Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 15/87 · श्लोक 20.1–21.24

पूर्ण अध्याय पाठ100 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 20.1

तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्य असंशयम यत्र तवं वदसे साधॊ भवान भवतु सत्यवाक

tathāstu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmya asaṃśayama yatra tavaṃ vadase sādhò bhavāna bhavatu satyavāka

हिन्दी अर्थ

अपुनर्भवकामानां या गति: सोडयमी श्वरः

English

but the high-souled man, who is even diligent, is able to find riches buried deep in the Earth and watched over by the fates. The good man who is prodigal (in religious charities and sacrifices) is sought by the gods for his good conduct, the celestial world being better than the world of men, but the house of the miser though abounding in wealth is looked upon by the gods as the house of dead. The man that does not exert himself is never contented in this world nor can Destiny alter the course of a man that has gone wrong. So there is no authority inherent in Destiny. As the pupil follows one's own individual perception , so the Destiny follows Exertion. The affairs in which one's own Exertion is put forth, there only Destiny shows its hand. O best of Munis, I have thus

अध्याय 13

श्लोक 20.2

[भ] ततॊ ऽगच्छत स भगवान उत्तराम उत्तमां दिशम हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम

[bha] tatò 'gacchata sa bhagavāna uttarāma uttamāṃ diśama himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitama

हिन्दी अर्थ

प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च

English

[Bhishma said:] Then the blessed one went to the best northern quarter, to the Himalaya, best of mountains, frequented by Siddhas and Charanas.

अध्याय 13

श्लोक 20.3

स गत्वा दविज शार्दूलॊ हिमवन्तं महागिरिम अभ्यगच्छन नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मदायिनीम

sa gatvā davija śārdūlò himavantaṃ mahāgirima abhyagacchana nadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ dharmadāyinīma

हिन्दी अर्थ

शास्त्रवेदाड़विदुषामेतद् ध्यानं परं पदम्

English

Going to the great mountain Himalaya, the tiger among the twice-born reached the holy river Bahuda, giver of dharma.

अध्याय 13

श्लोक 20.4

अशॊके विमले तीर्थे सनात्वा तर्प्य च देवताः तत्र वासाय शयने कौश्ये सुखम उवास ह

aśòke vimale tīrthe sanātvā tarpya ca devatāḥ tatra vāsāya śayane kauśye sukhama uvāsa ha

हिन्दी अर्थ

जगौ च परमं ब्रह्म यत् पुरा लोककृज्जगौ

English

Bathing in the pure sacred ford of Ashoka and satisfying the gods, he happily lay there to stay on a bed of kusha grass.

अध्याय 13

श्लोक 20.5

ततॊ रात्र्यां वयतीतायां परातर उत्थाय स दविजः सनात्वा परादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानथ

tatò rātryāṃ vayatītāyāṃ parātara utthāya sa davijaḥ sanātvā parāduścakārāgniṃ hutvā caiva vidhānatha

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकेषु विख्यात॑ स्तुत्यं स्तोष्यामि नामभि:

English

Then, when the night had passed, rising in the morning, the brahmana bathed, lit the fire and offered by rule.

अध्याय 13

श्लोक 20.6

रुद्राणी कूपम आसाद्य हरदे तत्र समाश्वसत विश्रान्तश्च च समुत्थाय कैलासम अभितॊ ययौ

rudrāṇī kūpama āsādya harade tatra samāśvasata viśrāntaśca ca samutthāya kailāsama abhitò yayau

हिन्दी अर्थ

वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमत:

English

Reaching the Rudrani well there at the lake, he rested; refreshed he rose and went toward Kailasa.

अध्याय 13

श्लोक 20.7

सॊ ऽपश्यत काञ्चनद्वारं दीप्यमानम इव शरिया मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः

sò 'paśyata kāñcanadvāraṃ dīpyamānama iva śariyā mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र मड़लं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम्

English

He saw a golden gate shining with splendour, and the Mandakini and the lotus pond of the great-souled lord of wealth.

अध्याय 13

श्लोक 20.8

अथ ते राक्षसाः सर्वे ये ऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम परत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्र पुरॊगमाः

atha te rākṣasāḥ sarve ye 'bhirakṣanti padminīma paratyutthitā bhagavantaṃ maṇibhadra purògamāḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्राणामपि यो रुद्र: प्रभा प्रभवतामपि

English

Then all the rakshasas who guard the lotus pond, headed by Manibhadra, rose to meet the blessed one.

अध्याय 13

श्लोक 20.9

स तान परत्यर्चयाम आस राक्षसान भीमविक्रमान निवेदयत मां कषिप्रं धनदायेति चाब्रवीत

sa tāna paratyarcayāma āsa rākṣasāna bhīmavikramāna nivedayata māṃ kaṣipraṃ dhanadāyeti cābravīta

हिन्दी अर्थ

यतो लोका: सम्भवन्ति न भवन्ति यत: पुन:

English

He honoured those rakshasas of terrible prowess and said, "Quickly inform the lord of wealth of me."

अध्याय 13

श्लोक 20.10

ते राक्षसास तदा राजन भगवन्तम अथाब्रुवन असौ वैश्वरणॊ राजा सवयम आयाति ते ऽनतिकम

te rākṣasāsa tadā rājana bhagavantama athābruvana asau vaiśvaraṇò rājā savayama āyāti te 'natikama

हिन्दी अर्थ

अयं च जन्ममरणे विदध्यात् सर्वजन्तुषु

English

described all the merits of individual Exertion, after having always known them in their true significance with the aid of my yogic insight. By the influence of Destiny, and by putting forth individual Exertion, do men attain to heaven. The combined aid of Destiny and Exertion, becomes efficacious.'"

अध्याय 13

श्लोक 20.11

विदितॊ भगवान अस्य कार्यम आगमने च यत पश्यैनं तवं महाभागं जवलन्तम इव तेजसा

viditò bhagavāna asya kāryama āgamane ca yata paśyainaṃ tavaṃ mahābhāgaṃ javalantama iva tejasā

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंको जन्म और मृत्यु प्रदान करते हैं

English

to this world. But if one be wanting in Exertion, great must his fear be with respect to the next world, for happiness can never be obtained in the next world unless one acts righteously while here.

अध्याय 13

श्लोक 20.12

ततॊ वैश्रवणॊ ऽभयेत्य अष्टावक्रम अनिन्दितम विधिवत कुशलं पृष्ट्वा ततॊ बरह्मर्षिम अब्रवीत

tatò vaiśravaṇò 'bhayetya aṣṭāvakrama aninditama vidhivata kuśalaṃ pṛṣṭvā tatò barahmarṣima abravīta

हिन्दी अर्थ

दधाति देवस्तनुभिरष्टाभियों बिभर्ति च

English

Then Vaishravana came to the blameless Ashtavakra, asked him duly of his welfare and said to the Brahmarishi:

अध्याय 13

श्लोक 20.13

सुखं पराप्तॊ भवान कच चित किं वा मत्तश चिकीर्षसि बरूहि सर्वं करिष्यामि यन मां तवं वक्ष्यसि दविज

sukhaṃ parāptò bhavāna kaca cita kiṃ vā mattaśa cikīrṣasi barūhi sarvaṃ kariṣyāmi yana māṃ tavaṃ vakṣyasi davija

हिन्दी अर्थ

अपवर्गश्न मुक्तानां कैवल्यं चात्मवेदिनाम्

English

"Have you come at ease? What do you wish from me? Say; I shall do all you tell me, twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 20.14

भवनं परविश तवं मे यथा कामद्विजॊत्तम सत्कृतः कृतकार्यश च भवान यास्यत्य अविघ्नतः

bhavanaṃ paraviśa tavaṃ me yathā kāmadvijòttama satkṛtaḥ kṛtakāryaśa ca bhavāna yāsyatya avighnataḥ

हिन्दी अर्थ

देवासुरमनुष्याणामप्रकाशो भवेदिति

English

Enter my house as you wish, best of the twice-born; honoured and with your task done, you will go without obstacle."

अध्याय 13

श्लोक 20.15

पराविशद भवनं सवं वै गृहीत्वा तं दविजॊत्तमम आसनं सवं ददौ चैव पाद्यम अर्घ्यं तथैव च

parāviśada bhavanaṃ savaṃ vai gṛhītvā taṃ davijòttamama āsanaṃ savaṃ dadau caiva pādyama arghyaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सिद्ध पुरुषोंने इन परमेश्वरको अपनी हृदयगुफामें छिपा रखा है

English

He took that best of the twice-born and entered his own house; he gave him his own seat, and foot-water and guest-water too.

अध्याय 13

श्लोक 20.16

अथॊपविष्टयॊस तत्र मणिभद्र पुरॊगमाः निषेदुस तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः

athòpaviṣṭayòsa tatra maṇibhadra purògamāḥ niṣedusa tatra kauberā yakṣagandharvarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिता: खल्वनेनैव हृदिस्थेनाप्रकाशिना

English

Then as they sat there, the yakshas, gandharvas and rakshasas of Kubera, led by Manibhadra, sat.

अध्याय 13

श्लोक 20.17

ततस तेषां निषण्णानां धनदॊ वाक्यम अब्रवीत भवच छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्न अप्सरॊगणाः

tatasa teṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanadò vākyama abravīta bhavaca chandaṃ samājñāya nṛtyeranna apsarògaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

मन्दिरमें शयन करनेवाले भगवान् स्वयं अपना दर्शन देते हैं

English

Then as they sat, the lord of wealth said: "Knowing your wish, let the troops of apsarases dance.

अध्याय 13

श्लोक 20.18

आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस तथा संवर्तताम इत्य उवाच मुनिर मधुरया गिरा

ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatasa tathā saṃvartatāma itya uvāca munira madhurayā girā

हिन्दी अर्थ

यां सूक्ष्मां परमां प्राप्तिं गच्छन्नव्ययमक्षयम्

English

Hospitality is the highest duty, and service to you." The sage said in a sweet voice, "Let it proceed."

अध्याय 13

श्लोक 20.19

अथॊर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवॊर्वशी तथा अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः

athòrvarā miśrakeśī rambhā caivòrvaśī tathā alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadā ruciḥ

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्मज्ञानतरा: सूक्ष्मं ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनै:

English

Then Urvara, Mishrakeshi, Rambha and Urvashi, Alambusha, Ghritachi, Chitra, Chitrangada, Ruchi,

अध्याय 13

श्लोक 20.20

मनॊहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी परभा विद्युता परशमा दान्ता विद्यॊता रतिर एव च

manòharā sukeśī ca sumukhī hāsinī parabhā vidyutā paraśamā dāntā vidyòtā ratira eva ca

हिन्दी अर्थ

अयं स देवयानानामादित्यो द्वारमुच्यते

English

Manohara, Sukeshi, Sumukhi, Hasini, Prabha, Vidyuta, Prashama, Danta, Vidyota and Rati,

अध्याय 13

श्लोक 20.21

एताश चान्याश च वै बह्व्यः परनृत्ताप्सरसः शुभाः अवादयंश च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च

etāśa cānyāśa ca vai bahvyaḥ paranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ avādayaṃśa ca gandharvā vādyāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

एष काष्ठा दिशश्वैव संवत्सरयुगादि च

English

these and many other lovely apsarases danced, and the gandharvas played various instruments.

अध्याय 13

श्लोक 20.22

अथ परवृत्ते गन्धर्वे दिव्ये ऋषिर उपावसत दिव्यं संवत्सरं तत्र रमन वै सुमहातपाः

atha paravṛtte gandharve divye ṛṣira upāvasata divyaṃ saṃvatsaraṃ tatra ramana vai sumahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

एन॑ प्रजापति: पूर्वमाराध्य बहुभि: स्तवै:

English

When the divine music went on, the sage stayed there, enjoying a divine year, of great austerity.

अध्याय 13

श्लोक 20.23

ततॊ वैश्रवणॊ राजा भगवन्तम उवाच ह साग्रः संवत्सरॊ यातस तव विप्रेह पश्यतः

tatò vaiśravaṇò rājā bhagavantama uvāca ha sāgraḥ saṃvatsarò yātasa tava vipreha paśyataḥ

हिन्दी अर्थ

आराधना करके प्रजाकी सृष्टिके लिये वर प्राप्त किया था

English

Then King Vaishravana said to the blessed one: "A full year has passed, Brahmana, while you watched here.

अध्याय 13

श्लोक 20.24

हार्यॊ ऽयं विषयॊ बरह्मन गान्धर्वॊ नाम नामतः छन्दतॊ वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान

hāryò 'yaṃ viṣayò barahmana gāndharvò nāma nāmataḥ chandatò vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavāna

हिन्दी अर्थ

सामभिर्य॑ च गायन्ति सामगा: शुद्धबुद्धयः

English

This domain, called Gandharva, is to be given up, Brahmana; let it go on as you wish, or as you say.

अध्याय 13

श्लोक 20.25

अतिथिः पूजनीयस तवम इदं च भवतॊ गृहम सर्वम आज्ञाप्यताम आशु परवन्तॊ वयं तवयि

atithiḥ pūjanīyasa tavama idaṃ ca bhavatò gṛhama sarvama ājñāpyatāma āśu paravantò vayaṃ tavayi

हिन्दी अर्थ

ऋतुवीर्यस्तपोधैर्यो हब्दगुह्दोौरुपादवान्

English

You are a guest to be honoured, and this is your house; let everything be commanded at once; we are subject to you."

अध्याय 13

श्लोक 20.26

अथ वैश्रवणं परीतॊ भगवान परत्यभाषत अर्चितॊ ऽसमि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर

atha vaiśravaṇaṃ parītò bhagavāna paratyabhāṣata arcitò 'sami yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara

हिन्दी अर्थ

काल भी--ये महादेव ही हैं

English

Then the blessed one, pleased, answered Vaishravana: "I have been honoured as is fitting; I shall go, lord of wealth.

अध्याय 13

श्लोक 20.27

परीतॊ ऽसमि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप तव परसादाद भगवन महर्षेश च महात्मनः नियॊगाद अद्य यास्यामि वृद्धिमान ऋद्धिमान भव

parītò 'sami sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa tava parasādāda bhagavana maharṣeśa ca mahātmanaḥ niyògāda adya yāsyāmi vṛddhimāna ṛddhimāna bhava

हिन्दी अर्थ

ध्रुवः सप्तर्षयश्चैव भुवना: सप्त एव च

English

I am pleased, and all is suited to you, lord of wealth; by your grace, blessed one, and the great sage's, I shall go today on his command; be prosperous and wealthy."

अध्याय 13

श्लोक 20.28

अथ निष्क्रम्य भगवान परययाव उत्तरा मुखः कैलासं मन्दरं हैमं सर्वान अनुचचार ह

atha niṣkramya bhagavāna parayayāva uttarā mukhaḥ kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvāna anucacāra ha

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत्

English

Then the blessed one went out and set off facing north; he went by Kailasa, Mandara and Hema, all of them.

अध्याय 13

श्लोक 20.29

तान अतीत्य महाशैलान कैरातं सथानम उत्तमम परदक्षिणं ततश चक्रे परयतः शिरसा नमन धरणीम अवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत

tāna atītya mahāśailāna kairātaṃ sathānama uttamama paradakṣiṇaṃ tataśa cakre parayataḥ śirasā namana dharaṇīma avatīryātha pūtātmāsau tadābhavata

हिन्दी अर्थ

अस्य देवस्य यद् भागं कृत्स्नं सम्परिवर्तते

English

Passing those great mountains, the excellent place of the Kiratas, he circled it, bowing his head, restrained; descending to the ground, he became pure-souled then.

अध्याय 13

श्लोक 20.30

स तं परदक्षिणं कृत्वा तरिः शैलं चॊत्तरा मुखः समेन भूमिभागेन ययौ परीतिपुरस्कृतः

sa taṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā tariḥ śailaṃ còttarā mukhaḥ samena bhūmibhāgena yayau parītipuraskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंके लिये ये ही ध्यान करनेके योग्य परमपद हैं

English

Having circled that mountain three times, he went north on level ground, led by joy.

अध्याय 13

श्लोक 20.31

ततॊ ऽपरं वनॊद्देशं रमणीयम अपश्यत सर्वर्तुभिर मूलफलैः पक्षिभिश च समन्वितम रमणीयैर वनॊद्देशैस तत्र तत्र विभूषितम

tatò 'paraṃ vanòddeśaṃ ramaṇīyama apaśyata sarvartubhira mūlaphalaiḥ pakṣibhiśa ca samanvitama ramaṇīyaira vanòddeśaisa tatra tatra vibhūṣitama

हिन्दी अर्थ

य॑ं प्राप्प कृतकृत्या: सम इत्यमन्यन्त योगिन:

English

Then he saw another lovely forest region, rich in roots and fruits of all seasons, and birds, adorned here and there with charming forest regions.

अध्याय 13

श्लोक 20.32

तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भवगान अथ शैलांश च विविधाकारान काञ्चनान रत्नभूषितान मणिभूमौ निविष्टाश च पुष्करिण्यस तथैव च

tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhavagāna atha śailāṃśa ca vividhākārāna kāñcanāna ratnabhūṣitāna maṇibhūmau niviṣṭāśa ca puṣkariṇyasa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

या गतिर्यज्ञशीलानां सा गतिस्त्वं न संशय:

English

There the blessed one saw a divine hermitage, and mountains of various shapes made of gold and adorned with jewels, and lotus-ponds set in jewelled ground.

अध्याय 13

श्लोक 20.33

अन्यान्य अपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्य अथ भृशं तस्य मनॊ रेमे महर्षेर भावितात्मनः

anyānya api suramyāṇi dadarśa subahūnya atha bhṛśaṃ tasya manò reme maharṣera bhāvitātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तप्यतां या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्

English

He saw many other very lovely things; the mind of that great sage of purified self delighted greatly.

अध्याय 13

श्लोक 20.34

स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद वरम

sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛhama dadarśādbhutasaṃkāśaṃ dhanadasya gṛhāda varama

हिन्दी अर्थ

या गतिर्ब्रह्मयसदने सा गतिस्त्वं सनातन

English

There he saw a divine house of gold, wholly made of jewels, wonderful to look at, finer than the lord of wealth's house.

अध्याय 13

श्लोक 20.35

महान्तॊ यत्र विविधाः परासादाः पर्वतॊपमाः विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च

mahāntò yatra vividhāḥ parāsādāḥ parvatòpamāḥ vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

होती है, वह आप ही हैं

English

Where there were great palaces of various kinds like mountains, lovely celestial cars and various jewels,

अध्याय 13

श्लोक 20.36

मन्दारपुष्पैः संकीर्णा तथा मन्दाकिनी नदी सवयंप्रभाश च मणयॊ वज्रैर भूमिश च भूषिता

mandārapuṣpaiḥ saṃkīrṇā tathā mandākinī nadī savayaṃprabhāśa ca maṇayò vajraira bhūmiśa ca bhūṣitā

हिन्दी अर्थ

प्रकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन

English

the river Mandakini strewn with mandara flowers, self-luminous gems, and the ground adorned with diamonds.

अध्याय 13

श्लोक 20.37

नानाविधैश च भवनैर विचित्रमणितॊरणैः मुक्ताजालपरिक्षिप्तैर मणिरत्नविभूषितैः मनॊ दृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः

nānāvidhaiśa ca bhavanaira vicitramaṇitòraṇaiḥ muktājālaparikṣiptaira maṇiratnavibhūṣitaiḥ manò dṛṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिमें लयको प्राप्त होते हैं उन्हें, जो गति उपलब्ध होती है, वह आप ही हैं

English

With houses of many kinds, with gateways of varied jewels, covered with nets of pearls and adorned with gems, all around surrounded by lovely auspicious things that took the mind and eye.

अध्याय 13

श्लोक 20.38

ऋषिः समन्ततॊ ऽपश्यत तत्र तत्र मनॊरमम ततॊ ऽभवत तस्य चिन्ता कव मे वासॊ भवेद इति

ṛṣiḥ samantatò 'paśyata tatra tatra manòramama tatò 'bhavata tasya cintā kava me vāsò bhaveda iti

हिन्दी अर्थ

कैवल्यरूप परमगति प्राप्त होती है, वह आप ही हैं

English

The sage saw on every side delightful sights here and there; then a thought came to him: "Where shall my lodging be?"

अध्याय 13

श्लोक 20.39

अथ दवारं समभितॊ गत्वा सथित्वा ततॊ ऽबरवीत अतिथिं माम अनुप्राप्तम अनुजानन्तु ये ऽतर वै

atha davāraṃ samabhitò gatvā sathitvā tatò 'baravīta atithiṃ māma anuprāptama anujānantu ye 'tara vai

हिन्दी अर्थ

ही प्राप्त होती हैं, अन्यथा नहीं

English

Then going and standing at the door, he said: "Let those here know that a guest has come."

अध्याय 13

श्लोक 20.40

अथ कन्या परिवृता गृहात तस्माद विनिःसृताः नानारूपाः सप्त विभॊ कन्या सर्वा मनॊहराः

atha kanyā parivṛtā gṛhāta tasmāda viniḥsṛtāḥ nānārūpāḥ sapta vibhò kanyā sarvā manòharāḥ

हिन्दी अर्थ

न विदुस्त्वामिति ततस्तुष्ट: प्रोवाच तं शिव:

English

Then maidens came out of that house surrounded by others, seven maidens of many forms, lord, all charming.

अध्याय 13

श्लोक 20.41

यां याम अपश्यत कन्यां स सा सा तस्य मनॊ ऽहरत नाशक्नुवद धारयितुं मनॊ ऽथास्यावसीदति

yāṃ yāma apaśyata kanyāṃ sa sā sā tasya manò 'harata nāśaknuvada dhārayituṃ manò 'thāsyāvasīdati

हिन्दी अर्थ

यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वित:

English

Whichever maiden he saw, each took his mind; he could not hold it, and his mind sank.

अध्याय 13

श्लोक 20.42

ततॊ धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः अथ तं परमदाः पराहुर भगवान परविशत्व इति

tatò dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ atha taṃ paramadāḥ parāhura bhagavāna paraviśatva iti

हिन्दी अर्थ

मत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशय:

English

Then steadiness arose in that wise brahmana. Then the maidens said to him, "Let the blessed one enter."

अध्याय 13

श्लोक 20.43

स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य च

sa ca tāsāṃ surūpāṇāṃ tasyaiva bhavanasya ca

हिन्दी अर्थ

स्तूयमानश्व विबुधैस्तत्रैवान्तरधीयत

English

And of those of fine form and of that very house,

अध्याय 13

श्लोक 20.44

कौतूहलसमाविष्टः परविवेश गृहं दविजः तत्रापश्यज जरा युक्ताम अरजॊ ऽमबरधारिणीम वृद्धां पर्यङ्कम आसीनां सर्वाभरणभूषिताम

kautūhalasamāviṣṭaḥ paraviveśa gṛhaṃ davijaḥ tatrāpaśyaja jarā yuktāma arajò 'mabaradhāriṇīma vṛddhāṃ paryaṅkama āsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitāma

हिन्दी अर्थ

ऋषिराश्रममागम्य ममैतत् प्रोक्ततानिह

English

filled with curiosity, the brahmana entered the house. There he saw an old woman, free of dust, wearing garments, an aged woman seated on a couch, adorned with every ornament.

अध्याय 13

श्लोक 20.45

सवस्तीति चाथ तेनॊक्ता सा सत्री परत्यवदत तदा परत्युत्थाय च तं विप्रम आस्यताम इत्य उवाच ह

savastīti cātha tenòktā sā satrī paratyavadata tadā paratyutthāya ca taṃ viprama āsyatāma itya uvāca ha

हिन्दी अर्थ

आकर यहाँ मुझसे ये सब बातें बतायीं

English

When he said, "Blessings," that woman replied, rose for that brahmana and said, "Be seated."

अध्याय 13

श्लोक 20.46

[अ] सर्वाः सवान आलयान यान्तु एका माम उपतिष्ठतु सुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु चछन्दतः

[a] sarvāḥ savāna ālayāna yāntu ekā māma upatiṣṭhatu suprajñātā supraśāntā śeṣā gacchantu cachandataḥ

हिन्दी अर्थ

शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दशनामशतानि च

English

[Ashtavakra said:] "Let all go to their own houses; let one wait on me, well-informed and very calm; let the others go as they wish."

अध्याय 13

श्लोक 20.47

ततः परदक्षिणीकृत्य कन्यास तास तम ऋषिं तदा निराक्रामन गृहात तस्मात सा वृद्धाथ वयतिष्ठत

tataḥ paradakṣiṇīkṛtya kanyāsa tāsa tama ṛṣiṃ tadā nirākrāmana gṛhāta tasmāta sā vṛddhātha vayatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

देवप्रसादाद् देवेश: पुरा प्राह महात्मने

English

Then, circling that sage, the maidens went out of that house, but that old woman stayed.

अध्याय 13

श्लोक 20.48

अथ तां संविशन पराह शयने भास्वरे तदा तवयापि सुप्यतां भद्रे रजनी हय अतिवर्तते

atha tāṃ saṃviśana parāha śayane bhāsvare tadā tavayāpi supyatāṃ bhadre rajanī haya ativartate

हिन्दी अर्थ

मेरे समक्ष प्रतिपादन किया था

English

Then, as he lay on the shining bed, she said to him, "Sleep also, good one, for the night is passing."

अध्याय 13

श्लोक 20.49

संलापात तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता दवितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे

saṃlāpāta tena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā davitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe

हिन्दी अर्थ

प्राउ्जलि: प्राह विप्रर्षिनामसंग्रहमादित:

English

Thus spoken to by that brahmana in conversation, she lay down on a second bed, divine and bright.

अध्याय 13

श्लोक 20.50

अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा वयपदिश्य महर्षेर वै शयनं चाध्यरॊहत

atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā vayapadiśya maharṣera vai śayanaṃ cādhyaròhata

हिन्दी अर्थ

हुए नामोंद्वारा सर्वलोकविख्यात एवं स्तुतिके योग्य भगवान्की स्तुति करूँगा

English

Then, trembling in her limbs, giving cold as the pretext, she got onto the great sage's bed.

अध्याय 13

श्लोक 20.51

सवागतं सवागतेनास्तु भगवांस ताम अभाषत सॊपागूहद भुजाभ्यां तु ऋषिं परीत्या नरर्षभ

savāgataṃ savāgatenāstu bhagavāṃsa tāma abhāṣata sòpāgūhada bhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ parītyā nararṣabha

हिन्दी अर्थ

ऋषिणा तण्डिना भक्‍्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना

English

"Welcome, welcome," said the blessed one to her; and she embraced the sage with her arms, with love, bull among men.

अध्याय 13

श्लोक 20.52

निर्विकारम ऋषिं चापि काष्ठकुड्यॊपमं तदा दुःखिता परेक्ष्य संजल्पम अकार्षीद ऋषिणा सह

nirvikārama ṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyòpamaṃ tadā duḥkhitā parekṣya saṃjalpama akārṣīda ṛṣiṇā saha

हिन्दी अर्थ

प्रवरं प्रथम स्वर्ग्य सर्वभूतहितं शुभम्

English

Seeing the sage unchanging, like a wooden wall, she was distressed and spoke with the sage:

अध्याय 13

श्लोक 20.53

बरह्मन न कामकारॊ ऽसति सत्रीणां पुरुषतॊ धृतिः कामेन मॊहिता चाहं तवां भजन्तीं भजस्व माम

barahmana na kāmakārò 'sati satrīṇāṃ puruṣatò dhṛtiḥ kāmena mòhitā cāhaṃ tavāṃ bhajantīṃ bhajasva māma

हिन्दी अर्थ

सत्यैस्तत् परम॑ ब्रह्म ब्रह्म॒प्रोक्ते सनातनम्

English

"Brahmana, women have no choice in desire; there is steadiness from a man. I am bewildered by desire; accept me who accept you.

अध्याय 13

श्लोक 20.54

परहृष्टॊ भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं तवयि

parahṛṣṭò bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha upagūha ca māṃ vipra kāmārtāhaṃ bhṛśaṃ tavayi

हिन्दी अर्थ

वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम्

English

Be glad, brahmana sage, come together with me; embrace me, Brahmana; I am greatly afflicted by desire for you.

अध्याय 13

श्लोक 20.55

एतद धि तव धर्मात्मंस तपसः पूज्यते फलम परार्थितं दर्शनाद एव भजमानां भजस्व माम

etada dhi tava dharmātmaṃsa tapasaḥ pūjyate phalama parārthitaṃ darśanāda eva bhajamānāṃ bhajasva māma

हिन्दी अर्थ

न शक्‍यं विस्तरात् कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित्

English

This is the fruit of your austerity, righteous-souled one, that is honoured: sought by sight alone, accept me who accept you.

अध्याय 13

श्लोक 20.56

सद्य चेदं वनं चेदं यच चान्यद अपि पश्यसि परभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः

sadya cedaṃ vanaṃ cedaṃ yaca cānyada api paśyasi parabhutvaṃ tava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्यादिर्मध्यमन्तं च सुरैरपि न गम्यते

English

This house and this forest and whatever else you see: your lordship is everywhere, and in me, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 20.57

सर्वान कामान विधास्यामि रमस्व सहितॊ मया रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे

sarvāna kāmāna vidhāsyāmi ramasva sahitò mayā ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade

हिन्दी अर्थ

कि तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थपदाक्षरम्

English

I shall do all desires; enjoy yourself with me in the lovely forest, Brahmana, which gives fruit of every desire.

अध्याय 13

श्लोक 20.58

तवद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह सर्वान कामान उपाश्नानॊ ये दिव्या ये च मानुषाः

tavadvaśāhaṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha sarvāna kāmāna upāśnānò ye divyā ye ca mānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

अप्राप्य तु ततोनुज्ञां न शक्‍्यः स्तोतुमी श्वरः

English

I shall be in your power, and you will delight with me, enjoying all desires, divine and human.

अध्याय 13

श्लोक 20.59

नातः परं हि नारीणां कार्यं किं चन विद्यते यथा पुरुषसंसर्गः परम एतद धि नः फलम

nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ kāryaṃ kiṃ cana vidyate yathā puruṣasaṃsargaḥ parama etada dhi naḥ phalama

हिन्दी अर्थ

अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मन:

English

There is nothing higher for women to do than union with a man; this is our highest fruit.

अध्याय 13

श्लोक 20.60

आत्मछन्देन वर्तन्ते नार्यॊ मन्मथ चॊदिताः न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैर अपि पांसुभिः

ātmachandena vartante nāryò manmatha còditāḥ na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptaira api pāṃsubhiḥ

हिन्दी अर्थ

दशनामसहस्राणि यान्याह प्रपितामह:

English

Women act on their own wish, impelled by desire, and are not burnt even going over very hot dust."

अध्याय 13

श्लोक 20.61

[अ] परदारान अहं भद्रे न गच्छेयं कथं चन दूषितं धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम

[a] paradārāna ahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathaṃ cana dūṣitaṃ dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanama

हिन्दी अर्थ

गिरे: सारं यथा हेम पुष्पसारं यथा मधु

English

[Ashtavakra said:] "I shall never go to another's wife, good one; touching another's wife is condemned in the law books.

अध्याय 13

श्लोक 20.62

भद्रे निवेष्टु कामं मां विद्धि सत्येन वै शपे विषयेष्व अनभिज्ञॊ ऽहं धर्मार्थं किल संततिः

bhadre niveṣṭu kāmaṃ māṃ viddhi satyena vai śape viṣayeṣva anabhijñò 'haṃ dharmārthaṃ kila saṃtatiḥ

हिन्दी अर्थ

दस हजार नामोंका सार उद्धृत किया गया है

English

Know, good one, that I wish to marry; I swear by truth. I am ignorant of the objects of the senses; offspring is for dharma.

अध्याय 13

श्लोक 20.63

एवं लॊकान गमिष्यामि पुत्रैर इति न संशयः भद्रे धर्मं विजानीष्व जञात्वा चॊपरमस्व ह

evaṃ lòkāna gamiṣyāmi putraira iti na saṃśayaḥ bhadre dharmaṃ vijānīṣva jañātvā còparamasva ha

हिन्दी अर्थ

सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम्

English

Thus I shall go to the worlds by sons, without doubt; know dharma, good one, and, knowing, desist."

अध्याय 13

श्लोक 20.64

[सत्री] नानिलॊ ऽगनिर न वरुणॊ न चान्ये तरिदशा दविज परियाः सत्रीणां यथा कामॊ रतिशीला हि यॊषितः

[satrī] nānilò 'ganira na varuṇò na cānye taridaśā davija pariyāḥ satrīṇāṃ yathā kāmò ratiśīlā hi yòṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

माड़ल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत्

English

[The woman said:] "Neither the wind, nor fire, nor Varuna, nor other gods are as dear to women, twice-born, as desire; women are devoted to pleasure.

अध्याय 13

श्लोक 20.65

सहस्रैका यता नारी पराप्नॊतीह कदा चन तथा शतसहस्रेषु यदि का चित पतिव्रता

sahasraikā yatā nārī parāpnòtīha kadā cana tathā śatasahasreṣu yadi kā cita pativratā

हिन्दी अर्थ

नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने

English

One woman among a thousand is sometimes found here, and among a hundred thousand perhaps one is devoted to her husband.

अध्याय 13

श्लोक 20.66

नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम न भरातॄन न च भर्तारं न पुत्रान न च देवरान

naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātarama na bharātṝna na ca bhartāraṃ na putrāna na ca devarāna

हिन्दी अर्थ

स कृष्ण नरकं याति सह पूर्व: सहात्मजै:

English

These know neither father, nor family, nor mother, nor brothers, nor husband, nor sons, nor brothers-in-law.

अध्याय 13

श्लोक 20.67

लीलायन्त्यः कुलं घनन्ति कुलानीव सरिद वराः दॊषांश च मन्दान मन्दासु परजापतिर अभाषत

līlāyantyaḥ kulaṃ ghananti kulānīva sarida varāḥ dòṣāṃśa ca mandāna mandāsu parajāpatira abhāṣata

हिन्दी अर्थ

और अपनी संतानके सहित नरकमें पड़ता है

English

Playing, they destroy families like the best rivers their banks; and Prajapati spoke of the faults of the slow in the slow."

अध्याय 13

श्लोक 20.68

[भ] ततः स ऋषिर एकाग्रस तां सत्रियं परत्यभाषत आस्यतां रुचिरं छन्दः किं वा कार्यं बरवीहि मे

[bha] tataḥ sa ṛṣira ekāgrasa tāṃ satriyaṃ paratyabhāṣata āsyatāṃ ruciraṃ chandaḥ kiṃ vā kāryaṃ baravīhi me

हिन्दी अर्थ

इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तमम्

English

[Bhishma said:] Then the sage, one-pointed, replied to that woman: "Sit as you please; say what you need."

अध्याय 13

श्लोक 20.69

सा सत्री परॊवाच भगवन दरक्ष्यसे देशकालतः वस तावन महाप्राज्ञ कृतकृत्यॊ गमिष्यसि

sā satrī paròvāca bhagavana darakṣyase deśakālataḥ vasa tāvana mahāprājña kṛtakṛtyò gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

यह ज्ञान है और यह उत्तम रहस्य है

English

That woman said: "Blessed one, you will see in due place and time; stay for now, greatly wise one; with your task done you will go."

अध्याय 13

श्लोक 20.70

बरह्मर्षिस ताम अथॊवाच स तथेति युधिष्ठिर वत्स्ये ऽहं यावद उत्साहॊ भवत्या नात्र संशयः

barahmarṣisa tāma athòvāca sa tatheti yudhiṣṭhira vatsye 'haṃ yāvada utsāhò bhavatyā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वस्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत्

English

The Brahmarishi said to her, "So be it," Yudhishthira; "I shall stay as long as you wish; there is no doubt."

अध्याय 13

श्लोक 20.71

अथर्षिर अभिसंप्रेक्ष्य सत्रियं तां जरयान्विताम चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत

atharṣira abhisaṃprekṣya satriyaṃ tāṃ jarayānvitāma cintāṃ paramikāṃ bheje saṃtapta iva cābhavata

हिन्दी अर्थ

स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजित:

English

Then the sage, looking at that woman afflicted with age, fell into great thought and was as if tormented.

अध्याय 13

श्लोक 20.72

यद यद अङ्गं हि सॊ ऽपश्यत तस्या विप्रर्षभस तदा नारमत तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपपराजिता

yada yada aṅgaṃ hi sò 'paśyata tasyā viprarṣabhasa tadā nāramata tatra tatrāsya dṛṣṭī rūpaparājitā

हिन्दी अर्थ

यतस्तण्डि: पुरा प्राप तेन तण्डिकृतोभवत्

English

Whatever limb of hers that bull among brahmanas saw, his eyes did not delight there, being overcome by the form.

अध्याय 13

श्लोक 20.73

देवतेयं गृहस्यास्य शापान नूनं विरूपिता अस्याश च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया

devateyaṃ gṛhasyāsya śāpāna nūnaṃ virūpitā asyāśa ca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā mayā

हिन्दी अर्थ

सर्वमड्नलमाडुल्यं सर्वपापप्रणाशनम्

English

"This is the deity of this house, surely made ugly by a curse; it is not right for me to learn the cause of this suddenly."

अध्याय 13

श्लोक 20.74

इति चिन्ता विषक्तस्य तम अर्थं जञातुम इच्छतः वयगमत तद अहः शेषं मनसा वयाकुलेन तु

iti cintā viṣaktasya tama arthaṃ jañātuma icchataḥ vayagamata tada ahaḥ śeṣaṃ manasā vayākulena tu

हिन्दी अर्थ

मैं आपसे वर्णन करूँगा

English

While he was absorbed in thought, wishing to know the matter, the rest of that day passed with a troubled mind.

अध्याय 13

श्लोक 20.75

अथ सा सत्री तदॊवाच भगवन पश्य वै रवेः रूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किम उपस्थाप्यतां तव

atha sā satrī tadòvāca bhagavana paśya vai raveḥ rūpaṃ saṃdhyābhrasaṃyuktaṃ kima upasthāpyatāṃ tava

हिन्दी अर्थ

ब्रहद्मणामपि यद् ब्रह्म पराणामपि यत् परम्

English

Then that woman said: "Blessed one, see the form of the sun joined with the evening cloud; what shall be set before you?"

अध्याय 13

श्लोक 20.76

स उवाच तदा तां सत्रीं सनानॊदकम इहानय उपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतॊ नियतेन्द्रियः

sa uvāca tadā tāṃ satrīṃ sanānòdakama ihānaya upāsiṣye tataḥ saṃdhyāṃ vāgyatò niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

शान्तानामपि य: शान्तो द्युतीनामपि या झ्युति:

English

He then said to her, "Bring water for bathing here; I shall perform twilight worship, silent and with senses restrained."

अध्याय 13

श्लोक 21.1

[भ] अथ सा सत्री तम उक्त्वा तु विप्रम एवं भवत्व इति तैलं दिव्यम उपादाय सनानशाटीम उपानयत

[bha] atha sā satrī tama uktvā tu viprama evaṃ bhavatva iti tailaṃ divyama upādāya sanānaśāṭīma upānayata

हिन्दी अर्थ

यच्छुत्वा मनुजव्याप्र सर्वान् कामानवाप्स्यसि

English

" Yudhishthira said, 'O the best of Bharata's race and the foremost of great men, I wish to know what the fruits are of good deed. Do thou enlighten me on this point.'"

अध्याय 13

श्लोक 21.2

अनुज्ञाता च मुनिना सा सत्री तेन महात्मना अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्य एवाभ्यमृक्षयत

anujñātā ca muninā sā satrī tena mahātmanā athāsya tailenāṅgāni sarvāṇya evābhyamṛkṣayata

हिन्दी अर्थ

संवत्सरकरो मन्त्र: प्रमाणं परमं तप:

English

Permitted by the sage, that great soul, the woman then rubbed all his limbs with oil.

अध्याय 13

श्लोक 21.3

शनैश चॊत्सादितस तत्र सनानशालाम उपागमत भद्रासनं ततश चित्रम ऋषिर अन्वाविशन नवम

śanaiśa còtsāditasa tatra sanānaśālāma upāgamata bhadrāsanaṃ tataśa citrama ṛṣira anvāviśana navama

हिन्दी अर्थ

अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान्

English

Gently rubbed, he went to the bathing room; then the sage entered a new, lovely high seat.

अध्याय 13

श्लोक 21.4

अथॊपविष्टश च यदा तस्मिन भद्रासने तदा सनापयाम आस शनकैस तम ऋषिं सुखहस्तवत दिव्यं च विधिवच चक्रे सॊपचारं मुनेस तदा

athòpaviṣṭaśa ca yadā tasmina bhadrāsane tadā sanāpayāma āsa śanakaisa tama ṛṣiṃ sukhahastavata divyaṃ ca vidhivaca cakre sòpacāraṃ munesa tadā

हिन्दी अर्थ

उष्णीषी च सुवकत्रश्न उदग्रो विनतस्तथा

English

When he sat on that high seat, she bathed the sage slowly with a pleasant hand, and performed divine service duly for the sage.

अध्याय 13

श्लोक 21.5

स तेन सुसुखॊष्णेन तस्या हस्तसुखेन च वयतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात स महाव्रतः

sa tena susukhòṣṇena tasyā hastasukhena ca vayatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānāta sa mahāvrataḥ

हिन्दी अर्थ

मुखवाले, १२३ उदग्र:--ओजस्वी, १२४ विनत:--विनयशील

English

By that very comfortable warmth and the pleasure of her hand, the great-vowed one did not know the whole night had passed.

अध्याय 13

श्लोक 21.6

तत उत्थाय स मुनिस तदा परमविस्मितः पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सॊ ऽपश्यद उदितं दिवि

tata utthāya sa munisa tadā paramavismitaḥ pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca sò 'paśyada uditaṃ divi

हिन्दी अर्थ

शृगालरूप: सिद्धार्थो मुण्ड: सर्वशुभड़कर:

English

Then the sage rose, greatly astonished, and saw the sun risen in the east in the sky.

अध्याय 13

श्लोक 21.7

तस्य बुद्धिर इयं किं नु मॊहस तत्त्वम इदं भवेत अथॊपास्य सहस्रांशुं किं करॊमीत्य उवाच ताम

tasya buddhira iyaṃ kiṃ nu mòhasa tattvama idaṃ bhaveta athòpāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ karòmītya uvāca tāma

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिड्र ऊर्ध्शायी नभःस्थल:

English

His thought was: "What is this? Is this delusion or truth?" Then, having worshipped the thousand-rayed, he said to her, "What shall I do?"

अध्याय 13

श्लोक 21.8

सा चामृतरसप्रख्यम ऋषेर अन्नम उपाहरत तस्य सवादुतयान्नस्य न परभूतं चकार सः वयगमच चाप्य अहः शेषं ततः संध्यागमत पुनः

sā cāmṛtarasaprakhyama ṛṣera annama upāharata tasya savādutayānnasya na parabhūtaṃ cakāra saḥ vayagamaca cāpya ahaḥ śeṣaṃ tataḥ saṃdhyāgamata punaḥ

हिन्दी अर्थ

अहश्नचरो नक्तंचरस्तिग्ममन्यु: सुवर्चस:

English

She brought the sage food like the taste of nectar; from its sweetness he did not eat much, and the rest of the day passed, and evening came again.

अध्याय 13

श्लोक 21.9

अथ सत्री भगवन्तं सा सुप्यताम इत्य अचॊदयत तत्रै वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश च कल्पिते

atha satrī bhagavantaṃ sā supyatāma itya acòdayata tatrai vai śayane divye tasya tasyāśa ca kalpite

हिन्दी अर्थ

सिंहशार्दूलरूपश्न आर्द्रचर्माम्बरावृत:

English

Then the woman urged the blessed one, "Let us sleep," on a divine bed prepared there for him and her.

अध्याय 13

श्लोक 21.10

[अ] न भद्रे परदारेषु मनॊ मे संप्रसज्जति उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते सवप वै विरमस्व च

[a] na bhadre paradāreṣu manò me saṃprasajjati uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te savapa vai viramasva ca

हिन्दी अर्थ

सबकी उत्पत्तिके स्थान

English

"Bhishma said, 'I shall tell thee what thou hast asked. Do thou, O Yudhishthira, listen to this which constitutes the secret knowledge of the Rishis. Listen to me as I explain what the ends, long coveted, are which are attained by men after death. Whatever actions are performed by particular corporeal beings, the fruits thereof are reaped by the doers while endued with similar corporeal bodies; for example, the fruits of actions done with mind are enjoyed at the time of dreams, and those of actions performed physically are enjoyed in the working state physically. In whatever states creatures perform good or evil deeds, they reap the fruits thereof in similar states of succeeding lives. No act done with the aid of the five organs of sensual perception, is ever lost. The five sensual organs and the immortal soul which is the sixth, remain its witnesses. One should devote one's eye to the service of the guest and should devote one's heart on the same; one should utter words that are agreeable; one should also follow and worship (one's guest). This is called Panchadakshin Sacrifice, (the sacrifice with five gifts). He who offers good food to the unknown and weary travellers fatigued by a long journey, attains to great merit. Those that use the sacrificial platform as their only bed obtain commodious mansions and beds (in subsequent births). Those that wear only rags and barks of trees for dress, obtain good apparel and ornaments in

अध्याय 13

श्लोक 21.11

[भ] सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता सवतन्त्रास्मीत्य उवाचैनं न धर्मच छलम अस्ति ते

[bha] sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā savatantrāsmītya uvācainaṃ na dharmaca chalama asti te

हिन्दी अर्थ

हरश्न हरिणाक्षश्न सर्वभूतहर: प्रभु:

English

the fruit of their renunciation in this life). The monarch that lies down by the side of the sacrificial fire, attains to vigour and valour. The man who renounces the enjoyment of all delicacies, attains to prosperity, and he that abstains from animal food, obtains children and cattle, He who lies down with his head downwards, or who lives in water, or who lives secluded and alone in the practice of Brahmacharya, attains to all the desired ends. He who offers shelter to a guest and welcomes him with water to wash his feet as also with food, light and bed, attains to the merits of the sacrifice with the five gifts. He who lays himself down on a warrior's bed on the battle-field in the posture of a

अध्याय 13

श्लोक 21.12

[अ] नास्ति सवतन्त्रता सत्रीणाम अस्वतन्त्रा हि यॊषितः परजापतिमतं हय एतन न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति

[a] nāsti savatantratā satrīṇāma asvatantrā hi yòṣitaḥ parajāpatimataṃ haya etana na satrī savātantryama arhati

हिन्दी अर्थ

श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोडर्दन:

English

warrior, goes to those eternal regions where all the objects of desire are fulfilled. A man, O king, attains to riches that makes charitable gifts. One secures obedience to one's command by the vow of silence, all the enjoyments of life by practice of austerities, long life by Brahmacharya, and beauty, prosperity and freedom from disease by abstaining from injury to others. Sovereignty falls to the lot of those that subsist on fruits and roots only. Residence in heaven is attained by those that live on only leaves of trees. A man, O king, is said to obtain happiness, by abstention from food. By confining one's diet to herbs alone, one becomes possessed of cows. By living on grass one attains to the celestial regions. By foregoing all intercourse with one's wife and making ablutions three times during the day and by inhaling the air only for purposes of subsistence, one obtains the merit of a sacrifice. Heaven is attained

अध्याय 13

श्लोक 21.13

[सत्री] बाधते मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै अधर्मं पराप्स्यसे विप्र यन मां तवं नाभिनन्दसि

[satrī] bādhate maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai adharmaṃ parāpsyase vipra yana māṃ tavaṃ nābhinandasi

हिन्दी अर्थ

उन्मत्तवेषप्रच्छन्न: सर्वलोकप्रजापति:

English

[The woman said:] "Desire for union torments me, Brahmana; see my devotion. You will incur unrighteousness, Brahmana, since you do not welcome me."

अध्याय 13

श्लोक 21.14

[अ] हरन्ति दॊषजातानि नरं जातं यथेच्छकम परभवामि सदा धृत्या भद्रे सवं शयनं वरज

[a] haranti dòṣajātāni naraṃ jātaṃ yathecchakama parabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre savaṃ śayanaṃ varaja

हिन्दी अर्थ

--सम्पूर्ण लोकोंकी प्रजाओंके पालक

English

[Ashtavakra said:] "Faults born take a man as he wishes; I am always master by steadiness, good one; go to your own bed."

अध्याय 13

श्लोक 21.15

[सत्री] शिरसा परणमे विप्र परसादं कर्तुम अर्हसि भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मे ऽनघ

[satrī] śirasā paraṇame vipra parasādaṃ kartuma arhasi bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me 'nagha

हिन्दी अर्थ

पवित्र च महांश्नैव नियमो नियमाश्रित:

English

[The woman said:] "I bow my head, Brahmana; you ought to show favour; I fall on the ground; be my refuge, sinless one.

अध्याय 13

श्लोक 21.16

यदि वा दॊषजातं तवं परदारेषु पश्यसि आत्मानं सपर्शयाम्य अद्य पाणिं गृह्णीष्व मे दविज

yadi vā dòṣajātaṃ tavaṃ paradāreṣu paśyasi ātmānaṃ saparśayāmya adya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me davija

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होने योग्य, ५३ नियमाश्रित:--नियमोंके आश्रयभूत

English

Or if you see a fault in other men's wives, I touch myself to you today; take my hand, twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 21.17

न दॊषॊ भविता चैव सत्येनैतद बरवीम्य अहम सवतन्त्रां मां विजानीहि यॊ ऽधर्मः सॊ ऽसतु वै मयि

na dòṣò bhavitā caiva satyenaitada baravīmya ahama savatantrāṃ māṃ vijānīhi yò 'dharmaḥ sò 'satu vai mayi

हिन्दी अर्थ

विशाल नेत्रवाले, ६१ सोम:--चन्द्रस्वरूप, ६२ नक्षत्रसाधक:--नक्षत्रोंक साधक

English

There will be no fault; I say this by truth. Know me as independent; let whatever unrighteousness there is be on me."

अध्याय 13

श्लोक 21.18

[अ] सवतन्त्रा तवं कथं भद्रे बरूहि कारणम अत्र वै नास्ति लॊके हि का चित सत्री या वै सवातन्त्र्यम अर्हति

[a] savatantrā tavaṃ kathaṃ bhadre barūhi kāraṇama atra vai nāsti lòke hi kā cita satrī yā vai savātantryama arhati

हिन्दी अर्थ

अत्रिरत््या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणो5नघ:

English

[Ashtavakra said:] "How are you independent, good one? Tell me the reason; in the world no woman is fit for independence.

अध्याय 13

श्लोक 21.19

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने पुत्राश च सथविरी भावे न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane putrāśa ca sathavirī bhāve na satrī savātantryama arhati

हिन्दी अर्थ

--मृगरूपधारी यज्ञपर बाण चलानेवाले, ७३ अनघ:--पापरहित

English

The father protects in childhood, the husband in youth, the sons in old age; a woman is not fit for independence."

अध्याय 13

श्लोक 21.20

[सत्री] कौमारं बरह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः कुरु मा विमतिं विप्र शरद्धां विजहि मा मम

[satrī] kaumāraṃ barahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ kuru mā vimatiṃ vipra śaraddhāṃ vijahi mā mama

हिन्दी अर्थ

सुवर्णरिता: सर्वज्ञ: सुबीजो बीजवाहन:

English

[The woman said:] "My childhood is celibate; I am a maiden, without doubt. Do not hesitate, Brahmana; do not destroy my faith."

अध्याय 13

श्लोक 21.21

[अ] यथा मम तथा तुभ्यं यथा तव तथा मम जिज्ञासेयम ऋषेस तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत

[a] yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tava tathā mama jijñāseyama ṛṣesa tasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

विश्वरूप: स्वयं श्रेष्ठी बलवीरोडबलो गण:

English

[Ashtavakra said:] "As it is for me, so for you; as it is for you, so for me; is this a test of the sage, or an obstacle to him? What is truth?

अध्याय 13

श्लोक 21.22

आश्चर्यं परमं हीदं किं नु शरेयॊ हि मे भवेत दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं माम उपस्थिता

āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kiṃ nu śareyò hi me bhaveta divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ māma upasthitā

हिन्दी अर्थ

वीरता प्रकट करनेवाले, ९८ अबलो गण:--निर्बल समुदायरूप

English

This is a supreme wonder; what is my good? This maiden, in divine ornaments and garments, has come to me.

अध्याय 13

श्लोक 21.23

किं तव अस्याः परमं रूपं जीर्णम आसीत कथं पुनः कन्या रूपम इहाद्यैव किम इहात्रॊत्तरं भवेत

kiṃ tava asyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇama āsīta kathaṃ punaḥ kanyā rūpama ihādyaiva kima ihātròttaraṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

मन्त्रवित् परमो मन्त्र: सर्वभावकरो हर:

English

How was her supreme form old, and how is it now a maiden's? What is the answer here?

अध्याय 13

श्लोक 21.24

यथा पररं शक्तिधृतेर न वयुत्थास्ये कथं चन न रॊचये हि वयुत्थानं धृत्यैवं साधयाम्य अहम

yathā pararaṃ śaktidhṛtera na vayutthāsye kathaṃ cana na ròcaye hi vayutthānaṃ dhṛtyaivaṃ sādhayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

पदार्थोंकी सृष्टि करनेवाले, १०६ हर:--दुःख हरण करनेवाले

English

As by the steadiness of the power of another I shall in no way rise up; I do not wish to rise up, and thus by steadiness I succeed."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।