Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 53/87 · श्लोक 98.1–100.25

पूर्ण अध्याय पाठ80 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 98.1

[य] एवं तदा परयाचन्तं भास्करं मुनिसत्तमः जमदग्निर महातेजाः किं कार्यं परत्यपद्यत

[ya] evaṃ tadā parayācantaṃ bhāskaraṃ munisattamaḥ jamadagnira mahātejāḥ kiṃ kāryaṃ paratyapadyata

हिन्दी अर्थ

व्याख्याता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्यत: परम् अन्न ब्राह्गकामाय कथमेतत् पितामह

English

cover. Thou art that Supreme Deity.

अध्याय 13

श्लोक 98.2

[भ] तथा परयाचमानस्य मुनिर अग्निसमप्रभः जमदग्निः शमं नैव जगाम कुरुनन्दन

[bha] tathā parayācamānasya munira agnisamaprabhaḥ jamadagniḥ śamaṃ naiva jagāma kurunandana

हिन्दी अर्थ

अपने उस व्रतके द्वारा स्वर्गलोकपर विजय पाता है

English

[Bhishma said:] Though entreated thus, the sage Jamadagni, bright as fire, did not at all become calm, descendant of the Kurus.

अध्याय 13

श्लोक 98.3

ततः सूर्यॊ मधुरया वाचा तम इदम अब्रवीत कृताञ्जलिर विप्र रूपी परणम्येदं विशां पते

tataḥ sūryò madhurayā vācā tama idama abravīta kṛtāñjalira vipra rūpī paraṇamyedaṃ viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

गुणवत्यल्पदोष: स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति

English

Then the Sun, in the form of a brahmana, with joined palms, bowed and said to him, lord of men, in sweet words:

अध्याय 13

श्लोक 98.4

चलं निमित्तं विप्रर्षे सदा सूर्यस्य गच्छतः कथं चलं वेत्स्यसि तवं सदा यान्तं दिवाकरम

calaṃ nimittaṃ viprarṣe sadā sūryasya gacchataḥ kathaṃ calaṃ vetsyasi tavaṃ sadā yāntaṃ divākarama

हिन्दी अर्थ

वृषादर्भेश्व॒ संवादं सप्तर्षीणां च भारत शूद्र: पशुसखश्वैव भर्ता चास्या बभूव ह

English

"The mark is moving, brahmana sage, since the sun is always going; how will you know the moving sun as he always goes?"

अध्याय 13

श्लोक 98.5

[ज] सथिरं वापि चलं वापि जाने तवां जञानचक्षुषा अवश्यं विनयाधानं कार्यम अद्य मया तव

[ja] sathiraṃ vāpi calaṃ vāpi jāne tavāṃ jañānacakṣuṣā avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryama adya mayā tava

हिन्दी अर्थ

कृच्छुप्राणोभवद् यत्र लोकोयं वै क्षुधान्वित:

English

[Jamadagni said:] "Steady or moving, I know you with the eye of knowledge; today I must surely impart discipline to you.

अध्याय 13

श्लोक 98.6

अपराह्णे निमेषार्धं तिष्ठसि तवं दिवाकर तत्र वेत्स्यामि सूर्यत्वां न मे ऽतरास्ति विचारणा

aparāhṇe nimeṣārdhaṃ tiṣṭhasi tavaṃ divākara tatra vetsyāmi sūryatvāṃ na me 'tarāsti vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

ते त॑ क्षुधाभिसंतप्ता: परिवार्योपतस्थिरे पीड़ित थे, इसलिये उस मरे हुए बालकको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये

English

In the afternoon, Sun, you stand for half a wink; then I shall know you, Sun; there is no hesitation for me in this."

अध्याय 13

श्लोक 98.7

[स] असंशयं मां विप्रर्षे वेत्स्यसे धन्विनां वर अपकारिणं तु मां विद्धि भगवञ शरणागतम

[sa] asaṃśayaṃ māṃ viprarṣe vetsyase dhanvināṃ vara apakāriṇaṃ tu māṃ viddhi bhagavaña śaraṇāgatama

हिन्दी अर्थ

मयि यद् विद्यते वित्त तद् वृणुध्वं तपोधना:

English

[The Sun said:] "Without doubt you will know me, brahmana sage, best of archers; but know that I am an offender who has taken refuge, blessed one."

अध्याय 13

श्लोक 98.8

[भ] ततः परहस्य भगवाञ जमदग्निर उवाच तम न भीः सूर्यत्वया कार्या परणिपात गतॊ हय असि

[bha] tataḥ parahasya bhagavāña jamadagnira uvāca tama na bhīḥ sūryatvayā kāryā paraṇipāta gatò haya asi

हिन्दी अर्थ

साधन है। अतः मेरे पास जो धन है उसे आप स्वीकार करें और ले लें सर्वेषां वै शीघ्रगा: श्वेतरोमा:

English

[Bhishma said:] Then, laughing, the blessed Jamadagni said to him: "Sun, you need not fear; you are come bowing.

अध्याय 13

श्लोक 98.9

बराह्मणेष्व आर्जवं यच च सथैर्यं च धरणीतले सौम्यतां चैव सॊमस्य गाम्भीर्यं वरुणस्य च

barāhmaṇeṣva ārjavaṃ yaca ca sathairyaṃ ca dharaṇītale saumyatāṃ caiva sòmasya gāmbhīryaṃ varuṇasya ca

हिन्दी अर्थ

शीघ्रगामिनी एवं ब्यायी हुई गौएँ साँडोंसहित देनेको उद्यत हूँ

English

The honesty in brahmanas, the steadiness on earth, the gentleness of Soma and the depth of Varuna are in me."

अध्याय 13

श्लोक 98.10

दीप्तिम अग्नेः परभां मेरॊः परतापं तपनस्य च एतान्य अतिक्रमेद यॊ वै स हन्याच छरणागतम

dīptima agneḥ parabhāṃ meròḥ paratāpaṃ tapanasya ca etānya atikrameda yò vai sa hanyāca charaṇāgatama

हिन्दी अर्थ

लोप करना उचित है या ब्राह्मणकी प्रार्थना अस्वीकार करना)

English

is acquainted with the joys or pleasures that arise from the possession or enjoyment of worldly things, for such joys may truly be likened to waves which appear and disappear on the bosom of the sea or ocean of Eternity.

अध्याय 13

श्लोक 98.11

भवेत स गुरु तल्पी च बरह्महा च तथा भवेत सुरा पानं च कुर्यात स यॊ हन्याच छरणागतम

bhaveta sa guru talpī ca barahmahā ca tathā bhaveta surā pānaṃ ca kuryāta sa yò hanyāca charaṇāgatama

हिन्दी अर्थ

तप: स्यादेतदेवेह तपोन्यद् वापि कि भवेत् तप है या उसका और कोई स्वरूप है

English

Vishnu in which he had bound Vali, the chief of the Asuras. The plural form has reference to successive

अध्याय 13

श्लोक 98.12

एतस्य तव अपनीतस्य समाधिं तात चिन्तय यथासुखगमः पन्था भवेत तवद रश्मितापितः

etasya tava apanītasya samādhiṃ tāta cintaya yathāsukhagamaḥ panthā bhaveta tavada raśmitāpitaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्

English

compass, the snake Sesha, etc. What is said here is that thou art the best of all these or all such beings.

अध्याय 13

श्लोक 98.13

[भ] एतावद उक्त्वा स तदा तूष्णीम आसीद भृगूद्वहः अथ सूर्यॊ ददौ तस्मै छत्रॊपानहम आशु वै

[bha] etāvada uktvā sa tadā tūṣṇīma āsīda bhṛgūdvahaḥ atha sūryò dadau tasmai chatròpānahama āśu vai

हिन्दी अर्थ

सदोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारी तथैव च कुट॒म्बिको धर्मकाम: सदास्वप्रश्चन मानव:

English

lowest of the celestials; i.e., thou art all the celestials.

अध्याय 13

श्लोक 98.14

[स] महर्षे शिरसस तराणं छत्रं मद रश्मिवारणम परतिगृह्णीष्व पद्भ्यां च तराणार्थं चर्मपादुके

[sa] maharṣe śirasasa tarāṇaṃ chatraṃ mada raśmivāraṇama paratigṛhṇīṣva padbhyāṃ ca tarāṇārthaṃ carmapāduke

हिन्दी अर्थ

विघसाशी कथं च स्यात् कथं चैवातिथिप्रिय:

English

[The Sun said:] "Great sage, take an umbrella to protect the head and ward off my rays, and leather sandals to protect the feet.

अध्याय 13

श्लोक 98.15

अद्य परभृति चैवैतल लॊके संप्रचरिष्यति पुण्यदानेषु सर्वेषु परम अक्षय्यम एव च

adya parabhṛti caivaitala lòke saṃpracariṣyati puṇyadāneṣu sarveṣu parama akṣayyama eva ca

हिन्दी अर्थ

किस प्रकार वह विघसाशी एवं अतिथिप्रिय हो सकता है? सदोपवासी भवति यो न भुंक्तेडन्तरा पुन:

English

From today this will go about in the world and be the highest, imperishable one in all gifts of merit."

अध्याय 13

श्लोक 98.16

[भ] उपानच छत्रम एतद वै सूर्येणेह परवर्तितम पुण्यम एतद अभिख्यातं तरिषु लॊकेषु भारत

[bha] upānaca chatrama etada vai sūryeṇeha paravartitama puṇyama etada abhikhyātaṃ tariṣu lòkeṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

ऋतवादी सदा च स्याद् दानशीलस्तु मानव:

English

[Bhishma said:] Umbrella and sandals were set going here by the Sun; this is told as holy in the three worlds, Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 98.17

तस्मात परयच्छ विप्रेभ्यश छत्रॊपानहम उत्तमम धर्मस्ते सुमहान भावी न मे ऽतरास्ति विचारणा

tasmāta parayaccha viprebhyaśa chatròpānahama uttamama dharmaste sumahāna bhāvī na me 'tarāsti vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

है। सदा दान देनेवाला पुरुष सत्यवादी ही समझने योग्य है दानं ददत् पवित्री स्यादस्वप्नश्न॒ दिवास्वपन्

English

Therefore give the best umbrella and sandals to brahmanas; great dharma will come to you; I have no doubt in this.

अध्याय 13

श्लोक 98.18

छत्रं हि भरतश्रेष्ठ यः परदद्याद दविजातये शुभ्रं शतशलाकं वै स परेत्य सुखम एधते

chatraṃ hi bharataśreṣṭha yaḥ paradadyāda davijātaye śubhraṃ śataśalākaṃ vai sa paretya sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

माना जाता है। जो दिनमें नहीं सोता वह सदा जागनेवाला माना जाता है

English

One who gives a white umbrella with a hundred ribs to a twice-born, bull of the Bharatas, prospers in happiness after death.

अध्याय 13

श्लोक 98.19

स शक्र लॊके वसति पूज्यमानॊ दविजातिभिः अप्सरॊभिश च सततं देवैश च भरतर्षभ

sa śakra lòke vasati pūjyamānò davijātibhiḥ apsaròbhiśa ca satataṃ devaiśa ca bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

अमृतं केवल भुंक्ते इति विद्धि युधिछ्िर करता है, उसे केवल अमृत भोजन करनेवाला (अमृताशी) समझना चाहिए

English

He lives in Shakra's world honoured by the twice-born, and constantly by apsarases and gods, bull of the Bharatas.

अध्याय 13

श्लोक 98.20

दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ सनातकाय महाबाहॊ संशिताय दविजातये

dahyamānāya viprāya yaḥ parayacchatya upānahau sanātakāya mahābāhò saṃśitāya davijātaye

हिन्दी अर्थ

अवशिष्टनि यो भुंक्ते तमाहुर्विघसाशिनम् उपस्थिता हाृप्सरसो गन्धर्वैश्व जनाधिप

English

One who gives sandals to a burning brahmana, mighty-armed, to a bathed, sharp-vowed twice-born,

अध्याय 13

श्लोक 98.21

सॊ ऽपि लॊकान अवाप्नॊति दैवतैर अभिपूजितान गॊलॊके स मुदा युक्तॊ वसति परेत्य भारत

sò 'pi lòkāna avāpnòti daivataira abhipūjitāna gòlòke sa mudā yuktò vasati paretya bhārata

हिन्दी अर्थ

रमन्ते पुत्रपौत्रेण तेषां गतिरनुत्तमा

English

also gains worlds honoured by the gods and lives glad in the world of cows after death, Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 98.22

एतत ते भरतश्रेष्ठ मया कार्त्स्न्येन कीर्तितम छत्रॊपानह दानस्य फलं भरतसत्तम

etata te bharataśreṣṭha mayā kārtsnyena kīrtitama chatròpānaha dānasya phalaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

परम उत्तम गति प्राप्त होती है दातृप्रतिग्रहीत्रोवं को विशेष: पितामह

English

This has been told by me to you in full, best of the Bharatas: the fruit of the gift of umbrella and sandals.

अध्याय 13

श्लोक 99.1

[य] आरामाणां तडागानां यत फलं कुरुनन्दन तद अहं शरॊतुम इच्छामि तवत्तॊ ऽदय भरतर्षभ

[ya] ārāmāṇāṃ taḍāgānāṃ yata phalaṃ kurunandana tada ahaṃ śaròtuma icchāmi tavattò 'daya bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

दग्रया गृष्ट्यो धेनव: सुव्रताश्ष पुष्टयर्थ व: कि प्रयच्छाम्यहं वै

English

means thou art Paramahansa.

अध्याय 13

श्लोक 99.2

[भ] सुप्रदर्शा वनवती चित्रधातुविभूषिता उपेता सर्वबीजैश च शरेष्ठा भूमिर इहॊच्यते

[bha] supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā upetā sarvabījaiśa ca śareṣṭhā bhūmira ihòcyate

हिन्दी अर्थ

तप:संचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात्

English

[Bhishma said:] Land that is fine to look at, wooded, adorned with coloured minerals and joined with all seeds is called best here.

अध्याय 13

श्लोक 99.3

तस्याः कषेत्रविशेषं च तडागानां निवेशनम औदकानि च सर्वाणि परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः

tasyāḥ kaṣetraviśeṣaṃ ca taḍāgānāṃ niveśanama audakāni ca sarvāṇi paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यचरन् भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च परिव्रजन्तं स्थूलांगं परिव्राजं शुना सह

English

I shall tell you in order the special field of it, the placing of tanks, and all waters.

अध्याय 13

श्लोक 99.4

तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः तरिषु लॊकेषु सर्वत्र पूजितॊ यस तडागवान

taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ tariṣu lòkeṣu sarvatra pūjitò yasa taḍāgavāna

हिन्दी अर्थ

संचिन्त्यं वार्षिक चित्ते तेन पीवाउछुना सह

English

I shall tell you the qualities of tanks and of those made; the owner of a tank is honoured everywhere in the three worlds.

अध्याय 13

श्लोक 99.5

अथ वा मित्र सदनं मैत्रं मित्र विवर्धनम कीर्तिसंजननं शरेष्ठं तडागानां निवेशनम

atha vā mitra sadanaṃ maitraṃ mitra vivardhanama kīrtisaṃjananaṃ śareṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanama

हिन्दी अर्थ

चिन्ता नहीं है, इसीलिये कुत्तेके साथ मोटा हो गया है देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाउछुना सह

English

Or a house of friends, friendly, increasing friends, producing fame, the best: the establishing of tanks.

अध्याय 13

श्लोक 99.6

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलम आहुर मनीषिणः तडागं सुकृतं देशे कषेत्रम एव महाश्रयम

dharmasyārthasya kāmasya phalama āhura manīṣiṇaḥ taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kaṣetrama eva mahāśrayama

हिन्दी अर्थ

है। इस संन्यासीको यह सब चिन्ता नहीं है। अतः यह कुत्तेके साथ मोटा है

English

The wise call the fruit of dharma, wealth and desire a well-made tank in a place, a field, a great refuge.

अध्याय 13

श्लोक 99.7

चतुर्विधानां भूतानां तडागम उपलक्षयेत तडागानि च सर्वाणि दिशन्ति शरियम उत्तमाम

caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgama upalakṣayeta taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śariyama uttamāma

हिन्दी अर्थ

शोको भार्यापवादेन तेन पीवाउछुना सह एकैकं वै त्रिवर्षीयं तेन पीवाउछुना सह

English

One should look upon a tank as for the four kinds of beings; all tanks give the highest prosperity.

अध्याय 13

श्लोक 99.8

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरॊरग राक्षसाः सथावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम

devā manuṣyā gandharvāḥ pitaròraga rākṣasāḥ sathāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayama

हिन्दी अर्थ

अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमभथाचरत्

English

Gods, men, gandharvas, ancestors, serpents and rakshasas, and unmoving beings resort to a reservoir.

अध्याय 13

श्लोक 99.9

तस्मात तांस ते परवक्ष्यामि तडागे ये गुणाः समृताः या च तत्र फलावाप्तिर ऋषिहिः समुदाहृता

tasmāta tāṃsa te paravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ samṛtāḥ yā ca tatra phalāvāptira ṛṣihiḥ samudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते आददाना: समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च

English

Therefore I shall tell you the qualities remembered in a tank, and the fruit gained there as declared by sages.

अध्याय 13

श्लोक 99.10

वर्षमात्रे तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति अग्निहॊत्रफलं तस्य फलम आहुर मनीषिणः

varṣamātre taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati agnihòtraphalaṃ tasya phalama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

न लगावें। कहिये, आपके शरीरकी पुष्टिके लिये मैं क्या दूँ

English

at their sacrifices. Human beings then got theirs. Those born after Vrihaspati are Vrihaspatyas.

अध्याय 13

श्लोक 99.11

शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति गॊसहस्रस्य स परेत्य लभते फलम उत्तमम

śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati gòsahasrasya sa paretya labhate phalama uttamama

हिन्दी अर्थ

तज्जानमान: कस्मात् त्वं कुरुषे न: प्रलोभनम् अमलो होष तपसा प्रीत: प्रीणाति देवता:

English

Hiranyakasipu, the father of Prahlada. Maharoman has reference to the form of the mighty or vast Boar that the Supreme Deity assumed for raising the submerged Earth on his tusks.

अध्याय 13

श्लोक 99.12

हेमन्त काले सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति स वै बहु सुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम

hemanta kāle salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati sa vai bahu suvarṇasya yajñasya labhate phalama

हिन्दी अर्थ

तद् दाव इव निर्दह्यात् प्राप्तो राजप्रतिग्रह:

English

however subtile, with the necessary senses and understanding. It may also mean that the tree of the world furnishes evidence of the existence of the Supreme Deity.

अध्याय 13

श्लोक 99.13

यस्य वै शैशिरे काले तडागे सलिलं भवेत अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलम आहुर मनीषिणः

yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṃ bhaveta agniṣṭòmasya yajñasya phalama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दग्ध करनेवाले दावानलकी भाँति नष्ट कर डालता है भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्

English

translator takes Yaju as one name and Padabhuja as another. This is very absurd.

अध्याय 13

श्लोक 99.14

तडागं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते

taḍāgaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayama atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute

हिन्दी अर्थ

न स्महे मन्दविज्ञाना न स्महे मन्दबुद्धयः

English

ending with death as the tenth, with heaven the eleventh and Emancipation the twelfth.

अध्याय 13

श्लोक 99.15

निधाघ काले पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति वाजपेयसमं तस्य फलं वै मुनयॊ विदुः

nidhāgha kāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati vājapeyasamaṃ tasya phalaṃ vai munayò viduḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रतिग्राह्ममेवैतत् प्रेत्पेह च सुखेप्सुना तथा बहु प्रतीच्छन् वै पापिष्ठां पतते गतिम्

English

age and, therefore, a malevolent one, is highly propitious to Emancipation. The world being generally sinful, those who succeed in living righteously in this age or under the sway of this malevolent deity, very quickly attain to heaven if heaven be their object, or Emancipation if they strive for Emancipation.

अध्याय 13

श्लोक 99.16

स कुलं तारयेत सर्वं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति पानीयं साधवश च नराः सदा

sa kulaṃ tārayeta sarvaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti pānīyaṃ sādhavaśa ca narāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

सर्व तन्नालमेकस्य तस्माद् विद्वान् शमं चरेत्

English

He carries his whole family across in whose dug reservoir cows, and good men, always drink water.

अध्याय 13

श्लोक 99.17

तडागे यस्य गावस तु पिबन्ति तृषिता जलम मृगपक्षिमनुष्याश च सॊ ऽशवमेध फलं लभेत

taḍāge yasya gāvasa tu pibanti tṛṣitā jalama mṛgapakṣimanuṣyāśa ca sò 'śavamedha phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते पुरुषकी आशा समुद्रके समान है, वह कभी भरती ही नहीं

English

One in whose tank thirsty cows, deer, birds and men drink water would gain the fruit of the horse sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 99.18

यत पिबन्ति जलं तत्र सनायन्ते विश्रमन्ति च तडागदस्य तत सर्वं परेत्यानन्त्याय कल्पते

yata pibanti jalaṃ tatra sanāyante viśramanti ca taḍāgadasya tata sarvaṃ paretyānantyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

अथैनमपर: कामस्तृष्णाविध्यति बाणवत्

English

Whatever water they drink there, bathe in and rest by, all of it for the giver of the tank makes for endlessness after death.

अध्याय 13

श्लोक 99.19

दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै पानीयस्य परदानेन परीतिर भवति शाश्वती

durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai pānīyasya paradānena parītira bhavati śāśvatī

हिन्दी अर्थ

चोट करती ही रहती है तद् धन ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्

English

Water is hard to get, dear one, especially in the next world; by giving drinking water, joy is everlasting.

अध्याय 13

श्लोक 99.20

तिलान्ददत पानीयं दीपान ददत जाग्रत जञातिभिः सह मॊदध्वम एत परेतेषु दुर्लभम

tilāndadata pānīyaṃ dīpāna dadata jāgrata jañātibhiḥ saha mòdadhvama eta pareteṣu durlabhama

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए; किंतु मेरी रायमें धन-संग्रहकी अपेक्षा तपस्याका संचय ही श्रेष्ठ है बलीयांसो दुर्बलवद् बिभेम्यहमत: परम्

English

"Give sesame, give water, give lamps, be awake; rejoice with kinsmen; this is hard to get among the dead."

अध्याय 13

श्लोक 99.21

सर्वदानैर गुरुतरं सर्वदानैर विशिष्यते पानीयं नरशार्दूल तस्माद दातव्यम एव हि

sarvadānaira gurutaraṃ sarvadānaira viśiṣyate pānīyaṃ naraśārdūla tasmāda dātavyama eva hi

हिन्दी अर्थ

विनयार्थ सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम्

English

It is heavier than all gifts and distinguished above all gifts; therefore drinking water, tiger among men, is to be given.

अध्याय 13

श्लोक 99.22

एवम एत तडागेषु कीर्तितं फलम उत्तमम अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि वृक्षाणाम अपि रॊपणे

evama eta taḍāgeṣu kīrtitaṃ phalama uttamama ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi vṛkṣāṇāma api ròpaṇe

हिन्दी अर्थ

ऋषयो जम्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रता: ततोडन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेस्तु पार्थिव

English

Thus the highest fruit of tanks has been told; now I shall tell of planting trees.

अध्याय 13

श्लोक 99.23

सथावराणां च भूतानां जातयॊ षट परकीर्तिताः वृक्षगुल्म लतावल्ल्यस तवक सारास तृणजातयः

sathāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayò ṣaṭa parakīrtitāḥ vṛkṣagulma latāvallyasa tavaka sārāsa tṛṇajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां वै प्रतिकर्तु च सर्वेषामगमद् गृहम्

English

Six kinds of unmoving beings are told: trees, shrubs, creepers, vines, bark-bearers and grasses.

अध्याय 13

श्लोक 99.24

एता जात्यस तु वृक्षाणां तेषां रॊपे गुणास तव इमे कीर्तिश च मानुषे लॊके परेत्य चैव फलं शुभम

etā jātyasa tu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ ròpe guṇāsa tava ime kīrtiśa ca mānuṣe lòke paretya caiva phalaṃ śubhama

हिन्दी अर्थ

अपने अपमानका बदला लेनेका विचार करके राजधानीको लौट गये जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रेरकेकामाहुतिं नृप:

English

These are the classes of trees, and these are the qualities in planting them: fame in the world of men and good fruit after death.

अध्याय 13

श्लोक 99.25

लभते नाम लॊके च पितृभिश च महीयते देवलॊकगतस्यापि नाम तस्य न नश्यति

labhate nāma lòke ca pitṛbhiśa ca mahīyate devalòkagatasyāpi nāma tasya na naśyati

हिन्दी अर्थ

आभिचारिक मन्त्र पढ़कर एक-एक आहुति डालने लगे

English

He gains a name in the world and is honoured by ancestors; even gone to the world of the gods, his name is not lost.

अध्याय 13

श्लोक 99.26

अतीतानागते चॊभे पितृवंशं च भारत तारयेद वृक्षरॊपीं च तस्माद वृक्षान पररॊपयेत

atītānāgate còbhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata tārayeda vṛkṣaròpīṃ ca tasmāda vṛkṣāna pararòpayeta

हिन्दी अर्थ

तस्या नाम वृषादर्भियातुधानीत्यथाकरोत् वृषादर्भिने उसका नाम यातुधानी रखा

English

One who plants trees carries across both the past and future and the ancestral line, Bharata; therefore one should plant trees.

अध्याय 13

श्लोक 99.27

तस्य पुत्रा भवन्त्य एते पादपा नात्र संशयः परलॊकगतः सवर्गं लॊकांश चाप्नॊति सॊ ऽवययान

tasya putrā bhavantya ete pādapā nātra saṃśayaḥ paralòkagataḥ savargaṃ lòkāṃśa cāpnòti sò 'vayayāna

हिन्दी अर्थ

वृषादर्भि नरपतिं कि करोमीति चाब्रवीत्

English

Those trees are his sons, without doubt; gone to the next world, he gains heaven and the imperishable worlds.

अध्याय 13

श्लोक 99.28

पुष्पैः सुरगणान वृक्षाः फलैश चापि तथा पितॄन छायया चातिथींस तात पूजयन्ति महीरुहाः

puṣpaiḥ suragaṇāna vṛkṣāḥ phalaiśa cāpi tathā pitṝna chāyayā cātithīṃsa tāta pūjayanti mahīruhāḥ

हिन्दी अर्थ

विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव जगाम तद् वन यत्र विचेरुस्ते महर्षय:

English

Trees honour the gods with flowers, the ancestors with fruits and guests with shade, dear one.

अध्याय 13

श्लोक 99.29

किंनरॊरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः तथा ऋषिगणाश चैव संश्रयन्ति महीरुहान

kiṃnaròragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ tathā ṛṣigaṇāśa caiva saṃśrayanti mahīruhāna

हिन्दी अर्थ

वे महर्षि विचरा करते थे, उस वनमें चली गयी

English

Kinnaras, serpents, rakshasas, gods, gandharvas, men and hosts of sages resort to trees.

अध्याय 13

श्लोक 99.30

पुष्पिताः फलवन्तश च तर्पयन्तीह मानवान वृक्षदं पुत्रवद वृक्षास तारयन्ति परत्र च

puṣpitāḥ phalavantaśa ca tarpayantīha mānavāna vṛkṣadaṃ putravada vṛkṣāsa tārayanti paratra ca

हिन्दी अर्थ

भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृूषीन्

English

Flowering and fruiting, they satisfy men here; trees carry the giver of a tree across hereafter like sons.

अध्याय 13

श्लोक 99.31

तस्मात तडागे वृक्षा वै रॊप्याः शरेयॊ ऽरथिना सदा पुत्रवत परिपाल्यश च पुत्रास ते धर्मतः समृताः

tasmāta taḍāge vṛkṣā vai ròpyāḥ śareyò 'rathinā sadā putravata paripālyaśa ca putrāsa te dharmataḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सायं प्रातश्न॒ होतव्यं तेन पीवाउ्छुना सह कुत्तेके साथ खूब मोटा-ताजा हो गया है

English

Therefore trees should be planted at a tank always by one who wishes the good, and protected like sons; they are remembered as his sons by dharma.

अध्याय 13

श्लोक 99.32

तडाग कृद वृक्षरॊपी इष्टयज्ञश च यॊ दविजः एते सवर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः

taḍāga kṛda vṛkṣaròpī iṣṭayajñaśa ca yò davijaḥ ete savarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

कृच्छाधीतं प्रणष्टं च तेन पीवाउछुना सह

English

The maker of a tank, the planter of trees, and the twice-born who has performed sacrifices are honoured in heaven, as are others who speak truth.

अध्याय 13

श्लोक 99.33

तस्मात तडागं कुर्वीत आरामांश चैव रॊपयेत यजेच च विविधैर यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत

tasmāta taḍāgaṃ kurvīta ārāmāṃśa caiva ròpayeta yajeca ca vividhaira yajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadeta

हिन्दी अर्थ

हुआ है; इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है अलस: क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाउछुना सह

English

Therefore one should make a tank and plant groves, sacrifice with various sacrifices and always speak truth.

अध्याय 13

श्लोक 100.1

[य] गार्हस्थ्यं धर्मम अखिलं परब्रूहि भरतर्षभ ऋद्धिम आप्नॊति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव

[ya] gārhasthyaṃ dharmama akhilaṃ parabrūhi bharatarṣabha ṛddhima āpnòti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva

हिन्दी अर्थ

शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशु: पद्मिनीं शुभाम्

English

onward in space earnest the lapse of Time. This constellation, in Hindu astronomy, is known by the name of Sisumara because of its resemblance with the form of a tortoise.

अध्याय 13

श्लोक 100.2

[भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश चैव भारत

[bha] atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāśa caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् भरे भार्या भरे द्वाजं भरद्वाजोडस्मि शोभने

English

[Bhishma said:] Here I shall tell you an ancient event, lord of men: the conversation of Vasudeva and the Earth, Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 100.3

संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः परतापवान पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यद एतत पृच्छसे ऽदय माम

saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ paratāpavāna papraccha bharataśreṣṭha yada etata pṛcchase 'daya māma

हिन्दी अर्थ

नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

Having praised the goddess Earth, the mighty Vasudeva asked, bull of the Bharatas, what you ask me today.

अध्याय 13

श्लोक 100.4

[वासुदेव] गार्हस्थ्यं धर्मम आश्रित्य मया वा मद्विधेन वा किम अवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत

[vāsudeva] gārhasthyaṃ dharmama āśritya mayā vā madvidhena vā kima avaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhaveta

हिन्दी अर्थ

लोग मुझे गण्डा कहते हैं नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

[Vasudeva said:] "Relying on the householder's dharma, by me or one like me, what must be done surely, or having done what would one be happy?"

अध्याय 13

श्लोक 100.5

[प] ऋषयः पितरॊ देवा मनुष्याश चैव माधव इज्याश चैवार्चनीयाश च यथा चैवं निबॊध मे

[pa] ṛṣayaḥ pitarò devā manuṣyāśa caiva mādhava ijyāśa caivārcanīyāśa ca yathā caivaṃ nibòdha me

हिन्दी अर्थ

शुन:सखसखायं मां यातुधान्युपधारय

English

[The Earth said:] "Sages, ancestors, gods and men, Madhava, are to be worshipped and honoured; hear from me how.

अध्याय 13

श्लोक 100.6

सदा यज्ञेन देवांश च आतिथ्येन च मानवान छन्दतश च यथा नित्यम अर्हान युञ्जीत नित्यशः तेन हय ऋषिगणाः परीता भवन्ति मधुसूदन

sadā yajñena devāṃśa ca ātithyena ca mānavāna chandataśa ca yathā nityama arhāna yuñjīta nityaśaḥ tena haya ṛṣigaṇāḥ parītā bhavanti madhusūdana

हिन्दी अर्थ

तस्मात् पुनरिदानी त्वं ब्रूहि यज्नाम ते द्विज तस्मात् त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति मा जिरम्

English

One should always honour the gods with sacrifice, men with hospitality, and by choice as always those worthy always; by this the troops of sages are pleased, Madhusudana.

अध्याय 13

श्लोक 100.7

नित्यम अग्निं परिचरेद अभुक्त्वा बलिकर्म च कुर्यात तथैव देवा वै परीयन्ते मधुसूदन

nityama agniṃ paricareda abhuktvā balikarma ca kuryāta tathaiva devā vai parīyante madhusūdana

हिन्दी अर्थ

भूवि त्रिदण्डं विष्ट भ्य शाद्धले समुपाविशत्

English

He should always tend the fire, and perform the offering to beings before eating; for otherwise, Madhusudana, the gods are left unsatisfied.

अध्याय 13

श्लोक 100.8

कुर्याद अहर अहः शराद्धम अन्नाद्येनॊदकेन वा पयॊ मूलफलैर वापि पितॄणां परीतिम आहरन

kuryāda ahara ahaḥ śarāddhama annādyenòdakena vā payò mūlaphalaira vāpi pitṝṇāṃ parītima āharana

हिन्दी अर्थ

यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विता: सरोवरसे बाहर निकले

English

Every day he should perform the shraddha, with food or with water, or even with milk, roots and fruits, offering delight to the ancestors.

अध्याय 13

श्लोक 100.9

सिद्धान्नाद वैश्वदेवं वै कुर्याद अग्नौ यथाविधि अग्नीषॊमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यम अनन्तरम

siddhānnāda vaiśvadevaṃ vai kuryāda agnau yathāvidhi agnīṣòmaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryama anantarama

हिन्दी अर्थ

ही रखकर वे सरोवरके जलसे तर्पण करने लगे

English

From the cooked food he should make the Vaishvadeva offering into the fire according to rule: to Agni and Soma, to the Vishvedevas, and then to Dhanvantari.

अध्याय 13

श्लोक 100.10

परजानां पतये चैव पृथग घॊमॊ विधीयते तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म परयॊजयेत

parajānāṃ pataye caiva pṛthaga ghòmò vidhīyate tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma parayòjayeta

हिन्दी अर्थ

वैदूर्यवर्णसदृशै: पद्मपत्रैरथावृताम् एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम्

English

cures every disease. Ashes are used by Sanyasins for rubbing their bodies as a mark of their having consumed every sin and cut off every bond and freed themselves from all diseases.

अध्याय 13

श्लोक 100.11

दक्षिणायां यमायेह परतीच्यां वरुणाय च सॊमाय चाप्य उदीच्यां वै वास्तुमध्ये दविजातये

dakṣiṇāyāṃ yamāyeha paratīcyāṃ varuṇāya ca sòmāya cāpya udīcyāṃ vai vāstumadhye davijātaye

हिन्दी अर्थ

यातुधानीति विख्याता पदूमिनीं तामरक्षत

English

body, began to dance in joy. The whole universe, overpowered by a sympathetic influence, began to dance with him. At this, for protecting the universe, Mahadeva showed himself to Mankanaka and, pressing his fingers, brought out a quantity of ashes, thus showing that his body was made of ashes.

अध्याय 13

श्लोक 100.12

धन्वन्तरेः पराग उदीच्यां पराच्यां शक्राय माधव मनॊर वै इति च पराहुर बलिं दवारे गृहस्य वै मरुद्भ्यॊ देवताभ्यश च बलिम अन्तर गृहे हरेत

dhanvantareḥ parāga udīcyāṃ parācyāṃ śakrāya mādhava manòra vai iti ca parāhura baliṃ davāre gṛhasya vai marudbhyò devatābhyaśa ca balima antara gṛhe hareta

हिन्दी अर्थ

पद्मिनीमभिजमग्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम् स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षय:

English

himself to aid Arjuna in slaying Bhishma.

अध्याय 13

श्लोक 100.13

तथैव विश्वे देवेभ्यॊ बलिम आकाशतॊ हरेत निशाचरेभ्यॊ भूतेभ्यॊ बलिं नक्तं तथा हरेत

tathaiva viśve devebhyò balima ākāśatò hareta niśācarebhyò bhūtebhyò baliṃ naktaṃ tathā hareta

हिन्दी अर्थ

आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधना:

English

called Sesha. Mahadeva is that Sesha, otherwise called Ananta.

अध्याय 13

श्लोक 100.14

एवं कृत्वा बलिं सम्यग दद्याद भिक्षां दविजातये अलाभे बराह्मणस्याग्नाव अग्रम उत्क्षिप्य निक्षिपेत

evaṃ kṛtvā baliṃ samyaga dadyāda bhikṣāṃ davijātaye alābhe barāhmaṇasyāgnāva agrama utkṣipya nikṣipeta

हिन्दी अर्थ

संरक्षण करनेवाली हूँ भवत्या: सम्मते सर्वे गृह्लीयाम बिसान्युत

English

commentary also, the well-known grammatical Sutra vrittanschanchu etc. The Burdwan translator repeats the misprint in his rendering. K. P. Singha avoids it.

अध्याय 13

श्लोक 100.15

यदा शराद्धं पितृभ्यश च दतुम इच्छेत मानवः तदा पश्चात परकुर्वीत निवृत्ते शराद्धकर्मणि

yadā śarāddhaṃ pitṛbhyaśa ca datuma iccheta mānavaḥ tadā paścāta parakurvīta nivṛtte śarāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

एकैको नाम मे प्रोक्‍्त्वा ततो गृह्नीत माचिरम्

English

also the actual field, so called, on which king Kuru performed his penances, and which is so sacred that its very dust cleanses a person of all sins.

अध्याय 13

श्लोक 100.16

पितॄन संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद विधानतः वैश्वदेवं ततः कुर्यात पश्चाद बराह्मण वाचनम

pitṝna saṃtarpayitvā tu baliṃ kuryāda vidhānataḥ vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāta paścāda barāhmaṇa vācanama

हिन्दी अर्थ

लो। इसमें विलम्ब करनेकी आवश्यकता नहीं है अत्रि: क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमत्रवीत्

English

destroyer of the universe. Both the vernacular translators have erred in rendering this word. K. P. Singha

अध्याय 13

श्लोक 100.17

ततॊ ऽननेनावशेषेण भॊजयेद अतिथीन अपि अर्चा पूर्वं महाराज ततः परीणाति मानुषान

tatò 'nanenāvaśeṣeṇa bhòjayeda atithīna api arcā pūrvaṃ mahārāja tataḥ parīṇāti mānuṣāna

हिन्दी अर्थ

अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने

English

Then, with what remains of that food, he should feed guests as well. First honour, O great king, and only then does he gratify men.

अध्याय 13

श्लोक 100.18

अनित्यं हि सथितॊ यस्मात तस्माद अतिथिर उच्यते

anityaṃ hi sathitò yasmāta tasmāda atithira ucyate

हिन्दी अर्थ

दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् वसिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम्

English

Because he stays but a short time, he is called a guest (atithi).

अध्याय 13

श्लोक 100.19

आचार्यस्य पितुश चैव सख्युर आप्तस्य चातिथेः इदम अस्ति गृहे मह्यम इति नित्यं निवेदयेत

ācāryasya pituśa caiva sakhyura āptasya cātitheḥ idama asti gṛhe mahyama iti nityaṃ nivedayeta

हिन्दी अर्थ

काश्य: काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय

English

To the teacher, the father, the friend, the trusted kinsman and the guest, he should always declare, "This is what I have in my house."

अध्याय 13

श्लोक 100.20

ते यद वदेयुस तत कुर्याद इति धर्मॊ विधीयते गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत

te yada vadeyusa tata kuryāda iti dharmò vidhīyate gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhaveta

हिन्दी अर्थ

विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध माम्

English

Whatever they say, he should do; such is the ordained dharma. A householder, O Krishna, should always eat only what remains after others.

अध्याय 13

श्लोक 100.21

राजर्त्विजं सनातकं च गुरुं शवशुरम एव च अर्चयेन मधुपर्केण परिसंवत्सरॊषितान

rājartvijaṃ sanātakaṃ ca guruṃ śavaśurama eva ca arcayena madhuparkeṇa parisaṃvatsaròṣitāna

हिन्दी अर्थ

अन्धकारको दूर भगानेवाली (अतम) है, अतः तुम मुझे गौतम समझो नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

He should honour a king, a priest, a snataka, a teacher and a father-in-law with the madhuparka when they have stayed a full year.

अध्याय 13

श्लोक 100.22

शवभ्यश चश्व पचेभ्यश च वयॊभ्यश चावपेद भुवि वैश्वदेवं हि नामैतत सायंप्रातर विधीयते

śavabhyaśa caśva pacebhyaśa ca vayòbhyaśa cāvapeda bhuvi vaiśvadevaṃ hi nāmaitata sāyaṃprātara vidhīyate

हिन्दी अर्थ

विश्वामित्रमिति ख्यातं यातुधानि निबोध माम्

English

For dogs, for outcastes and for birds he should scatter food on the ground; this is called the Vaishvadeva, enjoined at dusk and at dawn.

अध्याय 13

श्लोक 100.23

एतांस तु धर्मान गार्हस्थान यः कुर्याद अनसूयकः स इहर्द्धिं परां पराप्य परेत्य नाके महीयते

etāṃsa tu dharmāna gārhasthāna yaḥ kuryāda anasūyakaḥ sa iharddhiṃ parāṃ parāpya paretya nāke mahīyate

हिन्दी अर्थ

नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम् हुआ हूँ, इसलिये तुम मुझे जमदग्नि नामसे विख्यात समझो

English

One who without envy practises these householder duties attains great prosperity here and, after death, is honoured in heaven.

अध्याय 13

श्लोक 100.24

[भ] इति भूमेर वचः शरुत्वा वासुदेवः परतापवान तथा चकार सततं तवम अप्य एवं समाचर

[bha] iti bhūmera vacaḥ śarutvā vāsudevaḥ paratāpavāna tathā cakāra satataṃ tavama apya evaṃ samācara

हिन्दी अर्थ

नैतद् धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्

English

[Bhishma] Having heard these words of the Earth, the mighty Vasudeva acted so at all times; you too should act in the same way.

अध्याय 13

श्लोक 100.25

एवं गृहस्थ धर्मं तवं चेतयानॊ नराधिप इह लॊके यशः पराप्य परेत्य सवर्गम अवाप्स्यसि

evaṃ gṛhastha dharmaṃ tavaṃ cetayānò narādhipa iha lòke yaśaḥ parāpya paretya savargama avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

मनोनुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्धयारुन्धतीम् चलती हूँ, इसलिये मेरा नाम अरुन्धती है

English

Thus, O lord of men, if you keep this householder's dharma in mind, you will win fame in this world and attain heaven after death.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।