English

Light, radiance and brightness are described as rising upward; so in giving lights one increases the radiance of men.

अध्याय 13

श्लोक 101.46

अन्धं तमस तमिस्रं च दक्षिणायनम एव च उत्तरायणम एतस्माज जयॊतिर दानं परशस्यते

andhaṃ tamasa tamisraṃ ca dakṣiṇāyanama eva ca uttarāyaṇama etasmāja jayòtira dānaṃ paraśasyate

हिन्दी अर्थ

खादेच्च पृष्ठमांसानि यस्ते हरति पुष्करम् उपर्युक्त पापोंका भागी हो

English

Blindness, darkness, deep gloom, the southern course and the northern course: from these, the gift of light is praised.

अध्याय 13

श्लोक 101.47

यस्माद ऊर्ध्वगम एतत तु तमसश चैव भेषजम तस्माद ऊर्ध्वगतेर दाता भवेद इति विनिश्चयः

yasmāda ūrdhvagama etata tu tamasaśa caiva bheṣajama tasmāda ūrdhvagatera dātā bhaveda iti viniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरे च भिक्षुर्भवतु यस्ते हरति पुष्करम्

English

Because it goes upward and is the remedy for darkness, the giver is surely one who attains an upward path.

अध्याय 13

श्लोक 101.48

देवास तेजस्विनॊ यस्मात परभावन्तः परकाशकाः तामसा राक्षसाश चेति तस्माद दीपः परदीयते

devāsa tejasvinò yasmāta parabhāvantaḥ parakāśakāḥ tāmasā rākṣasāśa ceti tasmāda dīpaḥ paradīyate

हिन्दी अर्थ

कूटसाक्षित्वमभ्येतु यस्ते हरति पुष्करम् कर्षको मत्सरी चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

English

The gods are radiant, mighty and luminous, while rakshasas are of darkness; therefore a lamp is given.

अध्याय 13

श्लोक 101.49

आलॊक दानाच चक्षुष्मान परभा युक्तॊ भवेन नरः तान दत्त्वा नॊपहिंसेत न हरेन नॊपनाशयेत

ālòka dānāca cakṣuṣmāna parabhā yuktò bhavena naraḥ tāna dattvā nòpahiṃseta na harena nòpanāśayeta

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महानिकृतिश्चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

English

By giving light a man becomes keen-sighted and endowed with brilliance. Having given them, he should not harm, steal or extinguish them.

अध्याय 13

श्लोक 101.50

दीपहर्ता भवेद अन्धस तमॊ गतिर असुप्रभः दीपप्रदः सवर्गलॊके दीपमाली विराजते

dīpahartā bhaveda andhasa tamò gatira asuprabhaḥ dīpapradaḥ savargalòke dīpamālī virājate

हिन्दी अर्थ

श्वशुरात्तस्य वृत्ति: स्थाद् यस्ते हरति पुष्करम्

English

The thief of a lamp becomes blind, goes into darkness, and is dull of life; the giver of a lamp shines in heaven garlanded with lamps.

अध्याय 13

श्लोक 101.51

हविषा परथमः कल्पॊ दवितीयस तव औषधी रसैः वसा मेदॊ ऽसथि निर्यासैर न कार्यः पुष्टिम इच्छता

haviṣā parathamaḥ kalpò davitīyasa tava auṣadhī rasaiḥ vasā medò 'sathi niryāsaira na kāryaḥ puṣṭima icchatā

हिन्दी अर्थ

तस्य लोकान् स व्रजतु यस्ते हरति पुष्करम् पश्चात् जिन दुःखदायी लोकोंमें जाना पड़ता है, उन्हींमें जाय

English

Ghee is the first kind, and the second is plant oils; fat, marrow, bone and resin should not be used by one who desires well-being.

अध्याय 13

श्लोक 101.52

गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे दीपदाता भवेन नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः

giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe dīpadātā bhavena nityaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेष्यो भवतु राज्ञश्न यस्ते हरति पुष्करम्

English

At a mountain precipice, in a thicket, at a shrine, at a crossroads, he should always give lamps who desires his own prosperity.

अध्याय 13

श्लोक 101.53

कुलॊद्द्यॊतॊ विशुद्धात्मा परकाशत्वं च गच्छति जयॊतिषां चैव सालॊक्यं दीपदाता नरः सदा

kulòddyòtò viśuddhātmā parakāśatvaṃ ca gacchati jayòtiṣāṃ caiva sālòkyaṃ dīpadātā naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

करनेका और राजाकी नौकरी करनेका पाप लगे श्राद्धे शूद्रस्य चाश्रीयाद् यस्ते हरति पुष्करम्

English

The giver of lamps, pure in soul, lights up his family and attains brilliance; he always reaches the same world as the luminaries.

अध्याय 13

श्लोक 101.54

बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान कर्मफलॊदयान देव यक्षॊरग नृणां भूतानाम अथ रक्षसाम

balikarmasu vakṣyāmi guṇāna karmaphalòdayāna deva yakṣòraga nṛṇāṃ bhūtānāma atha rakṣasāma

हिन्दी अर्थ

तपस्विभिर्विरुध्येच्च यस्ते हरति पुष्करम्

English

I shall now tell of the offering of food to beings, the virtues and the fruits of the rite, for gods, yakshas, serpents, men, spirits and rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 101.55

येषां नाग्र भुजॊ विप्रा देवतातिथिबालकाः राक्षसान एव तान विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान

yeṣāṃ nāgra bhujò viprā devatātithibālakāḥ rākṣasāna eva tāna viddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalāna

हिन्दी अर्थ

निराकरोतु वेदांश्व॒ यस्ते हरति पुष्करम् पापोंके फलका भागी हो

English

Know that those brahmins in whose house gods, guests and children do not eat first are rakshasas, without the vashat call and without auspiciousness.

अध्याय 13

श्लोक 101.56

तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम शिरसा परणतश चापि हरेद बलिम अतन्द्रितः

tasmāda agraṃ parayaccheta devebhyaḥ paratipūjitama śirasā paraṇataśa cāpi hareda balima atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यां प्रयच्छतु भूतो यस्ते हरति पुष्करम्

English

Therefore he should give the first portion, honoured, to the gods; and, bowing his head, he should offer the food-offering without sloth.

अध्याय 13

श्लोक 101.57

गृह्या हि देवता नित्यम आशंसन्ति गृहात सदा बाह्याश चागन्तवॊ ये ऽनये यक्षराक्षस पन्नगाः

gṛhyā hi devatā nityama āśaṃsanti gṛhāta sadā bāhyāśa cāgantavò ye 'naye yakṣarākṣasa pannagāḥ

हिन्दी अर्थ

गरीयसो5वजानातु यस्ते हरति पुष्करम् शुल्केन तु ददत्कन्यां यस्ते हरति पुष्करम्

English

The household gods always expect it from the house, while the outside ones, the visitors, the other yakshas, rakshasas and serpents, expect it from outside.

अध्याय 13

श्लोक 101.58

इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा ते परीताः परीणयन्त्य एतान आयुषा यशसा धनैः

itò dattena jīvanti devatāḥ pitarasa tathā te parītāḥ parīṇayantya etāna āyuṣā yaśasā dhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

शरणागतं संत्यजतु यस्ते हरति पुष्करम्

English

Gods and ancestors live on what is given from here; pleased, they please these givers with life, fame and wealth.

अध्याय 13

श्लोक 101.59

बलयः सह पुष्पैस तु देवानाम उपहारयेत दधि दरप्स युताः पुण्याः सुगन्धाः परियदर्शनाः

balayaḥ saha puṣpaisa tu devānāma upahārayeta dadhi darapsa yutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ pariyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

ओर मुँह करके पेशाब करनेका और शरणागतको त्याग देनेका पाप लगे ऋषच्विगस्तु हायाज्यस्य यस्ते हरति पुष्करम्

English

He should offer food-offerings along with flowers to the gods; they should be with curds and drops, sacred, fragrant and pleasing to see.

अध्याय 13

श्लोक 101.60

कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयॊ यक्षराक्षसाम सुरासव पुरस्कारा लाजॊल्लेपन भूषिताः

kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayò yakṣarākṣasāma surāsava puraskārā lājòllepana bhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

शुन: कर्षतु वृत्त्यर्थे यस्ते हरति पुष्करम् तत् तस्यास्तु सदा पाप॑ यस्ते हरति पुष्करम्

English

For yakshas and rakshasas, offerings should be rich in blood and flesh, preceded by liquor and wine, adorned with parched grain and ointment.

अध्याय 13

श्लोक 101.61

नागानां दयिता नित्यं पद्मॊत्पलविमिश्रिताः तिलान गुड सुसंपन्नान भूतानाम उपहारयेत

nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmòtpalavimiśritāḥ tilāna guḍa susaṃpannāna bhūtānāma upahārayeta

हिन्दी अर्थ

अधर्मेणाभिशास्तूर्वी यस्ते हरति पुष्करम्

English

Those dear to the nagas are always mixed with lotuses and water lilies; to spirits he should offer sesame with jaggery.

अध्याय 13

श्लोक 101.62

अग्रदाताग्र भॊगी सयाद बलवर्णसमन्वितः तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम

agradātāgra bhògī sayāda balavarṇasamanvitaḥ tasmāda agraṃ parayaccheta devebhyaḥ paratipūjitama

हिन्दी अर्थ

पापात्मा होकर अधर्मपूर्वक इस पृथ्वीका शासन करे दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस्ते हरति पुष्करम्

English

The giver of the first portion becomes the first to enjoy, endowed with strength and beauty; therefore he should give the first portion, honoured, to the gods.

अध्याय 13

श्लोक 101.63

जवलत्य अहर अहॊ वेश्म याश चास्य गृहदेवताः ताः पूज्या भूतिकामेन परसृताग्र परदायिना

javalatya ahara ahò veśma yāśa cāsya gṛhadevatāḥ tāḥ pūjyā bhūtikāmena parasṛtāgra paradāyinā

हिन्दी अर्थ

एका स्वादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम्

English

The house of him who honours the household gods day after day shines; they should be worshipped by one who desires prosperity, giving the first portion with outstretched hands.

अध्याय 13

श्लोक 101.64

इत्य एतद असुरेन्द्राय काव्यः परॊवाच भार्गवः सुवर्णाय मनुः पराह सुवर्णॊ नारदाय च

itya etada asurendrāya kāvyaḥ paròvāca bhārgavaḥ suvarṇāya manuḥ parāha suvarṇò nāradāya ca

हिन्दी अर्थ

अर्थात् इन सब पापोंकी फलभागिनी बने दरवाजेपर एक पैरसे खड़ा रहे और धर्मको जानते हुए भी उसका परित्याग करे

English

So Kavya, the descendant of Bhrigu, told this to the lord of the asuras; Manu told it to Suvarna, and Suvarna to Narada.

अध्याय 13

श्लोक 101.65

नारदॊ ऽपि मयि पराह गुणान एतान महाद्युते तवम अप्य एतद विदित्वेह सर्वम आचर पुत्रक

nāradò 'pi mayi parāha guṇāna etāna mahādyute tavama apya etada viditveha sarvama ācara putraka

हिन्दी अर्थ

परिव्राट् कामवृत्तोस्तु यस्ते हरति पुष्करम्

English

Narada told these virtues to me, O greatly radiant one. Knowing this, do you too practise it all, my son.

अध्याय 13

श्लोक 102.1

[य] शरुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूप परदायिनाम फलं बलिविधाने च तद भूयॊ वक्तुम अर्हसि

[ya] śarutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpa paradāyināma phalaṃ balividhāne ca tada bhūyò vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: सदनं यातु यस्ते हरति पुष्करम्

English

therefore, by implication is that Mahadeva is infinite.

अध्याय 13

श्लोक 102.2

धूपप्रदानस्य फलं परदीपस्य तथैव च बलयश च किमर्थं वै कषिप्यन्ते गृहमेधिभिः

dhūpapradānasya phalaṃ paradīpasya tathaiva ca balayaśa ca kimarthaṃ vai kaṣipyante gṛhamedhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ही नहीं, अनेक पुण्यके अवसरोंपर भी इनका दान होता है एतद्ू विस्तरशो राजन् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

English

What is the fruit of giving incense and of lamps, and why do householders cast food-offerings?

अध्याय 13

श्लोक 102.3

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नहुषं परति संवादम अगस्त्यस्य भृगॊस तथा

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nahuṣaṃ parati saṃvādama agastyasya bhṛgòsa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रभो! मेरे इस बातपर ध्यान देकर आप क्रोध न करें

English

[Bhishma] On this too they cite an ancient tale: the dialogue between Nahusha and Agastya and Bhrigu.

अध्याय 13

श्लोक 102.4

नहुषॊ हि महाराज राजर्षिः सुमहातपाः देवराज्यम अनुप्राप्तः सुकृतेनेह कर्मणा

nahuṣò hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ devarājyama anuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā

हिन्दी अर्थ

शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा अतिष्ठत् सूर्यममभितो या तो याति ततो मुख:

English

Nahusha, O great king, a royal sage of great austerity, attained the lordship of the gods through his good deeds here.

अध्याय 13

श्लोक 102.5

तत्रापि परयतॊ राजन नहुषस तरिदिवे वसन मानुषीश चैव दिव्याश च कुर्वाणॊ विविधाः करियाः

tatrāpi parayatò rājana nahuṣasa taridive vasana mānuṣīśa caiva divyāśa ca kurvāṇò vividhāḥ kariyāḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तद्वीपानिमान ब्रह्मन् वर्षेणाभिप्रवर्षति

English

Even there, O king, Nahusha, dwelling in heaven, self-controlled, performed many kinds of rites, both human and divine.

अध्याय 13

श्लोक 102.6

मानुष्यस तत्र सर्वाः सम करियास तस्य महात्मनः परवृत्तास तरिदिवे राजन दिव्याश चैव सनातनाः

mānuṣyasa tatra sarvāḥ sama kariyāsa tasya mahātmanaḥ paravṛttāsa taridive rājana divyāśa caiva sanātanāḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीको वर्षकि जलसे आप्लावित करते हैं सर्व वर्षाभिनिर्वत्तमन्न॑ं सम्भवति प्रभो

English

All the human rites of that great soul, O king, continued in heaven, as did the eternal divine ones.

अध्याय 13

श्लोक 102.7

अग्निकार्याणि समिधः कुशाः सुमनसस तथा बलयश चान लाजाभिर धूपनं दीपकर्म च

agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasasa tathā balayaśa cāna lājābhira dhūpanaṃ dīpakarma ca

हिन्दी अर्थ

गोदानानि विवाहाश्न तथा यज्ञसमृद्धयः

English

Fire rites, kindling sticks, kusha grass, flowers, food-offerings with parched grain, incense and lamp rites,

अध्याय 13

श्लोक 102.8

सर्वं तस्य गृहे राज्ञः परावर्तत महात्मनः जपयज्ञान मनॊ यज्ञांस तरिदिवे ऽपि चकार सः

sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ parāvartata mahātmanaḥ japayajñāna manò yajñāṃsa taridive 'pi cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नतः सम्प्रवर्तन्ते तथा त्वं वेत्थ भार्गव सर्वमन्नात् प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते

English

all of it went on in the house of that great-souled king; even in heaven he performed offerings of prayer and of mind.

अध्याय 13

श्लोक 102.9

दैवतान्य अर्चयंश चापि विधिवत स सुरेश्वरः सर्वाण्य एव यथान्यायं यथापूर्वम अरिंदम

daivatānya arcayaṃśa cāpi vidhivata sa sureśvaraḥ sarvāṇya eva yathānyāyaṃ yathāpūrvama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

प्रसादये त्वां विप्रषे कि ते सूर्य निपात्य वै

English

That lord of the gods also worshipped the deities duly, all of them, in proper manner and as before, O scourge of foes.

अध्याय 13

श्लोक 102.10

अथेन्द्रस्य भविष्यत्वाद अहंकारस तम आविशत सर्वाश चैव करियास तस्य पर्यहीयन्त भूपते

athendrasya bhaviṣyatvāda ahaṃkārasa tama āviśata sarvāśa caiva kariyāsa tasya paryahīyanta bhūpate

हिन्दी अर्थ

दीयतां पुष्करं महामेष धर्म: सनातन: धर्मास्तु श्रोतुकामेन ह्तं न क्रोद्भुमहसि

English

the foremost part of Siva. Surabhi having given false evidence out of fear for Brahma was cursed by Siva that her offspring will eat unholy substances.

अध्याय 13

श्लोक 102.11

स ऋषीन वाहयाम आस वरदानामदान्वितः परिहीनक्रियश चापि दुर्बलत्वम उपेयिवान

sa ṛṣīna vāhayāma āsa varadānāmadānvitaḥ parihīnakriyaśa cāpi durbalatvama upeyivāna

हिन्दी अर्थ

आर्षो वै शाश्वतो नित्यमव्ययोयं मया श्रुत:

English

matted locks. At the earnest solicitations of King Bhagiratha he gave her out so that flowing along the surface of the Earth she met the ocean, first passing over the spot where the ashes of Bhagiratha's ancestors, the sixty thousand sons of king Sagara of the solar race, lay.

अध्याय 13

श्लोक 102.12

तस्य वाहयतः कालॊ मुनिमुख्यांस तपॊधनान अहंकाराभिभूतस्य सुमहान अत्यवर्तत

tasya vāhayataḥ kālò munimukhyāṃsa tapòdhanāna ahaṃkārābhibhūtasya sumahāna atyavartata

हिन्दी अर्थ

धार्मिक श्रुतियोंका उत्कर्ष सिद्ध होता है अतिक्रमं मे भगवन क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित

English

is Pitatma, meaning gold-complexioned. The Burdwan translator takes Pritatma as one name. This is

अध्याय 13

श्लोक 102.13

अथ पर्यायश ऋषीन वाहनायॊपचक्रमे पर्यायश चाप्य अगस्त्यस्य समपद्यत भारत

atha paryāyaśa ṛṣīna vāhanāyòpacakrame paryāyaśa cāpya agastyasya samapadyata bhārata

हिन्दी अर्थ

अपराध क्षमा कीजिये

English

unless one becomes conversant with all the modes of worshipping Bhava, i.e., in thought, word and deed, and unless one has special good luck, one cannot have such devotion to Bhava.

अध्याय 13

श्लोक 102.14

अथागम्य महातेजा भृगुर बरह्म विदां वरः अगस्त्यम आश्रमस्थं वै समुपेत्येदम अब्रवीत

athāgamya mahātejā bhṛgura barahma vidāṃ varaḥ agastyama āśramasthaṃ vai samupetyedama abravīta

हिन्दी अर्थ

पुण्येषु तीर्थेषु तथा गात्राण्याप्लावयन्त ते पुण्यतीर्थोमें जा-जाकर गोते लगाकर स्नान किया

English

their best to nullify those penances by despatching celestial nymphs for attracting them of carnal

अध्याय 13

श्लोक 102.15

एवं वयम असत्कारं देवेन्द्रस्यास्य दुर्मतेः नहुषस्य किमर्थं वै मर्षयाम महामुने

evaṃ vayama asatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune

हिन्दी अर्थ

न मूर्ख जनयेत् पुत्र॑ं न भवेच्च निराकृति:

English

"Why, great sage, do we put up with this disrespect from this evil-minded Nahusha, lord of the gods?"

अध्याय 13

श्लोक 102.16

[अगस्त्य] कथम एष मया शक्यः शप्तुं यस्य महामुने वरदेन वरॊ दत्तॊ भवतॊ विदितश च सः

[agastya] kathama eṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune varadena varò dattò bhavatò viditaśa ca saḥ

हिन्दी अर्थ

विरजा: श्रेयसा युक्तः प्रेत्य स्वर्गमवाप्तुयात् स गच्छेद् ब्रह्मणो लोकमव्ययं च नरोत्तम

English

[Agastya] How can I curse him, great sage? The boon-giver gave a boon to him, and you know it.

अध्याय 13

श्लोक 102.17

यॊ मे दृष्टिपथं गच्छेत स मे वश्यॊ भवेद इति इत्य अनेन वरॊ देवाद याचितॊ गच्छता दिवम

yò me dṛṣṭipathaṃ gaccheta sa me vaśyò bhaveda iti itya anena varò devāda yācitò gacchatā divama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मधामको प्राप्त होता है

English

"Whoever comes within my sight shall be in my power": the god was asked for this boon as he went to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 102.18

एवं न दग्धः स मया भवता च न संशयः अन्येनाप्य ऋषिमुख्येन न शप्तॊ न च पातितः

evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ anyenāpya ṛṣimukhyena na śaptò na ca pātitaḥ

हिन्दी अर्थ

छत्र॑ चोपानहौ चैव केनैतत् सम्प्रवर्तितम् उपानहोंके दानकी प्रथा किसने चलायी है?

English

Thus neither I nor you burned him, without doubt, and no other chief of sages cursed or felled him either.

अध्याय 13

श्लोक 102.19

अमृतं चैव पानाय दत्तम अस्मै पुरा विभॊ महात्मने तदर्थं च नास्माभिर विनिपात्यते

amṛtaṃ caiva pānāya dattama asmai purā vibhò mahātmane tadarthaṃ ca nāsmābhira vinipātyate

हिन्दी अर्थ

न केवल श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते

English

Long ago, O lord, nectar was given him to drink, great soul that he is; for that reason we do not bring him down.

अध्याय 13

श्लोक 102.20

परायच्छत वरं देवः परजानां दुःखकारकम दविजेष्व अधर्मयुक्तानि स करॊति नराधमः

parāyacchata varaṃ devaḥ parajānāṃ duḥkhakārakama davijeṣva adharmayuktāni sa karòti narādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

यथैतत् प्रथितं लोके यथा चैतत् प्रवर्तितम्

English

The god gave a boon that causes suffering to creatures; that vilest of men does unrighteous things to brahmins.

अध्याय 13

श्लोक 102.21

अत्र यत पराप्तकालं नस तद बरूहि वदतां वर भवांश चापि यथा बरूयात कुर्वीमहि तथा वयम

atra yata parāptakālaṃ nasa tada barūhi vadatāṃ vara bhavāṃśa cāpi yathā barūyāta kurvīmahi tathā vayama

हिन्दी अर्थ

उस दानका प्रचार हुआ, यह सब श्रवण करो सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप

English

Tell us, best of speakers, what is to be done at this time, and we shall do as you say.

अध्याय 13

श्लोक 102.22

[भृगु] पितामह नियॊगेन भवन्तम अहम आगतः परतिकर्तुं बलवति नहुषे दर्पम आस्थिते

[bhṛgu] pitāmaha niyògena bhavantama ahama āgataḥ paratikartuṃ balavati nahuṣe darpama āsthite

हिन्दी अर्थ

पुरा स भगवान् साक्षाद्धनुषाक्रीडयत् प्रभो

English

[Bhrigu] I have come at the Grandsire's command to counter Nahusha, who has taken up pride in his power.

अध्याय 13

श्लोक 102.23

अद्य हि तवा सुदुर्बुद्धी रथे यॊक्ष्यति देवराट अद्यैनम अहम उद्वृत्तं करिष्ये ऽनिन्द्रम ओजसा

adya hi tavā sudurbuddhī rathe yòkṣyati devarāṭa adyainama ahama udvṛttaṃ kariṣye 'nindrama ojasā

हिन्दी अर्थ

तान् क्षिप्तान् रेणुका सर्वास्तस्येषून्दीप्ततेजस: अथ तेन स शब्देन ज्यायाश्रैव शरस्य च

English

Today that evil-minded lord of the gods will yoke you to his chariot; today I shall by my power make him unruly and no longer Indra.

अध्याय 13

श्लोक 102.24

अद्येन्द्रं सथापयिष्यामि पश्यतस ते शतक्रतुम संचाल्य पापकर्माणम इन्द्र सथानात सुदुर्मतिम

adyendraṃ sathāpayiṣyāmi paśyatasa te śatakratuma saṃcālya pāpakarmāṇama indra sathānāta sudurmatima

हिन्दी अर्थ

ततो मध्याद्वमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे

English

Today, before your eyes, I shall set Shatakratu back as Indra, having dislodged from Indra's place that evil-minded sinner.

अध्याय 13

श्लोक 102.25

अद्य चासौ कु देवेन्द्रस तवां पदा धर्षयिष्यति दैवॊपहतचित्तत्वाद आत्मनाशाय मन्दधीः

adya cāsau ku devendrasa tavāṃ padā dharṣayiṣyati daivòpahatacittatvāda ātmanāśāya mandadhīḥ

हिन्दी अर्थ

गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान् धनुश्च्युतान् सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी

English

And today that vile lord of the gods, his mind struck by fate, will strike you with his foot, dull-witted, to his own ruin.

अध्याय 13

श्लोक 102.26

वयुत्क्रान्त धर्मं तम अहं धर्षणामर्षितॊ भृशम अहिर भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं दविज दरुहम

vayutkrānta dharmaṃ tama ahaṃ dharṣaṇāmarṣitò bhṛśama ahira bhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ davija daruhama

हिन्दी अर्थ

स्थिता सा तु मुहूर्त वै भर्तु: शापभयाच्छुभा

English

Enraged at his violence, I shall angrily curse that sinner, enemy of brahmins, who has strayed from dharma: "Become a serpent!"

अध्याय 13

श्लोक 102.27

तत एनं सुदुर्बुद्धिं धिक शब्दाभिहत तविषम धरण्यां पातयिष्यामि परेक्षतस ते महामुने

tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhika śabdābhihata taviṣama dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi parekṣatasa te mahāmune

हिन्दी अर्थ

प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी रेणुके कि चिरेण त्वमागतेति पुन: पुन:

English

Then that evil-minded one, his brilliance struck down by cries of "Shame!", I shall cast upon the earth as you watch, great sage.

अध्याय 13

श्लोक 102.28

नहुषं पापकर्माणम ऐश्वर्यबलमॊहितम यथा च रॊचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्य अहं मुने

nahuṣaṃ pāpakarmāṇama aiśvaryabalamòhitama yathā ca ròcate tubhyaṃ tathā kartāsmya ahaṃ mune

हिन्दी अर्थ

-- रेणुके! तुम्हारे आनेमें इतनी देर क्‍यों हुई?”

English

That sinner, bewildered by sovereignty and strength, I shall treat, O sage, as it pleases you.

अध्याय 13

श्लोक 102.29

एवम उक्तस तु भृगुणा मैत्रा वरुणिर अव्ययः अगस्त्यः परमप्रीतॊ बभूव विगर जवरः

evama uktasa tu bhṛguṇā maitrā varuṇira avyayaḥ agastyaḥ paramaprītò babhūva vigara javaraḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यतेजोनिरुद्धाहं वृक्षच्छायां समाश्रिता एतच्छुत्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं तपोधन

English

Thus addressed by Bhrigu, Agastya, the imperishable son of Mitra and Varuna, was greatly pleased, and his fever left him.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।