Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 64/87 · श्लोक 112.1–112.99

पूर्ण अध्याय पाठ99 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 112.1

[य] पितामह महाबाहॊ सर्वशास्त्रविशारद शरॊतुम इच्छामि मर्त्यानां संसारविधुम उत्तमम

[ya] pitāmaha mahābāhò sarvaśāstraviśārada śaròtuma icchāmi martyānāṃ saṃsāravidhuma uttamama

हिन्दी अर्थ

मन:पषष्ठेषु शुद्धात्मन् रेत: सम्पद्यते महत् एतत् ते सर्वमाख्यातं भूय: कि श्रोतुमिच्छसि

English

being thus put a stop to by the Rishi, the old lady laid herself down on an excellent bed of great splendour. Soon after, she rose from her bed and pretending to tremble with cold, she left it for going to the bed of the Rishi. The illustrious Ashtavakra welcomed her with courtesy. The lady however, stretching her arms, tenderly embraced the Rishi, O foremost of men. Beholding the Rishi quite unmoved and as inanimate as a piece of wood, she became very sorry and began to converse with him. There is no pleasure, save that which waits upon Kama (desire), which women can derive from a person of the other sex. I am now under the influence of desire. I seek thee for that reason.

अध्याय 13

श्लोक 112.2

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि पराप्नुवन्त्य उत्तमं सवर्गं कथं च नरकं नृप

kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhi parāpnuvantya uttamaṃ savargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्वाथ भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुष:

English

[Yudhishthira] By what conduct, O king of kings, do men living in the world attain the highest heaven, and how do they come to hell?

अध्याय 13

श्लोक 112.3

मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः परयान्त्य अमुं लॊकम इतः कॊ वै तान अनुगच्छति

mṛtaṃ śarīrama utsṛjya kāṣṭhalòṣṭa samaṃ janāḥ parayāntya amuṃ lòkama itaḥ kò vai tāna anugacchati

हिन्दी अर्थ

मोहात् करोति यो विघ्नं॑ स मृतो जायते कृमि: वह भी मरनेके बाद कीड़ा ही होता है

English

Having cast off the dead body like wood or clod, people go from here to the other world; who follows them?

अध्याय 13

श्लोक 112.4

[भ] असाव आयाति भगवान बृहस्पतिर उदारधीः पृच्छैनं सुमहाभागम एतद गुह्यं सनातनम

[bha] asāva āyāti bhagavāna bṛhaspatira udāradhīḥ pṛcchainaṃ sumahābhāgama etada guhyaṃ sanātanama

हिन्दी अर्थ

शिशुकी दशामें ही मर जाता है

English

[Bhishma] Here comes the blessed Brihaspati of noble mind; ask this very fortunate one this eternal secret.

अध्याय 13

श्लोक 112.5

नैतद अन्येन शक्यं हि वक्तुं केन चिद अद्य वै वक्ता बृहस्पतिसमॊ न हय अन्यॊ विद्यते कव चित

naitada anyena śakyaṃ hi vaktuṃ kena cida adya vai vaktā bṛhaspatisamò na haya anyò vidyate kava cita

हिन्दी अर्थ

अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खर: स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्धिग्नोडभिजायते

English

No one else today can tell this; there is no speaker equal to Brihaspati anywhere.

अध्याय 13

श्लोक 112.6

[व] तयॊः संवदतॊर एवं पार्थ गाङ्गेययॊस तदा आजगाम विशुद्धात्मा भगवान स बृहस्पतिः

[va] tayòḥ saṃvadatòra evaṃ pārtha gāṅgeyayòsa tadā ājagāma viśuddhātmā bhagavāna sa bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

योनिमें आकर उसकी आयु बहुत कम होती है

English

[Vaishampayana] While those two, Partha, the son of the Ganga and Yudhishthira, were speaking so, the blessed Brihaspati of pure soul arrived.

अध्याय 13

श्लोक 112.7

ततॊ राजा समुत्थाय धृतराष्ट्र पुरॊगमः पूजाम अनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभा सदः

tatò rājā samutthāya dhṛtarāṣṭra purògamaḥ pūjāma anupamāṃ cakre sarve te ca sabhā sadaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा तथा शरीर तु तेनाधर्मेण मुच्यते अधर्मके बन्धनसे मुक्त होता जाता है

English

Then the king, rising, with Dhritarashtra at the head, paid incomparable honour, and so did all the assembly.

अध्याय 13

श्लोक 112.8

ततॊ धर्मसुतॊ राजा भगवन्तं बृहस्पतिम उपगम्य यथान्यायं परश्नं पप्रच्छ सुव्रतः

tatò dharmasutò rājā bhagavantaṃ bṛhaspatima upagamya yathānyāyaṃ paraśnaṃ papraccha suvrataḥ

हिन्दी अर्थ

ते हि प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्म: सनातन:

English

Then the king, son of Dharma, of fair vows, approached the blessed Brihaspati and duly asked his question.

अध्याय 13

श्लोक 112.9

[य] भगवन सव धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद मर्त्यस्य कः सहायॊ वै पिता माता सुतॊ गुरुः

[ya] bhagavana sava dharmajña sarvaśāstraviśārada martyasya kaḥ sahāyò vai pitā mātā sutò guruḥ

हिन्दी अर्थ

न्यस्तदण्डो जितक्रोध: स प्रेत्य सुखमेधते एष संक्षेपतो धर्म: कामादन्य: प्रवर्तते

English

[Yudhishthira] Blessed one, knower of dharma, expert in all scriptures, who is a mortal's helper: father, mother, son, or teacher?

अध्याय 13

श्लोक 112.10

मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः गच्छन्त्य अमुत्र लॊकं वै क एनम अनुगच्छति

mṛtaṃ śarīrama utsṛjya kāṣṭhalòṣṭa samaṃ janāḥ gacchantya amutra lòkaṃ vai ka enama anugacchati

हिन्दी अर्थ

सब बातें मैंने तुम्हें बता दी। अब और क्या सुनना चाहते हो?

English

Do thou seek me in return. Be cheerful, O learned Rishi, and unite thyself with me. Do thou embrace me, O learned one, for I desire thee greatly. O thou of righteous soul, even this union with me is the excellent and desirable reward of those severe penances which thou hast undergone. At the first sight I have become disposed to seek thee. Do thou also seek me. All this wealth, and everything else of value that thou seest here are mine. Do thou verily become the lord of all this along with my person and heart. I shall gratify every wish of thine. Do thou sport with me, therefore, in these delightful forest, O Brahmana, that are capable of granting every wish. I shall yield thee complete obedience in everything, and thou shall sport with me according to thy pleasure. All objects of desire that are human or that appertain to heaven shall be enjoyed by us. There is no pleasure more agreeable to women (than that which is derivable from the companionship of a person of the other sex). Verily, congress with a person of the opposite sex is the most delicious fruit of joy that we can reap. When urged by the god of desire, women become very capricious. At such times they do not feel any pain, even if they walk over a desert of burning sand.'"

अध्याय 13

श्लोक 112.11

[ब] एकः परसूतॊ राजेन्द्र जन्तुर एकॊ विनश्यति एकस तरति दुर्गाणि गच्छत्य एकश च दुर्गतिम

[ba] ekaḥ parasūtò rājendra jantura ekò vinaśyati ekasa tarati durgāṇi gacchatya ekaśa ca durgatima

हिन्दी अर्थ

पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते खरो मृतो बलीवर्द: सप्त वर्षाणि जीवति

English

[Brihaspati] Born alone, O king of kings, a creature dies alone; alone he crosses hard places, and alone he goes to a bad end.

अध्याय 13

श्लोक 112.12

असहायः पिता माता तथा भराता सुतॊ गुरुः जञातिसंबन्धिवर्गश च मित्रवर्गस तथैव च

asahāyaḥ pitā mātā tathā bharātā sutò guruḥ jañātisaṃbandhivargaśa ca mitravargasa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ततः प्रेत: परिक्लिष्ट: पश्चाज्जायति ब्राह्मण:

English

Father, mother, brother, son, teacher, and the circle of kin and of friends are no helpers.

अध्याय 13

श्लोक 112.13

मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः मुहूर्तम उपतिष्ठन्ति ततॊ यान्ति पराङ्मुखाः तैस तच छरीरम उत्सृष्टं धर्म एकॊ ऽनुगच्छति

mṛtaṃ śarīrama utsṛjya kāṣṭhalòṣṭa samaṃ janāḥ muhūrtama upatiṣṭhanti tatò yānti parāṅmukhāḥ taisa taca charīrama utsṛṣṭaṃ dharma ekò 'nugacchati

हिन्दी अर्थ

सोपि राजन मृतो जनन्‍्तु: पूर्व जायेत गर्दभ: गदहा नामक प्राणी होता

English

Having cast off the dead body like wood or clod, people wait a moment and then turn away; when they have abandoned that body, dharma alone follows.

अध्याय 13

श्लोक 112.14

तस्माद धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः पराणी धर्मसमायुक्तॊ नरकायॊपपद्यते

tasmāda dharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ parāṇī dharmasamāyuktò narakāyòpapadyate

हिन्दी अर्थ

रहनेके बाद मानवयोनिमें उत्पन्न होता है

English

Therefore dharma should always be followed by men for help; a being joined with dharma does not go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 112.15

तस्मान नयायागतैर अर्थैर धर्मं सेवेत पण्डितः धर्म एकॊ मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः

tasmāna nayāyāgataira arthaira dharmaṃ seveta paṇḍitaḥ dharma ekò manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ

हिन्दी अर्थ

कारण मृत्युके बाद गदहा होता है बिडाल: सप्तमासांस्तु ततो जायति मानव:

English

So a wise man should follow dharma with wealth gained justly; dharma alone is a man's helper in the next world.

अध्याय 13

श्लोक 112.16

लॊभान मॊहाद अनुक्रॊशाद भयाद वाप्य अबहुश्रुतः नरः करॊत्य अकार्याणि परार्थे लॊभमॊहितः

lòbhāna mòhāda anukròśāda bhayāda vāpya abahuśrutaḥ naraḥ karòtya akāryāṇi parārthe lòbhamòhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नूप

English

From greed, delusion, pity or fear, an ill-taught man does what should not be done for others' sake, bewildered by greed.

अध्याय 13

श्लोक 112.17

धर्मश चार्थश च कामश च तरितयं जीविते फलम एतत तरयम अवाप्तव्यम अधर्मपरिवर्जितम

dharmaśa cārthaśa ca kāmaśa ca taritayaṃ jīvite phalama etata tarayama avāptavyama adharmaparivarjitama

हिन्दी अर्थ

नरेश्वर! जो माता-पिताको मारता है, वह कछुआ होता है व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायति मानुष:

English

Dharma, wealth and desire are the triad that is the fruit of life; this triad is to be obtained free of unrighteousness.

अध्याय 13

श्लोक 112.18

[य] शरुतं भगवतॊ वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम शरीरविचयं जञातुं बुद्धिस तु मम जायते

[ya] śarutaṃ bhagavatò vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitama śarīravicayaṃ jañātuṃ buddhisa tu mama jāyate

हिन्दी अर्थ

उसके अनन्तर वह मनुष्यकी योनिमें जन्म लेता है

English

[Yudhishthira] I have heard the blessed one's words, full of dharma and supremely good. I wish to know about the body's analysis.

अध्याय 13

श्लोक 112.19

मृतं शरीररहितं सूक्ष्मम अव्यक्ततां गतम अचक्षुर विषयं पराप्तं कथं धर्मॊ ऽनुगच्छति

mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmama avyaktatāṃ gatama acakṣura viṣayaṃ parāptaṃ kathaṃ dharmò 'nugacchati

हिन्दी अर्थ

सो5पि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानर: है, वह मरनेके बाद वानर होता है

English

When a being is dead, without body, subtle, gone to the unmanifest, beyond the range of the eye, how does dharma follow?

अध्याय 13

श्लोक 112.20

[ब] पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम बुद्धिर आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा

[ba] pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama buddhira ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā

हिन्दी अर्थ

संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते भ्रमण करके अन्तमें कीड़ा होता है

English

[Brihaspati] Earth, wind, space, water and fire as the fifth, together with intellect and the self, always see dharma.

अध्याय 13

श्लोक 112.21

पराणिनाम इह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम एतैश च स ह धर्मॊ ऽपि तं जीवम अनुगच्छति

parāṇināma iha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśama etaiśa ca sa ha dharmò 'pi taṃ jīvama anugacchati

हिन्दी अर्थ

दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुष:

English

They are the constant witnesses of all beings here, and with them dharma follows that living being.

अध्याय 13

श्लोक 112.22

तवग अस्थि मांसं शुक्रं च शॊणितं च महामते शरीरं वर्जयन्त्य एते जीवितेन विवर्जितम

tavaga asthi māṃsaṃ śukraṃ ca śòṇitaṃ ca mahāmate śarīraṃ varjayantya ete jīvitena vivarjitama

हिन्दी अर्थ

विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मति: बुद्धिके कारण किसीके साथ विश्वासघात करता है, वह मनुष्य मछली होता है

English

Skin, bone, flesh, semen and blood, wise one, abandon the body when it is deprived of life.

अध्याय 13

श्लोक 112.23

ततॊ धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम एधते इह लॊके परे चैव किं भूयः कथयामि ते

tatò dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukhama edhate iha lòke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छाग: प्रजायते

English

Then, joined with dharma, that soul prospers happily here and hereafter. What more shall I tell you?

अध्याय 13

श्लोक 112.24

[य] अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मॊ ऽनुगच्छति एतत तु जञातुम इच्छामि कथं रेतः परवर्तते

[ya] anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmò 'nugacchati etata tu jañātuma icchāmi kathaṃ retaḥ paravartate

हिन्दी अर्थ

उसके बाद बकरेकी योनिमें जन्म लेता है कीट: संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुष:

English

[Yudhishthira] The blessed one has shown how dharma follows. But I wish to know how semen comes about.

अध्याय 13

श्लोक 112.25

[ब] अन्नम अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिर मनस तथा

[ba] annama aśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtira manasa tathā

हिन्दी अर्थ

कलापानथ मुद्गांश्व गोधूमानतसींस्तथा

English

[Brihaspati] The gods who dwell in the body eat food, O lord of men: earth, wind, space, water, fire and mind.

अध्याय 13

श्लोक 112.26

ततस तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन रेतः संपद्यते महत

tatasa tṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmana retaḥ saṃpadyate mahata

हिन्दी अर्थ

स जायते महाराज मूषिको निरपत्रप: सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण प्रियते नूप

English

When those five elements, with mind as sixth, are satisfied, O king, pure soul, great semen is produced.

अध्याय 13

श्लोक 112.27

ततॊ गर्भः संभवति सत्रीपुंसॊः पार्थ संगमे एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि

tatò garbhaḥ saṃbhavati satrīpuṃsòḥ pārtha saṃgame etata te sarvama ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

रहकर अन्तमें मनुष्यका जन्म पाता है

English

Then at the union of woman and man, Partha, the embryo arises. All this is told to you; what more do you wish to hear?

अध्याय 13

श्लोक 112.28

[य] आख्यातम एतद भवता गर्भः संजायते यथा यथा जातस तु पुरुषः परपद्यति तद उच्यताम

[ya] ākhyātama etada bhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā yathā jātasa tu puruṣaḥ parapadyati tada ucyatāma

हिन्दी अर्थ

वर्षतक कोयलकी योनिमें पड़ा रहता है एतानासाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते

English

[Yudhishthira] You have told how the embryo is formed. Tell what the man does when he is born.

अध्याय 13

श्लोक 112.29

[ब] आसन्न मात्रः सततं तैर भूतैर अभिभूयते विप्रमुक्तश च तैर भूतैः पुनर यात्य अपरां गतिम स तु भूतसमायुक्तः पराप्नुते जीव एव ह

[ba] āsanna mātraḥ satataṃ taira bhūtaira abhibhūyate vipramuktaśa ca taira bhūtaiḥ punara yātya aparāṃ gatima sa tu bhūtasamāyuktaḥ parāpnute jīva eva ha

हिन्दी अर्थ

ततोधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानव:

English

[Brihaspati] Just as he arrives, he is overcome by those elements, and when released by them, he goes again to another state; joined to the elements, he indeed obtains life.

अध्याय 13

श्लोक 112.30

ततॊ ऽसय कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम देवताः पञ्च भूतस्थाः किं भूयः शरॊतुम इच्छसि

tatò 'saya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubhama devatāḥ pañca bhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

पश्चात् वह पुनः मनुष्ययोनिमें उत्पन्न होता है

English

Then the five deities abiding in the elements watch his deeds, good or bad. What more do you wish to hear?

अध्याय 13

श्लोक 112.31

[य] तवग अस्थि मांसम उत्सृज्य तैश च भूतैर विवर्जितः जीवः स भगवान कवस्थः सुखदुःखे समश्नुते

[ya] tavaga asthi māṃsama utsṛjya taiśa ca bhūtaira vivarjitaḥ jīvaḥ sa bhagavāna kavasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute

हिन्दी अर्थ

जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात् तु मानुष: है और फिर मरनेके बाद मनुष्य-योनिमें जन्म पाता है

English

[Yudhishthira] Having left skin, bone and flesh, and deprived of those elements, where does the blessed soul abide, experiencing pleasure and pain?

अध्याय 13

श्लोक 112.32

[ब] जीवॊ धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वम आगतः सत्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत

[ba] jīvò dharmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvama āgataḥ satrīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūte kālena bhārata

हिन्दी अर्थ

ततः सम्प्राप्प निधनं जायते सूकर: पुन:

English

[Brihaspati] The soul, joined with dharma, quickly becomes semen; reaching the woman's season, it is born in time, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 112.33

यमस्य पुरुषैः कलेशं यमस्य पुरुषैर वधम दुःखं संसारचक्रं च नरः कलेशं च विन्दति

yamasya puruṣaiḥ kaleśaṃ yamasya puruṣaira vadhama duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kaleśaṃ ca vindati

हिन्दी अर्थ

पहले कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है। फिर मरनेके बाद सूअर होता है श्वा ततो जायते मूढ: कर्मणा तेन पार्थिव

English

A man meets torment and slaying by Yama's men, suffering and the wheel of rebirth, and torment.

अध्याय 13

श्लोक 112.34

इह लॊके च स पराणी जन्मप्रभृति पार्थिव सवकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलम आश्रितः

iha lòke ca sa parāṇī janmaprabhṛti pārthiva savakṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalama āśritaḥ

हिन्दी अर्थ

वह मूढ़ जीव उसी पाप-कर्मके कारण कुत्ता होता है

English

And in this world, O king, that being from birth enjoys his own deed, relying on the fruit of dharma.

अध्याय 13

श्लोक 112.35

यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते ततः स पुरुषॊ भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम

yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate tataḥ sa puruṣò bhūtvā sevate nityadā sukhama

हिन्दी अर्थ

तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायति मूषिक: लिये चूहा होता है

English

If from birth he follows dharma as he can, then, having become a man, he always enjoys happiness.

अध्याय 13

श्लोक 112.36

अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्मम उपसेवते सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवॊ ऽपय अधिगच्छति

athāntarā tu dharmasya adharmama upasevate sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvò 'paya adhigacchati

हिन्दी अर्थ

यमस्य पुरुषै: क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारुणम्

English

But if in between he follows unrighteousness, after happiness that soul meets sorrow.

अध्याय 13

श्लोक 112.37

अधर्मेण समायुक्तॊ यमस्य विषयं गतः महद दुःखं समासाद्य तिर्यग्यॊनौ परजायते

adharmeṇa samāyuktò yamasya viṣayaṃ gataḥ mahada duḥkhaṃ samāsādya tiryagyònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

असिपत्रवनं घोरवालुकं कूटशाल्मलीम् यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत

English

Joined with unrighteousness, gone to Yama's realm, he suffers great pain and is born in an animal womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.38

कर्मणा येन येनेह यस्यां यॊनौ परजायते जीवॊ मॊहसमायुक्तस तन मे निगदतः शृणु

karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yònau parajāyate jīvò mòhasamāyuktasa tana me nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते

English

By what deed, and in what womb the soul here, joined with delusion, is born, hear me tell that.

अध्याय 13

श्लोक 112.39

यद एतद उच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच छन्दसि यमस्य विषयं घॊरं मर्त्यॊ लॊकः परपद्यते

yada etada ucyate śāstre setihāse saca chandasi yamasya viṣayaṃ ghòraṃ martyò lòkaḥ parapadyate

हिन्दी अर्थ

आता और कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है ततो गर्भ समासाद्य तत्रैव प्रियते शिशु:

English

What is said in the scripture, with the Itihasa, in the sacred verse: the mortal world enters Yama's terrible realm.

अध्याय 13

श्लोक 112.40

अधीत्य चतुरॊ वेदान दविजॊ मॊहसमन्वितः पतितात परतिगृह्याथ खरयॊनौ परजायते

adhītya caturò vedāna davijò mòhasamanvitaḥ patitāta paratigṛhyātha kharayònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

संसारांश्व बहून् गत्वा ततस्तिर्यक्षु जायते लेनेके पश्चात् वह तिर्यग्योनिमें उत्पन्न होता है

English

A twice-born who, having studied the four Vedas, is deluded and accepts gifts from a fallen man is born in the womb of a donkey.

अध्याय 13

श्लोक 112.41

खरॊ जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत खरॊ मृतॊ बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति

kharò jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata kharò mṛtò balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati

हिन्दी अर्थ

दीर्घकालके लिये कछुआ हो जाता है

English

A donkey lives fifteen years; dying, he becomes a bullock and lives seven years.

अध्याय 13

श्लोक 112.42

बलीवर्दॊ मृतश चापि जायते बरह्मराक्षसः बरह्मरक्षस तु तरीन मासांस ततॊ जायति बराह्मणः

balīvardò mṛtaśa cāpi jāyate barahmarākṣasaḥ barahmarakṣasa tu tarīna māsāṃsa tatò jāyati barāhmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधु दंश: प्रजायते योनिमें जन्म लेता है

English

A bullock, dying, is born a brahmin-demon; as a brahmin-demon for three months, and then is born a brahmin.

अध्याय 13

श्लोक 112.43

पतितं याजयित्वा तु कृमियॊनौ परजायते तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत

patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyònau parajāyate tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata

हिन्दी अर्थ

कांस्य हृत्वा तु दुर्बुद्धिहारितो जायते नर:

English

One who has performed a sacrifice for a fallen man is born in the womb of a worm, and lives there fifteen years, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 112.44

कृमिभावात परमुक्तस तु ततॊ जायति गर्दभः गर्दभः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः शवा वर्षम एकं भवति ततॊ जायति मानवः

kṛmibhāvāta paramuktasa tu tatò jāyati gardabhaḥ gardabhaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ śavā varṣama ekaṃ bhavati tatò jāyati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिवाला मनुष्य हारीत नामक पक्षी होता है मनुष्यको कीड़ेकी योनिमें जन्म लेना पड़ता है

English

Released from being a worm, he is then born a donkey; a donkey for five years, a pig for five, a dog for one year, and then he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.45

उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्याद अबुद्धिमान स जीव इह संसारांस तरीन आप्नॊति न संशयः

upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryāda abuddhimāna sa jīva iha saṃsārāṃsa tarīna āpnòti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कौशिक तु ततो हृत्वा नरो जायति वर्तकः

English

The foolish pupil who does wrong to his teacher undergoes three rebirths here, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 112.46

पराक शवा भवति राजेन्द्र ततः करव्यात ततः खरः ततः परेतः परिक्लिष्टः पश्चाज जायति बराह्मणः

parāka śavā bhavati rājendra tataḥ karavyāta tataḥ kharaḥ tataḥ paretaḥ parikliṣṭaḥ paścāja jāyati barāhmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंस: प्रजायते चुरानेवाला मनुष्य चकोरकी योनिमें जन्म लेता है

English

First a dog, O king, then a flesh-eater, then a donkey, then a tormented ghost, and afterwards he is born a brahmin.

अध्याय 13

श्लोक 112.47

मनसापि गुरॊर भार्यां यः शिष्यॊ याति पापकृत सॊ ऽधमान याति संसारान अधर्मेणेह चेतसा

manasāpi guròra bhāryāṃ yaḥ śiṣyò yāti pāpakṛta sò 'dhamāna yāti saṃsārāna adharmeṇeha cetasā

हिन्दी अर्थ

वर्णकादींस्तथा गन्धांश्षोरयित्वेह मानव:

English

A sinful pupil who even in mind goes to his teacher's wife goes through the lower rebirths by his unrighteous thought here.

अध्याय 13

श्लोक 112.48

शवयॊनौ तु स संभूतस तरीणि वर्षाणि जीवति तत्रापि निधनं पराप्तः कृमियॊनौ परजायते

śavayònau tu sa saṃbhūtasa tarīṇi varṣāṇi jīvati tatrāpi nidhanaṃ parāptaḥ kṛmiyònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पठच च चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते

English

Born in a dog's womb he lives three years; dying there, he is born in a worm's womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.49

कृमिभावम अनुप्राप्तॊ वर्षम एकं स जीवति ततस तु निधनं पराप्य बरह्मयॊनौ परजायते

kṛmibhāvama anuprāptò varṣama ekaṃ sa jīvati tatasa tu nidhanaṃ parāpya barahmayònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

सोपि राजन् मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते

English

Attaining the state of a worm he lives one year, and then, dying, is born in a brahmin's womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.50

यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर हन्याद अकारणे आत्मनः कामकारेण सॊ ऽपि हंसः परजायते

yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurura hanyāda akāraṇe ātmanaḥ kāmakāreṇa sò 'pi haṃsaḥ parajāyate

हिन्दी अर्थ

भी जालसे बँधता है

English

If a teacher kills a pupil like a son without cause, by his own wilfulness, he too is born a goose.

अध्याय 13

श्लोक 112.51

पितरं मातरं वापि यस तु पुत्रॊ ऽवमन्यते सॊ ऽपि राजन मृतॊ जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः

pitaraṃ mātaraṃ vāpi yasa tu putrò 'vamanyate sò 'pi rājana mṛtò jantuḥ pūrvaṃ jāyati gardabhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पठच च योनिमें पड़ा रहता है

English

The son who despises his father or mother, that creature too, O king, dying, is first born a donkey.

अध्याय 13

श्लोक 112.52

खरॊ जीवति मासांस तु दश शवा च चतुर्दश बिडालः सप्त मासांस तु ततॊ जायति मानवः

kharò jīvati māsāṃsa tu daśa śavā ca caturdaśa biḍālaḥ sapta māsāṃsa tu tatò jāyati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुष:

English

A donkey for ten months, a dog for fourteen, a cat for seven months, and then he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.53

माता पितरम आक्रुश्य सारिकः संप्रजायते ताडयित्वा तु ताव एव जायते कच्छपॊ नृप

mātā pitarama ākruśya sārikaḥ saṃprajāyate tāḍayitvā tu tāva eva jāyate kacchapò nṛpa

हिन्दी अर्थ

बहून् क्लेशान् समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम् नाना प्रकारके क्लेश भोगनेके पश्चात् बीस बार दुःखद योनियोंमें जन्म लेता है

English

One who reviles mother and father is born a myna; having struck them, O king, he is born a tortoise.

अध्याय 13

श्लोक 112.54

कच्छपॊ दशवर्षाणि तरीणि वर्षाणि शक्यकः वयालॊ भूत्वा तु षण मासांस ततॊ जायति मानुषः

kacchapò daśavarṣāṇi tarīṇi varṣāṇi śakyakaḥ vayālò bhūtvā tu ṣaṇa māsāṃsa tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

कृमिर्विशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुष:

English

A tortoise for ten years, a shakyaka for three, a serpent for six months, and then he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.55

भर्तृपिण्डम उपाश्नन यॊ राजद्विष्टानि सेवते सॊ ऽपि मॊहसमापन्नॊ मृतॊ जायति वानरः

bhartṛpiṇḍama upāśnana yò rājadviṣṭāni sevate sò 'pi mòhasamāpannò mṛtò jāyati vānaraḥ

हिन्दी अर्थ

रहकर अन्तमें मनुष्य होता है मक्षिकासंघवशगो बहून् मासान् भवत्युत

English

One who eats his master's food yet serves what the king hates, deluded, dying is born a monkey.

अध्याय 13

श्लोक 112.56

वानरॊ दशवर्षाणि तरीणि वर्षाणि मूषकः शवा भूत्वा चाथ षण मासांस ततॊ जायति मानुषः

vānarò daśavarṣāṇi tarīṇi varṣāṇi mūṣakaḥ śavā bhūtvā cātha ṣaṇa māsāṃsa tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

धान्यं॑ हृत्वा तु पुरुषो लोमश: सम्प्रजायते

English

A monkey for ten years, a mouse for three, a dog for six months, and then he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.57

नयासापहर्ता तु नरॊ यमस्य विषयं गतः संसाराणां शतं गत्वा कृमियॊनौ परजायते

nayāsāpahartā tu narò yamasya viṣayaṃ gataḥ saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

स जायते बश्रुसमो दारुणो मूषिको नर: घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धि' काकमदगु: प्रजायते

English

A man who has stolen a deposit goes to Yama's realm, and after a hundred rebirths is born in a worm's womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.58

तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत दुष्कृतस्य कषयं गत्वा ततॊ जायति मानुषः

tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata duṣkṛtasya kaṣayaṃ gatvā tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाक: प्रजायते

English

He lives there fifteen years, O Bharata; when his evil deed is exhausted, he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.59

असूयकॊ नरश चापि मृतॊ जायति शार्ङ्गकः विश्वासहर्ता तु नरॊ मीनॊ जायति दुर्मतिः

asūyakò naraśa cāpi mṛtò jāyati śārṅgakaḥ viśvāsahartā tu narò mīnò jāyati durmatiḥ

हिन्दी अर्थ

स गतायुर्नरस्तात मत्स्ययोनौ प्रजायते होनेपर मत्स्यकी योनिमें जन्म लेता है

English

An envious man dying is born a Sharngaka bird; a man who betrays trust, ill-minded, is born a fish.

अध्याय 13

श्लोक 112.60

भूत्वा मीनॊ ऽषट वर्षाणि मृगॊ जायति भारत मृगस तु चतुरॊ मासांस ततश छागः परजायते

bhūtvā mīnò 'ṣaṭa varṣāṇi mṛgò jāyati bhārata mṛgasa tu caturò māsāṃsa tataśa chāgaḥ parajāyate

हिन्दी अर्थ

न चात्मन: प्रमाणं ते धर्म जानन्ति किंचन करनेवाले धर्मका कुछ भी ज्ञान नहीं रहता

English

Having been a fish for eight years, O Bharata, he is born a deer; a deer for four months, then a goat.

अध्याय 13

श्लोक 112.61

छागस तु निधनं पराप्य पूर्णे संवत्सरे ततः कीटः संजायते जन्तुस ततॊ जायति मानुषः

chāgasa tu nidhanaṃ parāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ kīṭaḥ saṃjāyate jantusa tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

सुखदुःखसमायुक्ता व्यथितास्ते भवन्त्युत

English

A goat, dying after a full year, is then born an insect; as an insect he is then born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.62

धान्यान यवांस तिलान माषान कुलत्थान सर्षपांश चणान कलायान अथ मुद्गांश च गॊधूमान अतसीस तथा

dhānyāna yavāṃsa tilāna māṣāna kulatthāna sarṣapāṃśa caṇāna kalāyāna atha mudgāṃśa ca gòdhūmāna atasīsa tathā

हिन्दी अर्थ

नरा: पापसमाचारा लोभमोहसमन्विता: अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्व भवन्त्युत

English

One who steals grain, barley, sesame, black gram, horse gram, mustard, chickpeas, peas, green gram, wheat and flax,

अध्याय 13

श्लोक 112.63

सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मॊहाज जन्तुर अचेतनः स जायते महाराज मूषकॊ निरपत्रपः

sasyasyānyasya hartā ca mòhāja jantura acetanaḥ sa jāyate mahārāja mūṣakò nirapatrapaḥ

हिन्दी अर्थ

एतद्धि लेशमात्रेण कथितं ते मयानघ

English

or other crops, out of delusion, a senseless creature, is born, great king, a shameless mouse.

अध्याय 13

श्लोक 112.64

ततः परेत्य महाराज पुनर जायति सूकरः सूकरॊ जातमात्रस तु रॊगेण मरियते नृप

tataḥ paretya mahārāja punara jāyati sūkaraḥ sūkarò jātamātrasa tu rògeṇa mariyate nṛpa

हिन्दी अर्थ

मेरे द्वारा संक्षेपसे ही इस विषयका दिग्दर्शन कराया गया है एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदत: पुरा

English

Then after death, great king, he is again born a pig, and the pig, as soon as born, dies of disease, O king.

अध्याय 13

श्लोक 112.65

शवा ततॊ जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव शवा भूत्वा पञ्चवर्षाणि ततॊ जायति मानुषः

śavā tatò jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva śavā bhūtvā pañcavarṣāṇi tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

एतच्छुत्वा महाराज धर्मे कुरुमनः सदा

English

Then by that deed the fool is born a dog, O king; having been a dog for five years, he is then born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.66

परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः शवा सृगालस ततॊ गृध्रॊ वयालः कङ्कॊ बकस तथा

paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ śavā sṛgālasa tatò gṛdhrò vayālaḥ kaṅkò bakasa tathā

हिन्दी अर्थ

एकादशाधिकशततमोध्याय: अब मैं धर्मकी गति सुनना चाहता हूँ

English

One who has violated another's wife is born a wolf, then a dog, jackal, vulture, serpent, heron and crane.

अध्याय 13

श्लोक 112.67

भरातुर भार्यां तु दुर्बुद्धिर यॊ धर्षयति मॊहितः पुंस्कॊलिकत्वम आप्नॊति सॊ ऽपि संवत्सरं नृप

bharātura bhāryāṃ tu durbuddhira yò dharṣayati mòhitaḥ puṃskòlikatvama āpnòti sò 'pi saṃvatsaraṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

उन्हें उत्तम गति प्राप्त होती है?

English

The ill-minded who in delusion assaults his brother's wife attains the state of a pungent lover for a year, O king.

अध्याय 13

श्लोक 112.68

सखिभार्यां गुरॊर भार्यां राजभार्यां तथैव च परधर्षयित्वा कामाद यॊ मृतॊ जायति सूकरः

sakhibhāryāṃ guròra bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca paradharṣayitvā kāmāda yò mṛtò jāyati sūkaraḥ

हिन्दी अर्थ

मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते है, उसका मन धर्मके विपरीत मार्ममें जाने लगता है; इसलिये वह नरकमें गिरता है

English

One who, out of desire, assaults a friend's wife, a teacher's wife or a king's wife, dying, is born a pig.

अध्याय 13

श्लोक 112.69

सूकरः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि शवाविधः पिपीलकस तु षण मासान कीटः सयान मासम एव च एतान आसाद्य संसारान कृमियॊनौ परजायते

sūkaraḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi śavāvidhaḥ pipīlakasa tu ṣaṇa māsāna kīṭaḥ sayāna māsama eva ca etāna āsādya saṃsārāna kṛmiyònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

मन:समाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम्

English

A pig for five years, a dog-like creature for five, an ant for six months, an insect for a month; having passed through these rebirths, he is born in a worm's womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.70

तत्र जीवति मासांस तु कृमियॊनौ तरयॊ दश ततॊ ऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर जायति मानुषः

tatra jīvati māsāṃsa tu kṛmiyònau tarayò daśa tatò 'dharmakṣayaṃ kṛtvā punara jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाली निन्दासे शीघ्र ही छुटकारा पा जाता है

English

He lives thirteen months in a worm's womb; then, having exhausted his unrighteousness, he is born a man again.

अध्याय 13

श्लोक 112.71

उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञे ऽपि वाभिभॊ मॊहात करॊति यॊ विघ्नं स मृतॊ जायते कृमिः

upasthite vivāhe tu dāne yajñe 'pi vābhibhò mòhāta karòti yò vighnaṃ sa mṛtò jāyate kṛmiḥ

हिन्दी अर्थ

भुजंग इव निर्मोकात् पूर्वमुक्ताज्जरान्वितात् उत्तम गतिको पाता है

English

One who in delusion obstructs a wedding, a gift or a sacrifice when it is at hand, dying, is born a worm.

अध्याय 13

श्लोक 112.72

कृमिर जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत अधर्मस्य कषयं कृत्वा ततॊ जायति मानुषः

kṛmira jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata adharmasya kaṣayaṃ kṛtvā tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

नर: कृत्वाप्यकार्याणि ततो धर्मेण युज्यते

English

A worm lives fifteen years, O Bharata; having exhausted his unrighteousness, he is then born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.73

पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां दवितीये संप्रयच्छति सॊ ऽपि राजन मृतॊ जन्तुः कृमियॊनौ परजायते

pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ davitīye saṃprayacchati sò 'pi rājana mṛtò jantuḥ kṛmiyònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

पूर्वमन्न॑ प्रदातव्यमृजुना धर्ममिच्छता स्वाध्यायं समुपेतेभ्य: प्रह्ष्टेनान्तरात्मना

English

One who has first given a maiden and gives her a second time, he too, O king, dying, is born in a worm's womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.74

तत्र जीवति वर्षाणि तरयॊदश युधिष्ठिर अधर्मसंक्षये युक्तस ततॊ जायति मानुषः

tatra jīvati varṣāṇi tarayòdaśa yudhiṣṭhira adharmasaṃkṣaye yuktasa tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नका दान करना चाहिए

English

He lives there thirteen years, Yudhishthira; when his unrighteousness is exhausted, he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.75

देवकार्यम उपाकृत्य पितृकार्यम अथापि च अनिर्वाप्य समश्नन वै ततॊ जायति वायसः

devakāryama upākṛtya pitṛkāryama athāpi ca anirvāpya samaśnana vai tatò jāyati vāyasaḥ

हिन्दी अर्थ

हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत् नरोथधर्मात् प्रमुच्येत योगेष्वभिरत: सदा

English

One who has begun the rite for the gods and for the ancestors and eats without offering is born a crow.

अध्याय 13

श्लोक 112.76

वायसॊ दशवर्षाणि ततॊ जायति कुक्कुटः जायते लवकश चापि मासं तस्मात तु मानुषः

vāyasò daśavarṣāṇi tatò jāyati kukkuṭaḥ jāyate lavakaśa cāpi māsaṃ tasmāta tu mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

करा देता है, वह पापके बन्धनसे मुक्त हो जाता है

English

A crow for ten years, then a cock, then a quail for a month, and from that a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.77

जयेष्ठं पितृसमं चापि भरातरं यॊ ऽवमन्यते सॊ ऽपि मृत्युम उपागम्य करौञ्चयॊनौ परजायते

jayeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bharātaraṃ yò 'vamanyate sò 'pi mṛtyuma upāgamya karauñcayònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायनिरते विप्रे दत््वेह सुखमेधते तेनापोहति धर्मात्मन् दुष्कृतं कर्म पाण्डव

English

One who despises his elder brother, equal to a father, dying, is born in a heron's womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.78

करौञ्चॊ जीवति मासांस तु दश दवौ सप्त पञ्च च ततॊ निधनम आपन्नॊ मानुषत्वम उपाश्नुते

karauñcò jīvati māsāṃsa tu daśa davau sapta pañca ca tatò nidhanama āpannò mānuṣatvama upāśnute

हिन्दी अर्थ

वैश्यो ददद् द्विजातिभ्य: पापेभ्य: परिमुच्यते

English

A heron lives for ten, two, seven and five months; then, dying, he attains the state of a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.79

वृषलॊ बराह्मणी गत्वा कृमियॊनौ परजायते तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततॊ जायति मूषकः

vṛṣalò barāhmaṇī gatvā kṛmiyònau parajāyate tatrāpatyaṃ samutpādya tatò jāyati mūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नका ब्राह्मणको दान करता है, वह पापोंसे मुक्त हो जाता है यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि पश्यति

English

A low-caste man who goes to a brahmin woman is born in a worm's womb; having begotten offspring there, he is then born a mouse.

अध्याय 13

श्लोक 112.80

कृतघ्नस तु मृतॊ राजन यमस्य विषयं गतः यमस्य विषये करुद्धैर वधं पराप्नॊति दारुणम

kṛtaghnasa tu mṛtò rājana yamasya viṣayaṃ gataḥ yamasya viṣaye karuddhaira vadhaṃ parāpnòti dāruṇama

हिन्दी अर्थ

कार्य पात्रागतं नित्यमन्नं हि परमा गति: तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम्

English

An ungrateful man, O king, dying, goes to Yama's realm and there receives a dreadful beating from the angry ones.

अध्याय 13

श्लोक 112.81

पट्टिसं मुद्गरं शूलम अग्निकुम्भं च दारुणम असि पत्रवनं घॊरं वालुकां कूटशाल्मलीम

paṭṭisaṃ mudgaraṃ śūlama agnikumbhaṃ ca dāruṇama asi patravanaṃ ghòraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīma

हिन्दी अर्थ

न्यायोपार्जित अन्नका ही सदा दान करना चाहिए

English

The lance, the club, the spear, the terrible fire-pot, the sword-leaf forest, the burning sand, the false silk-cotton tree:

अध्याय 13

श्लोक 112.82

एताश चान्याश च बह्वीः स यमस्य विषयं गतः यातनाः पराप्य तत्रॊग्रास ततॊ वध्यति भारत

etāśa cānyāśa ca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṃ gataḥ yātanāḥ parāpya tatrògrāsa tatò vadhyati bhārata

हिन्दी अर्थ

अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नदानेन मानव: करनेका प्रयत्न करे तथा अन्न-दानके द्वारा प्रत्येक दिनको सफल बनावे

English

these and many other torments he reaches in Yama's realm, and having endured those fierce pains, he is slain, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 112.83

संसारचक्रम आसाद्य कृमियॊनौ परजायते कृमिर भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ततॊ गर्भं समासाद्य तत्रैव मरियते शिशुः

saṃsāracakrama āsādya kṛmiyònau parajāyate kṛmira bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata tatò garbhaṃ samāsādya tatraiva mariyate śiśuḥ

हिन्दी अर्थ

न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा

English

Reaching the wheel of rebirth he is born in a worm's womb, a worm for fifteen years, O Bharata; then, reaching an embryo, the child dies there.

अध्याय 13

श्लोक 112.84

ततॊ गर्भशतैर जन्तुर बहुभिः संप्रजायते संसारांश च बहून गत्वा ततस तिर्यक परजायते

tatò garbhaśataira jantura bahubhiḥ saṃprajāyate saṃsārāṃśa ca bahūna gatvā tatasa tiryaka parajāyate

हिन्दी अर्थ

सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्वुते सुखम् रूपवान् कीर्तिमांश्वैव धनवांश्वोपपद्यते

English

Then, born in many hundreds of wombs, and passing through many rebirths, he is then born an animal.

अध्याय 13

श्लोक 112.85

मृतॊ दुःखम अनुप्राप्य बहुवर्षगणान इह अपुनर्भाव संयुक्तस ततः कूर्मः परजायते

mṛtò duḥkhama anuprāpya bahuvarṣagaṇāna iha apunarbhāva saṃyuktasa tataḥ kūrmaḥ parajāyate

हिन्दी अर्थ

रूपवान, कीर्तिमान् तथा धनवान होता है

English

Dying, after suffering for many years here, joined to the state of no return, he is born a tortoise.

अध्याय 13

श्लोक 112.86

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा स शस्त्रः पुरुषाधमः अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतॊ जायते खरः

aśastraṃ puruṣaṃ hatvā sa śastraḥ puruṣādhamaḥ arthārthī yadi vā vairī sa mṛtò jāyate kharaḥ

हिन्दी अर्थ

मूलमेतत् तु धर्माणां प्रदानानां च भारत अन्नदानका सारा महान् फल बताया है

English

The lowest of men, armed, who kills an unarmed man, for gain or from enmity, dying is born a donkey.

अध्याय 13

श्लोक 112.87

खरॊ जीवति वर्षे दवे ततः शास्तेण वध्यते स मृतॊ मृगयॊनौ तु नित्यॊद्विग्नॊ ऽभिजायते

kharò jīvati varṣe dave tataḥ śāsteṇa vadhyate sa mṛtò mṛgayònau tu nityòdvignò 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

शृणु संकीर्त्यमानानि षडेव भरतर्षभ

English

A donkey lives two years and is then killed by a weapon; dying, he is born in a deer's womb, always in fear.

अध्याय 13

श्लोक 112.88

मृगॊ वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः हतॊ मृगस ततॊ मीनः सॊ ऽपि जालेन बध्यते

mṛgò vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ hatò mṛgasa tatò mīnaḥ sò 'pi jālena badhyate

हिन्दी अर्थ

अहिंसापाश्रयं धर्म य: साधयति वै नर: आत्मन: सुखमन्विच्छन् स प्रेत्य न सुखी भवेत्

English

The deer is killed by a weapon after a year; the slain deer becomes a fish, which is caught in a net.

अध्याय 13

श्लोक 112.89

मासे चतुर्थे संप्राप्ते शवापदः संप्रजायते शवापदॊ दशवर्षाणि दवीपी वर्षाणि पञ्च च

māse caturthe saṃprāpte śavāpadaḥ saṃprajāyate śavāpadò daśavarṣāṇi davīpī varṣāṇi pañca ca

हिन्दी अर्थ

परलोकमें सुखी नहीं होता है

English

When the fourth month arrives, he is born a beast of prey; a beast of prey for ten years, a leopard for five.

अध्याय 13

श्लोक 112.90

ततस तु निधनं पराप्तः कालपर्याय चॊदितः अधर्मस्य कषयं कृत्वा ततॊ जायति मानुषः

tatasa tu nidhanaṃ parāptaḥ kālaparyāya còditaḥ adharmasya kaṣayaṃ kṛtvā tatò jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

संक्षिप्त लक्षण है। इससे भिन्न जो बर्ताव होता है, वह कामनामूलक है

English

Then, dying as driven by the turning of time, having exhausted his unrighteousness, he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.91

सत्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर यमस्य विषयं गतः बहून कलेशान समासाद्य संसारांश चैव विंशतिम

satriyaṃ hatvā tu durbuddhira yamasya viṣayaṃ gataḥ bahūna kaleśāna samāsādya saṃsārāṃśa caiva viṃśatima

हिन्दी अर्थ

आत्मौपम्येन पुरुष: प्रमाणमधिगच्छति यथा धर्मो नैपुणेनोपदिष्ट:

English

The ill-minded who has killed a woman goes to Yama's realm, meets many torments and twenty rebirths.

अध्याय 13

श्लोक 112.92

ततः पश्चान महाराज कृमियॊनौ परजायते कृमिर विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः

tataḥ paścāna mahārāja kṛmiyònau parajāyate kṛmira viṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

दिवमाचक्रमे धीमान् पश्यतामेव नस्तदा

English

After that, great king, he is born in a worm's womb; a worm for twenty years, he is born a man.

अध्याय 13

श्लोक 112.93

भॊजनं चॊरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः मक्षिका संह वशगॊ बहून मासान भवत्य उत ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वम अवाप्नुते

bhòjanaṃ còrayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ makṣikā saṃha vaśagò bahūna māsāna bhavatya uta tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvama avāpnute

हिन्दी अर्थ

पुनरेव महातेजा: पप्रच्छ वदतां वर: वाचा च मनसा चैव कथं दु:ःखात् प्रमुच्यते

English

A man who steals food is born a fly; for many months he is under the sway of flies; then, exhausting his sin, he gains human birth.

अध्याय 13

श्लोक 112.94

वाद्यं हृत्वा तु पुरुषॊ मशकः संप्रजायते तथा पिण्याक संमिश्रम अशनं चॊरयेन नरः स जायते बभ्रु समॊ दारुणॊ मूषकॊ नरः

vādyaṃ hṛtvā tu puruṣò maśakaḥ saṃprajāyate tathā piṇyāka saṃmiśrama aśanaṃ còrayena naraḥ sa jāyate babhru samò dāruṇò mūṣakò naraḥ

हिन्दी अर्थ

एकैकतोपि विश्रष्टा न भवत्यरिसूदन

English

A man who steals an instrument is born a gnat; a man who steals food mixed with oilcake is born a dreadful mouse like a brown one.

अध्याय 13

श्लोक 112.95

लवणं चॊरयित्वा तु चीरी वाकः परजायते दधि हृत्वा बकश चापि पलवॊ मत्स्यान असंस्कृतान

lavaṇaṃ còrayitvā tu cīrī vākaḥ parajāyate dadhi hṛtvā bakaśa cāpi palavò matsyāna asaṃskṛtāna

हिन्दी अर्थ

किसी एक अंशकी भी कमी रह गयी तो अहिंसा-धर्मका पूर्णतः पालन नहीं होता तथैवेयं महीपाल कारणै: प्रोच्यते त्रिभि:

English

One who steals salt is born a cricket; one who steals curds, a crane; one who steals unprepared fish, a water bird.

अध्याय 13

श्लोक 112.96

चॊरयित्वा पयश चापि बलाका संप्रजायते यस तु चॊरयते तैलं तैलपायी परजायते चॊरयित्वा तु दुर्बुद्धिर मधु दंशः परजायते

còrayitvā payaśa cāpi balākā saṃprajāyate yasa tu còrayate tailaṃ tailapāyī parajāyate còrayitvā tu durbuddhira madhu daṃśaḥ parajāyate

हिन्दी अर्थ

सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौज्जरे

English

One who steals milk is born a crane; one who steals oil is born an oil-drinker; the ill-minded who steals honey is born a stinging insect.

अध्याय 13

श्लोक 112.97

अयॊ हृत्वा तु दुर्बुद्धिर वायसॊ जायते नरः पायसं चॊरयित्वा तु तित्तिरित्वम अवाप्नुते

ayò hṛtvā tu durbuddhira vāyasò jāyate naraḥ pāyasaṃ còrayitvā tu tittiritvama avāpnute

हिन्दी अर्थ

कर्मणा लिप्यते जन्तुर्वाचा च मनसापि च मनो वाचि तथास्वादे दोषा होषु प्रतिष्ठिता:

English

The ill-minded who steals iron is born a crow; one who steals payasa attains the state of a partridge.

अध्याय 13

श्लोक 112.98

हृत्वा पैष्टम अपूपं च कुम्भॊलूकः परजायते फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः

hṛtvā paiṣṭama apūpaṃ ca kumbhòlūkaḥ parajāyate phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikaḥ

हिन्दी अर्थ

तीनों ही हिंसा-दोषके आधार हैं

English

One who steals a flour cake is born a pot-owl; one who steals fruit or radish, or a cake, an ant.

अध्याय 13

श्लोक 112.99

कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर हारीतॊ जायते नरः राजतं भाजनं हृत्वा कपॊतः संप्रजायते

kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhira hārītò jāyate naraḥ rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapòtaḥ saṃprajāyate

हिन्दी अर्थ

मांसं मोहसमायुक्त: पुरुष: सो5धम: स्मृत: नहीं है, मोहवश मांस खाता है, वह नराधम है

English

The ill-minded who steals bronze is born a Harita bird; one who steals a silver vessel is born a pigeon.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।