Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 75/87 · श्लोक 131.1–131.58

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 131.1

[उ] भगवन भग नेत्रघ्न पूष्णॊ दशनपातन दक्षक्रतुहर तर्यक्ष संशयॊ मे महान अयम

[u] bhagavana bhaga netraghna pūṣṇò daśanapātana dakṣakratuhara taryakṣa saṃśayò me mahāna ayama

हिन्दी अर्थ

विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्म: सनातन: वणिक्पथमुपासीनो वैश्य: सत्पथमाश्रित:

English

chief of Bharata's race, as also those of conveyances and animals, succeed in ascending to heaven. Those men who make gifts of such articles as are needed in marriages, as also those of serving men and

अध्याय 13

श्लोक 131.2

चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं सवयम्भुवा केन कर्म विपाकेन वैश्यॊ गच्छति शूद्रताम

cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ savayambhuvā kena karma vipākena vaiśyò gacchati śūdratāma

हिन्दी अर्थ

अतिथ्यभ्यागतरति: शेषान्नकृतभोजन:

English

[Uma] The blessed Self-existent created the four classes before; by the ripening of what deed does a vaishya go to shudra-hood?

अध्याय 13

श्लोक 131.3

वैश्यॊ वा कषत्रियः केन दविजॊ वा कषत्रियॊ भवेत परतिलॊमः कथं देव शक्यॊ धर्मॊ निषेवितुम

vaiśyò vā kaṣatriyaḥ kena davijò vā kaṣatriyò bhaveta paratilòmaḥ kathaṃ deva śakyò dharmò niṣevituma

हिन्दी अर्थ

हंस: परमहंसश्न यो यः पश्चात् स उत्तम: नहीं है। यह दुःख-सुखसे रहित सौम्य अजर-अमर और अविनाशी पद है

English

By what does a vaishya or a kshatriya, or a twice-born, become a kshatriya? How, god, can dharma be followed in a reversed order?

अध्याय 13

श्लोक 131.4

केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयॊनौ परजायते कषत्रियः शूद्र ताम एति केन वा कर्मणा विभॊ

kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayònau parajāyate kaṣatriyaḥ śūdra tāma eti kena vā karmaṇā vibhò

हिन्दी अर्थ

स्थण्डिले शयने योग: शाकपर्णनिषेवणम्

English

By what deed is a brahmin born in a shudra womb, and by what deed, lord, does a kshatriya reach shudra-hood?

अध्याय 13

श्लोक 131.5

एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ तरयॊ वर्णाः परकृत्येह कथं बराह्मण्यम आप्नुयुः

etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha tarayò varṇāḥ parakṛtyeha kathaṃ barāhmaṇyama āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानोंकी ही यात्रा करनी चाहिए वन॑ गुरुमिवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभि:

English

Tell me this doubt, god, blameless lord of beings: how can the three classes, by nature, attain brahminhood here?

अध्याय 13

श्लोक 131.6

[म] बराह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद बराह्मणः शुभे कषत्रियॊ वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद इति मे मतिः

[ma] barāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargāda barāhmaṇaḥ śubhe kaṣatriyò vaiśyaśūdrau vā nisargāda iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

चरन्ति विधिवद् दृष्टं तदनुकालाभिगामिन: हिंसादोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते

English

[Maheshvara] Brahminhood is hard to attain, goddess; it is my view that a brahmin is so by nature, and likewise a kshatriya, vaishya or shudra.

अध्याय 13

श्लोक 131.7

कर्मणा दुष्कृतेनेह सथानाद भरश्यति वै दविजः जयेष्ठं वर्णम अनुप्राप्य तस्माद रक्षेत वै दविजः

karmaṇā duṣkṛteneha sathānāda bharaśyati vai davijaḥ jayeṣṭhaṃ varṇama anuprāpya tasmāda rakṣeta vai davijaḥ

हिन्दी अर्थ

फल प्राप्त होता है

English

By an evil deed here a twice-born falls from his place, having come to the senior class; therefore the twice-born should guard it.

अध्याय 13

श्लोक 131.8

सथितॊ बराह्मण धर्मेण बराह्मण्यम उपजीवति कषत्रियॊ वाथ वैश्यॊ वा बरह्मभूयाय गच्छति

sathitò barāhmaṇa dharmeṇa barāhmaṇyama upajīvati kaṣatriyò vātha vaiśyò vā barahmabhūyāya gacchati

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतात्मभूतश्न स वै धर्मेण युज्यते आ्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते

English

One who stands in a brahmin's dharma and lives by brahminhood, or a kshatriya or vaishya, goes to oneness with Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 131.9

यस तु विप्रत्वम उत्सृज्य कषात्रं धर्मं निषेवते बराह्मण्यात स परिभ्रष्टः कषत्रयॊनौ परजायते

yasa tu vipratvama utsṛjya kaṣātraṃ dharmaṃ niṣevate barāhmaṇyāta sa paribhraṣṭaḥ kaṣatrayònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

धर्मके फलका भागी होता है

English

But one who gives up brahminhood and follows the kshatriya's dharma falls from brahminhood and is born in a kshatriya womb.

अध्याय 13

श्लोक 131.10

वैश्यकर्म च यॊ विप्रॊ लॊभमॊहव्यपाश्रयः बराह्मण्यं दुर्लभं पराप्य करॊत्य अल्पमतिः सदा

vaiśyakarma ca yò viprò lòbhamòhavyapāśrayaḥ barāhmaṇyaṃ durlabhaṃ parāpya karòtya alpamatiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

शूद्रधर्म: परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु

English

maids, and cloths and robes, succeed in ascending to heaven l. Those men who make public pleasure- houses and gardens and wells, resting houses and buildings for public meetings and tanks for enabling cattle and men to quench their thirst, and fields for cultivation, O Bharata, succeed in ascending to heaven. 2 Those men who make gifts of houses and fields and populated villages unto persons that solicit them, succeed in ascending to heaven. Those men who having themselves manufactured juicy drinks of sweet taste and seeds and paddy or rice, make gifts of them unto others succeed in ascending to heaven. Those men who being born in families high or low beget hundreds of children and live long lives practising compassion and keeping wrath under complete subjection, succeed in ascending to heaven. I have thus expounded to thee, O Bharata, what the rites are in honour of the deities and the Pitris which are performed by people for the sake of the other world, what the ordinances are in respect of making gifts, and what the views are of the Rishis of former times in respect of both the articles of gift and the manner of giving them.'"

अध्याय 13

श्लोक 131.11

स दविजॊ वैश्यताम एति वैश्यॊ वा शूद्रताम इयात सवधर्मात परच्युतॊ विप्रस ततः शूद्रत्वम आप्नुते

sa davijò vaiśyatāma eti vaiśyò vā śūdratāma iyāta savadharmāta paracyutò viprasa tataḥ śūdratvama āpnute

हिन्दी अर्थ

शुश्रूषुरतिथिं प्राप्त तप: संचिनुते महत् धर्मका मनोवांछित फल प्राप्त होता है

English

of gift. If made untimely, the gift, instead of producing any merit, becomes entirely futile, if not sinful. Untimely gifts are appropriated by Rakshasas. Even food that is taken untimely, does not strengthen the body but goes to nourish the Rakshasas and other evil beings.

अध्याय 13

श्लोक 131.12

तत्रासौ निरयं पराप्तॊ वर्णभ्रष्टॊ बहिष्कृतः बरह्मलॊकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते

tatrāsau nirayaṃ parāptò varṇabhraṣṭò bahiṣkṛtaḥ barahmalòkaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate

हिन्दी अर्थ

एकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छोतुमिच्छसि

English

given away. If given, it is appropriated by Rakshasas. One incompetent to utter Om is, of course, a Sudra.

अध्याय 13

श्लोक 131.13

कषत्रियॊ वा महाभागे वैश्यॊ वा धर्मचारिणि सवानि कर्माण्य अपाहाय शूद्र कर्माणि सेवते

kaṣatriyò vā mahābhāge vaiśyò vā dharmacāriṇi savāni karmāṇya apāhāya śūdra karmāṇi sevate

हिन्दी अर्थ

अब और क्या सुनना चाहती हो? ब्राह्मणेषु हि यो धर्म: स धर्म: परमो मत:

English

some monster who is before his eyes. When epilepsy is accompanied by some delusion of the sensorium, it comes to be called by Hindu physicians as Apasmara.

अध्याय 13

श्लोक 131.14

सथस्थानात स परिभ्रष्टॊ वर्णसंकरतां गतः बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः

sathasthānāta sa paribhraṣṭò varṇasaṃkaratāṃ gataḥ barāhmaṇaḥ kaṣatriyò vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्टाचीर्णो पर: प्रोक्तस्त्रयो धर्मा: सनातना:

English

the first Sraddha are given away. Such a person is regarded as fallen.

अध्याय 13

श्लोक 131.15

यस तु शुद्धस्वधर्मेण जञानविज्ञानवाञ शुचिः धर्मज्ञॊ धर्मनिरतः स धर्मफलम अश्नुते

yasa tu śuddhasvadharmeṇa jañānavijñānavāña śuciḥ dharmajñò dharmanirataḥ sa dharmaphalama aśnute

हिन्दी अर्थ

त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विज: रखता हो--ऐसा पुरुष ही वास्तवमें ब्राह्मण माना गया है

English

can be consumed. Those Brahmanas that assist at the performance of those rites are regarded as fallen.

अध्याय 13

श्लोक 131.16

इदं चैवापरं देवि बरह्मणा समुदीरितम अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर धर्मकामैर निषेव्यते

idaṃ caivāparaṃ devi barahmaṇā samudīritama adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhira dharmakāmaira niṣevyate

हिन्दी अर्थ

वृत्त्यर्थ ब्राह्मणानां वै शृणु धर्मानू सनातनान्

English

This too is another thing said by Brahma, goddess: the final spiritual teaching practised by the good who desire dharma.

अध्याय 13

श्लोक 131.17

उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं शराद्धसूतकम घुष्टान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः

ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śarāddhasūtakama ghuṣṭānnaṃ garhitaṃ devi devadevaira mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

जो उनके लिये सनातन धर्म हैं। इनके नाम सुनो अध्यापनं चाध्ययनं षट्कर्मा धर्मभाग् द्विज:

English

A fierce man's food is censured, goddess; so are a crowd's food, the food of a shraddha-impurity, and food proclaimed, censured by the great gods of gods.

अध्याय 13

श्लोक 131.18

शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः पितामह मुखॊत्सृष्टं परमाणम इति मे मतिः

śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevaira mahātmabhiḥ pitāmaha mukhòtsṛṣṭaṃ paramāṇama iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

दान॑ प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि

English

A shudra's food is censured, goddess, by the great gods of gods; what was uttered from the Grandsire's mouth is authority, in my view.

अध्याय 13

श्लोक 131.19

शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै आहिताग्निस तथा यज्वा स शूद्र गतिभाग भवेत

śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yò mariyeta vai āhitāgnisa tathā yajvā sa śūdra gatibhāga bhaveta

हिन्दी अर्थ

गृहस्थानां विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान् दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंसृष्टनिवेशन:

English

One who dies with the remains of a shudra's food in his belly, even one who keeps the fire and sacrifices, shares a shudra's fate.

अध्याय 13

श्लोक 131.20

तेन शूद्रान्न शेषेण बरह्म सथानाद अपाकृतः बराह्मणः शूद्रताम एति नास्ति तत्र विचारणा

tena śūdrānna śeṣeṇa barahma sathānāda apākṛtaḥ barāhmaṇaḥ śūdratāma eti nāsti tatra vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिक: सत्कृत्यानुव्रजेद् यस्तु तस्य धर्म: सनातन:

English

By that residue of a shudra's food, a brahmin removed from the brahmin station goes to shudra-hood; there is no doubt of it.

अध्याय 13

श्लोक 131.21

यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै तां तां यॊनिं वरजेद विप्रॊ यस्यान्नम उपजीवति

yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yò mariyeta vai tāṃ tāṃ yòniṃ varajeda viprò yasyānnama upajīvati

हिन्दी अर्थ

है, उसके द्वारा सनातन धर्मका पालन होता है

English

Whose food's remains he dies with in his belly, into that very womb the brahmin goes, whose food he lives on.

अध्याय 13

श्लोक 131.22

बराह्मणत्वं शुभं पराप्य दुर्लभं यॊ ऽवमन्यते अभॊज्यान्नानि चाश्नाति स दविजत्वात पतेत वै

barāhmaṇatvaṃ śubhaṃ parāpya durlabhaṃ yò 'vamanyate abhòjyānnāni cāśnāti sa davijatvāta pateta vai

हिन्दी अर्थ

शूद्रधर्म: समाख्यातस्त्रिवर्गपरिचारणम् तमहं वर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम्

English

One who, having won the hard-to-gain, fair state of brahminhood, despises it and eats forbidden food falls from twice-born state.

अध्याय 13

श्लोक 131.23

सुरापॊ बरह्महा कषुद्रश चौरॊ भग्नव्रतॊ ऽशुचिः सवाख्याय वर्जितः पापॊ लुभॊ नैकृतिकः शठः

surāpò barahmahā kaṣudraśa caurò bhagnavratò 'śuciḥ savākhyāya varjitaḥ pāpò lubhò naikṛtikaḥ śaṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः

English

A drinker of liquor, a killer of brahmins, a petty man, a thief, one who breaks vows, the unclean, one without study, the sinful, the greedy, the cheat, the rogue,

अध्याय 13

श्लोक 131.24

अव्रती वृषली भर्ता कुण्डाशी सॊमविक्रयी निहीन सेवी विप्रॊ हि पतति बरह्मयॊनितः

avratī vṛṣalī bhartā kuṇḍāśī sòmavikrayī nihīna sevī viprò hi patati barahmayònitaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग करने चाहिए और प्रयत्नपूर्वक धर्मप्रधान कर्मका अनुष्ठान करना चाहिए एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत्

English

one without vows, the husband of a low-caste woman, an eater of bastard-food, a soma-seller, a servant of the vile: such a brahmin falls from the brahmin womb.

अध्याय 13

श्लोक 131.25

गुरु तल्पी गुरु दवेषी गुरु कुत्सा रतिश च यः बरह्म दविट चापि पतति बराह्मणॊ बरह्मयॊनितः

guru talpī guru daveṣī guru kutsā ratiśa ca yaḥ barahma daviṭa cāpi patati barāhmaṇò barahmayònitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः

English

One who defiles his teacher's bed, hates his teacher, delights in reviling his teacher, or hates Brahman, a brahmin falls from the brahmin womb.

अध्याय 13

श्लोक 131.26

एभिस तु कर्म भिर देवि शुभैर आचरितैस तथा शूद्रॊ बराह्मणतां गच्छेद वैश्यः कषत्रियतां वरजेत

ebhisa tu karma bhira devi śubhaira ācaritaisa tathā śūdrò barāhmaṇatāṃ gaccheda vaiśyaḥ kaṣatriyatāṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्जेत वै द्विज:

English

By these deeds, goddess, and by practising their opposite good deeds, a shudra may reach brahminhood and a vaishya kshatriya-hood.

अध्याय 13

श्लोक 131.27

शूद्र कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि शुश्रूषां परिचर्यां च जयेष्ठे वर्णे परयत्नतः कुर्याद अविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे सथितः

śūdra karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jayeṣṭhe varṇe parayatnataḥ kuryāda avimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

परिव्रजेति यो युक्तस्तस्य धर्म: सनातन:

English

A shudra who always stands on the good path should do all the work of a shudra rightly and by rule, and serve and wait carefully on the senior classes, not downcast.

अध्याय 13

श्लोक 131.28

दैवतद्विज सत्कर्ता सर्वातिथ्य कृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतॊ नियताशनः

daivatadvija satkartā sarvātithya kṛtavrataḥ ṛtukālābhigāmī ca niyatò niyatāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

भाँति स्थिर रहता है, उसको सनातन धर्मका मोक्षरूप धर्म प्राप्त होता है मुक्तो हाटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशय:

English

Honouring gods and the twice-born, keeping vows of hospitality to all, approaching his wife at the proper season, restrained and moderate in food,

अध्याय 13

श्लोक 131.29

चौक्षश चौक्ष जनान्वेषी शेषान्न कृतभॊजनः वृथा मांसान्य अभुञ्जानः शूद्रॊ वैश्यत्वम ऋच्छति

caukṣaśa caukṣa janānveṣī śeṣānna kṛtabhòjanaḥ vṛthā māṃsānya abhuñjānaḥ śūdrò vaiśyatvama ṛcchati

हिन्दी अर्थ

यो मार्गमनुयातीमं पद्द॑ तस्य च विद्यते

English

clean, seeking clean people, eating what remains, not eating meat needlessly: a shudra attains vaishya-hood.

अध्याय 13

श्लोक 131.30

ऋतवाग अनहंवादी निर्द्वंद्वः शम कॊविदः यजते नित्ययज्ञैश च सवाध्यायपरमः शुचिः

ṛtavāga anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śama kòvidaḥ yajate nityayajñaiśa ca savādhyāyaparamaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

भाषितो जीवलोकस्य मार्ग: श्रेयस्करो महान्

English

Truthful, not boastful, free of dualities, knowing calm, sacrificing with daily sacrifices, devoted to study, pure,

अध्याय 13

श्लोक 131.31

दान्तॊ बराह्मण सत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः गृहस्थ वरतम आतिष्ठन दविकालकृतभॊजनः

dāntò barāhmaṇa satkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ gṛhastha varatama ātiṣṭhana davikālakṛtabhòjanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु त॑ दृष्टवा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत्

English

self-controlled, honouring brahmins, wishing well to all classes, keeping a householder's vow, eating twice daily,

अध्याय 13

श्लोक 131.32

शेषाशी विजिताहारॊ निष्कामॊ निरहं वदः अग्निहॊत्रम उपासंश च जुह्वानश च यथाविधि

śeṣāśī vijitāhārò niṣkāmò nirahaṃ vadaḥ agnihòtrama upāsaṃśa ca juhvānaśa ca yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम्

English

eating what remains, master of his food, free of desire, not saying "I", tending the Agnihotra and offering by rule,

अध्याय 13

श्लोक 131.33

सर्वातिथ्यम उपातिष्ठञ शेषान्न कृतभॊजनः तरेताग्निमन्त्रविहितॊ वैश्यॊ बह्वति वै यदि स वैश्यः कषत्रियकुले शुचौ महति जायते

sarvātithyama upātiṣṭhaña śeṣānna kṛtabhòjanaḥ taretāgnimantravihitò vaiśyò bahvati vai yadi sa vaiśyaḥ kaṣatriyakule śucau mahati jāyate

हिन्दी अर्थ

यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धि स्‍्वतपसा शुभे तन्मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादित:

English

practising hospitality to all, eating what remains, guided by the mantras of the three fires, if a vaishya bears it, that vaishya is born in a pure, great kshatriya family.

अध्याय 13

श्लोक 131.34

स वैश्यः कषत्रियॊ जातॊ जन्मप्रभृति संस्कृतः उपनीतॊ वरतपरॊ दविजॊ भवति सत्कृतः

sa vaiśyaḥ kaṣatriyò jātò janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ upanītò varataparò davijò bhavati satkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अमृतं ब्रह्म॒णा पीतमध्वरे प्रसृतं दिवि

English

That vaishya, born a kshatriya, refined from birth, initiated, intent on vows, becomes an honoured twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 131.35

ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैर आप्तदक्षिणैः अधीते सवर्गम अन्विच्छंस तरेताग्निशरणः सदा

dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtaira āptadakṣiṇaiḥ adhīte savargama anvicchaṃsa taretāgniśaraṇaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

धर्मचर्याकृतो मार्गो बालखिल्यगणै: शृणु बालखिल्य नामवाले ऋषिगणोंद्वारा जो धर्मका मार्ग बताया गया है, उसको सुनो

English

He gives, sacrifices with refined sacrifices with the fees given, and studies, wishing heaven, always with the three fires as his refuge.

अध्याय 13

श्लोक 131.36

आर्तहस्तप्रदॊ नित्यं परजा धर्मेण पालयन सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः

ārtahastapradò nityaṃ parajā dharmeṇa pālayana satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

उसीसे जीवन-निर्वाह करते हैं

English

Always extending a hand to the afflicted, protecting subjects by dharma, true, doing true deeds, he who is pleasant to behold,

अध्याय 13

श्लोक 131.37

धर्मदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः

dharmadaṇḍò na nirdaṇḍò dharmakāryānuśāsakaḥ yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत् सम्प्रक्षालाश्मकुट्टाश्न दन्तोलूखलिकाश्न ते

English

with the rod of dharma, not rodless, instructing in the tasks of dharma, bound to the work, with the mark of the sixth part,

अध्याय 13

श्लोक 131.38

गराम्यधर्मान न सेवेन सवच्छन्देनार्थ कॊविदः ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा

garāmyadharmāna na sevena savacchandenārtha kòvidaḥ ṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā

हिन्दी अर्थ

यज्ञानां चैव पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते

English

he should not follow worldly pleasures wilfully, the knower of wealth; the righteous one should always approach his wife in her season.

अध्याय 13

श्लोक 131.39

सर्वॊपवासी नियतः सवाध्यायपरमः शुचिः बहिष्कान्तरिते नित्यं शयानॊ ऽगनिगृहे सदा

sarvòpavāsī niyataḥ savādhyāyaparamaḥ śuciḥ bahiṣkāntarite nityaṃ śayānò 'ganigṛhe sadā

हिन्दी अर्थ

कामक्रोधौ तत: पश्चाज्जेतव्याविति मे मति: सर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोज्छार्जितेन वै

English

Fasting through all, restrained, devoted to study, pure, always sleeping in the fire-house outside and within,

अध्याय 13

श्लोक 131.40

सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा शूद्राणां चान्न कामानां नित्यं सिद्धम इति बरुवन

sarvātithyaṃ tarivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā śūdrāṇāṃ cānna kāmānāṃ nityaṃ siddhama iti baruvana

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां नियमा होते यैर्जयन्त्यजितां गतिम् मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तम:

English

showing hospitality to all, the three classes, always glad, saying that food for shudras who desire it is always ready,

अध्याय 13

श्लोक 131.41

सवार्थाद वा यदि वा कामान न किं चिद उपलक्षयेत पितृदेवातिथि कृते साधनं कुरुते च यः

savārthāda vā yadi vā kāmāna na kiṃ cida upalakṣayeta pitṛdevātithi kṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

एकचत्वारिंशदधिकशततमोध्याय:

English

he should not look for anything from self-interest or desire; he who prepares for ancestors, gods and guests,

अध्याय 13

श्लोक 131.42

सववेश्मनि यथान्यायम उपास्ते भैक्षम एव च तरिकालम अग्निहॊत्रं च जुह्वानॊ वै यथाविधि

savaveśmani yathānyāyama upāste bhaikṣama eva ca tarikālama agnihòtraṃ ca juhvānò vai yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

मूलवत्सु च मेध्येषु वसन्ति नियतव्रता: वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु

English

in his own house properly attends, and lives by alms, offering the Agnihotra thrice daily by rule,

अध्याय 13

श्लोक 131.43

गॊब्राह्मण हितार्थाय रणे चाभिमुखॊ हतः तरेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य दविजॊ भवेत

gòbrāhmaṇa hitārthāya raṇe cābhimukhò hataḥ taretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya davijò bhaveta

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव

English

or slain facing the enemy in battle for the good of cows and brahmins, or entering what is purified by the mantra of the three fires, he becomes a twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 131.44

जञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतॊ वेदपारगः विप्रॊ भवति धर्मात्मा कषत्रियः सवेन कर्मणा

jañānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛtò vedapāragaḥ viprò bhavati dharmātmā kaṣatriyaḥ savena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

एकाग्रचित्त होकर सुनो और सुनकर एकचित्त हो अपनी बुद्धिको धर्ममें लगाओ वानप्रस्थैरिदं कर्म कर्तव्यं शूणु यादूशम्

English

Endowed with knowledge and wisdom, refined, a master of the Veda, a kshatriya becomes by his own deed a brahmin, righteous.

अध्याय 13

श्लोक 131.45

एतैः कर्मफलैर देवि नयून जातिकुलॊद्भवः शूद्रॊ ऽपय आगमसंपन्नॊ दविजॊ भवति संस्कृतः

etaiḥ karmaphalaira devi nayūna jātikulòdbhavaḥ śūdrò 'paya āgamasaṃpannò davijò bhavati saṃskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा

English

By these fruits of deeds, goddess, a shudra, though born in a lower birth and family, if endowed with the tradition and refined, becomes twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 131.46

बराह्मणॊ वाप्य असद्वृत्तः सर्वसंकरभॊजनः बराह्मण्यं पुण्यम उत्सृज्य शूद्रॊ भवति तादृशः

barāhmaṇò vāpya asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhòjanaḥ barāhmaṇyaṃ puṇyama utsṛjya śūdrò bhavati tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

इड्डुहैरण्डतैलानां स्नेहार्थे च निषेवणम् वीरशय्यामुपासद्धिर्वीरस्थानोपसेविभि:

English

A brahmin of bad conduct, who eats all mixed food, giving up holy brahminhood, becomes like a shudra.

अध्याय 13

श्लोक 131.47

कर्म भिः शुचिभिर देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः शूद्रॊ ऽपि दविजवत सेव्य इति बरह्माब्रवीत सवयम

karma bhiḥ śucibhira devi śuddhātmā vijitendriyaḥ śūdrò 'pi davijavata sevya iti barahmābravīta savayama

हिन्दी अर्थ

मण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायं निषेविभि:

English

By pure deeds, goddess, a shudra of purified soul and conquered senses is to be served like a twice-born; so Brahma himself said.

अध्याय 13

श्लोक 131.48

सवभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रे ऽपि तिष्ठति विशुद्धः स दविजातिर वै विज्ञेय इति मे मतिः

savabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre 'pi tiṣṭhati viśuddhaḥ sa davijātira vai vijñeya iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

लगे रहना चाहिए। किसी भी वस्तुका न्यायानुकूल सेवन करना चाहिए शीततोयाग्नियोगश्न चर्तव्यो धर्मबुद्धिभि:

English

Wherever natural good conduct stays, even in a shudra, that pure one is to be known as twice-born, in my view.

अध्याय 13

श्लोक 131.49

न यॊनिर नापि संस्कारॊ न शरुतं न च संनतिः कारणानि दविजत्वस्य वृत्तम एव तु कारणम

na yònira nāpi saṃskārò na śarutaṃ na ca saṃnatiḥ kāraṇāni davijatvasya vṛttama eva tu kāraṇama

हिन्दी अर्थ

कार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्म यथाविधि

English

Neither birth nor rite nor learning nor lineage are the causes of twice-born status; conduct alone is the cause.

अध्याय 13

श्लोक 131.50

सर्वॊ ऽयं बराह्मणॊ लॊके वृत्तेन तु विधीयते वृत्ते सथितश च सुश्रॊणिब्राह्मणत्वं निगच्छति

sarvò 'yaṃ barāhmaṇò lòke vṛttena tu vidhīyate vṛtte sathitaśa ca suśròṇibrāhmaṇatvaṃ nigacchati

हिन्दी अर्थ

भागं च पञ्चयज्ञस्य वेदोक्तस्यथानुपालनम्

English

All this brahminhood in the world is established by conduct; and one who stands in conduct, fair-hipped one, attains brahminhood.

अध्याय 13

श्लोक 131.51

बराह्मः सवभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः निर्गुणं निर्मलं बरह्म यत्र तिष्ठति स दविजः

barāhmaḥ savabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ nirguṇaṃ nirmalaṃ barahma yatra tiṣṭhati sa davijaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोक्त पंच-यज्ञोंका निरन्तर पालन करना चाहिए पौर्णमासादयो यज्ञा नित्ययज्ञस्तथैव च

English

The Brahmic nature, auspicious one, is the same everywhere, in my view; where the quality-free, stainless Brahman stands, he is twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 131.52

एते यॊनिफला देवि सथानभागनिदर्शकाः सवयं च वरदेनॊक्ता बरह्मणा सृजता परजाः

ete yòniphalā devi sathānabhāganidarśakāḥ savayaṃ ca varadenòktā barahmaṇā sṛjatā parajāḥ

हिन्दी अर्थ

सन्त: सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम्

English

These, goddess, are the fruits of birth and indicate the shares of station, told by Brahma himself, the boon-giver, as he created beings.

अध्याय 13

श्लोक 131.53

बराह्मणॊ हि महत कषेत्रं लॊके चरति पादवत यत तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी

barāhmaṇò hi mahata kaṣetraṃ lòke carati pādavata yata tatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī

हिन्दी अर्थ

गच्छन्ति मुनयः सिद्धा: सत्यधर्मव्यपाश्रया: तथा सनातन सोमलोकमें जाते हैं

English

A brahmin is a great field that moves in the world on foot; whatever seed one sows there, that is the farming for the next world.

अध्याय 13

श्लोक 131.54

मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा बराह्म मारम अतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता

mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā barāhma mārama atikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā

हिन्दी अर्थ

विस्तरेणाथ सम्पन्नो यथास्थूलमुदाह्वत:

English

He should always be moderate in food, always rely on the good path, and one who desires well-being should live passing beyond Brahma's measure.

अध्याय 13

श्लोक 131.55

संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना नित्यं सवाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना

saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā nityaṃ savādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā

हिन्दी अर्थ

स्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्म: कथं स्मृत: स्वच्छन्द विचरते हैं, कोई पत्नीके साथ रहते हैं। उनका धर्म कैसा माना गया है?

English

He should study the Samhita, be a householder in his house, always devoted to study, living by giving and learning.

अध्याय 13

श्लोक 131.56

एवं भूतॊ हि यॊ विप्रः सततं सत्पथे सथितः आहिताग्निर अधीयानॊ बरह्मभूयाय कल्पते

evaṃ bhūtò hi yò vipraḥ satataṃ satpathe sathitaḥ āhitāgnira adhīyānò barahmabhūyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

तेषां मौण्ड्यं कषायदश्न वासे रात्रिश्न कारणम्

English

A brahmin who is so and who always stands on the good path, keeping the fire and studying, is fit to become Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 131.57

बराह्मण्यम एव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः यॊनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश च शुचिस्मिते

barāhmaṇyama eva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥ yònipratigrahādānaiḥ karmabhiśa ca śucismite

हिन्दी अर्थ

समाधिसत्पथस्थानं यथोद्दिष्टनिषेवणम् यदि सेवन्ति धर्मास्तानाप्रुवन्ति तप:फलम्

English

Having attained brahminhood, it should be guarded by the self-controlled, in birth, acceptance, giving and deeds, pure-smiling one.

अध्याय 13

श्लोक 131.58

एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शूद्रॊ भवेद दविजः बराह्मणॊ वा चयुतॊ धर्माद यथा शूद्रत्वम आप्नुते

etata te sarvama ākhyātaṃ yathā śūdrò bhaveda davijaḥ barāhmaṇò vā cayutò dharmāda yathā śūdratvama āpnute

हिन्दी अर्थ

करते हैं तो उन्हें अपनी तपस्याका पूर्ण फल मिलता है

English

All this has been told to you, how a shudra may become twice-born, and how a brahmin fallen from dharma attains shudra-hood.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।