Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 38/87 · श्लोक 67.1–69.33

पूर्ण अध्याय पाठ87 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 67.1

[य] तिलानां कीदृशं दानम अथ दीपस्य चैव ह अन्नानां वाससां चैव भूय एव बरवीहि मे

[ya] tilānāṃ kīdṛśaṃ dānama atha dīpasya caiva ha annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva baravīhi me

हिन्दी अर्थ

अन्तर्हितस्ततो भूयक्ष्यवन: शयनं च तत्

English

doubt correct. The sense then is that all this has flowed from Maheswara and exists for being enjoyed by

अध्याय 13

श्लोक 67.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बराह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama barāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

बहुत प्रसन्न हूँ; अतः तुम कोई वर माँगो/ अग्निमध्ये गतेनेव भगवन् संनिधौ मया

English

[Bhishma said:] On this too they recite this ancient Itihasa, the conversation of a brahmana and Yama, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 67.3

मध्यदेशे महान गरामॊ बराह्मणानां बभूव ह गङ्गायमुनयॊर मध्ये यामुनस्य गिरेर अधः

madhyadeśe mahāna garāmò barāhmaṇānāṃ babhūva ha gaṅgāyamunayòra madhye yāmunasya girera adhaḥ

हिन्दी अर्थ

पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वित:

English

In the middle country there was a great village of brahmanas, between the Ganga and Yamuna, below the Yamuna mountain.

अध्याय 13

श्लोक 67.4

पर्णशालेति विख्यातॊ रमणीयॊ नराधिप विद्वांसस तत्र भूयिष्ठा बराह्मणाश चावसंस तदा

parṇaśāleti vikhyātò ramaṇīyò narādhipa vidvāṃsasa tatra bhūyiṣṭhā barāhmaṇāśa cāvasaṃsa tadā

हिन्दी अर्थ

अहं तहैव ते प्रीतोी मनसा राजसत्तम पृच्छे: क्व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो

English

Famed as Parnashala, lovely, king; many learned brahmanas then lived there.

अध्याय 13

श्लोक 67.5

अथ पराह यमः कं चित पुरुषं कृष्णवाससम रक्ताक्षम ऊर्ध्वरॊमाणं काकजङ्घाक्षि नासिकम

atha parāha yamaḥ kaṃ cita puruṣaṃ kṛṣṇavāsasama raktākṣama ūrdhvaròmāṇaṃ kākajaṅghākṣi nāsikama

हिन्दी अर्थ

सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम्

English

Then Yama said to a certain man in black garments, red-eyed, with raised hair, crow-shanked, with nose and eyes of a crow:

अध्याय 13

श्लोक 67.6

गच्छ तवं बराह्मण गरामं ततॊ गत्वा तम आनय अगस्त्यं गॊत्रतश चापि नामतश चापि शर्मिणम

gaccha tavaṃ barāhmaṇa garāmaṃ tatò gatvā tama ānaya agastyaṃ gòtrataśa cāpi nāmataśa cāpi śarmiṇama

हिन्दी अर्थ

क्रुद्धयेथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च मे डाहके कारण मुझपर क्रोध करोगे; परंतु मेरे उस बर्तावको भी तुमने सह लिया

English

"Go, brahmana, to the village and bring Agastya from there, by gotra and by name, Sharmin.

अध्याय 13

श्लोक 67.7

शमे निविष्टं विद्वांसम अध्यापकम अनादृतम मा चान्यम आनयेथास तवं स गॊत्रं तस्य पार्श्वतः

śame niviṣṭaṃ vidvāṃsama adhyāpakama anādṛtama mā cānyama ānayethāsa tavaṃ sa gòtraṃ tasya pārśvataḥ

हिन्दी अर्थ

सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा

English

Learned, set in peace, a teacher, unhonoured; and do not bring any other, who is of his gotra at his side.

अध्याय 13

श्लोक 67.8

स हि तादृग गुणस तेन तुल्यॊ ऽधययन जन्मना अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता तम आनय यथॊद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे

sa hi tādṛga guṇasa tena tulyò 'dhayayana janmanā apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā tama ānaya yathòddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me

हिन्दी अर्थ

धनोत्सर्गेडपि च कृते न त्वां क्रोध: प्रधर्षयत् सभार्यस्य वन॑ भूयस्तद् विद्धि मनुजाधिप

English

For he has such qualities, equal in study and birth, in offspring and in conduct, with the whole of the wise one; bring him as pointed out; honour is to be done to him by me."

अध्याय 13

श्लोक 67.9

स गत्वा परतिकूलं तच चकार यम शासनम तम आक्रम्यानयाम आस परतिषिद्धॊ यमेन यः

sa gatvā paratikūlaṃ taca cakāra yama śāsanama tama ākramyānayāma āsa paratiṣiddhò yamena yaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र या55सीत् स्पूृहा राजंस्तच्चापि विदितं मया

English

Going, he did the opposite of Yama's command; seizing him who had been forbidden by Yama, he brought him.

अध्याय 13

श्लोक 67.10

तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च वीर्यवान परॊवाच नीयताम एष सॊ ऽनय आनीयताम इति

tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavāna paròvāca nīyatāma eṣa sò 'naya ānīyatāma iti

हिन्दी अर्थ

महर्षि च्यवन अन्तर्धान हो गये। साथ ही उनका वह पलंग भी अदृश्य हो गया कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्

English

upon a blazing fire. The deity of fire removed it, unable to consume it. The seed, however, thus removed became converted into a mountain of gold. Haimagiri is not Himavat or the mountains of Himalayas as the Burdwan translation wrongly renders it.

अध्याय 13

श्लोक 67.11

एवम उक्ते तु वचने धर्मराजेन स दविजः उवाच धर्मराजानं निर्विण्णॊ ऽधययनेन वै यॊ मे कालॊ भवेच छेषस तं वसेयम इहाच्युत

evama ukte tu vacane dharmarājena sa davijaḥ uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇò 'dhayayanena vai yò me kālò bhaveca cheṣasa taṃ vaseyama ihācyuta

हिन्दी अर्थ

क्षणेन तद् वन॑ चैव ते चैवाप्सरसां गणा:

English

and half female, the male half being the half of his own usual form, and the female half the form of his dear spouse Uma or Parvati. This transformation is known by the name of Haragauri.

अध्याय 13

श्लोक 67.12

[यम] नाहं कालस्य विहितं पराप्नॊमीह कथं चन यॊ हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम

[yama] nāhaṃ kālasya vihitaṃ parāpnòmīha kathaṃ cana yò hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalama

हिन्दी अर्थ

ततः स राजा कुशिक: सभार्यस्तेन कर्मणा ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वित:

English

wrongly takes deva-ganah as a compound word and makes a mess of the meaning.

अध्याय 13

श्लोक 67.13

गच्छ विप्र तवम अद्यैव आलयं सवं महाद्युते बरूहि वा तवं यथा सवैरं करवाणि किम इत्य उत

gaccha vipra tavama adyaiva ālayaṃ savaṃ mahādyute barūhi vā tavaṃ yathā savairaṃ karavāṇi kima itya uta

हिन्दी अर्थ

सुलभ हो जाती है। त्रिलोकीके राज्यसे भी तप ही श्रेष्ठ है

English

vihitam, ajnatam sat jnapitam; param karanam avyaktasyapi karanam. The Bengal reading, however, is

अध्याय 13

श्लोक 67.14

[बर] यत तत्र कृत्वा सुमहत पुण्यं सयात तद बरवीहि मे सर्वस्य हि परमाणं तवं तरैलॊक्यस्यापि सत्तम

[bara] yata tatra kṛtvā sumahata puṇyaṃ sayāta tada baravīhi me sarvasya hi paramāṇaṃ tavaṃ tarailòkyasyāpi sattama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्माण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरै: मनुष्योंको राज्य तो सुलभ हो सकता है, परंतु वास्तविक ब्राह्मणत्व परम दुर्लभ है

English

correct. By karmayajna is meant that sacrifice which is performed with the aid of actual offerings of flowers and herbs and animals and libations of ghee, meat, etc. These are opposed to mental sacrifices or manasa yajna. It is curious to see that the Burdwan translator adheres to the vicious reading and misunderstands the meaning. Mahadeva transcends the fruits of action, i.e., he has no body unto which happiness and misery may attach.

अध्याय 13

श्लोक 67.15

[य] शृणु तत्त्वेन विप्रर्षे परदानविधिम उत्तमम तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम

[ya] śṛṇu tattvena viprarṣe paradānavidhima uttamama tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatama

हिन्दी अर्थ

इत्येवं चिन्तयान: स विदितश्न्यवनस्य वै

English

not ganam) as the last word of this compound, is vicious. The Burdwan translator adheres to the vicious reading and wrongly renders the compound. K. P. Singha skips over it. Of course, ganam means sum or total. Rectodbhavam is arsha for Retasodbhavam.

अध्याय 13

श्लोक 67.16

तिलाश च संप्रदातव्या यथाशक्ति दविजर्षभ नित्यदानात सर्वकामांस तिला निर्वर्तयन्त्य उत

tilāśa ca saṃpradātavyā yathāśakti davijarṣabha nityadānāta sarvakāmāṃsa tilā nirvartayantya uta

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त: सहभार्यस्तु सो5भ्यगच्छन्महामुनिम् ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नूपते नृपम्

English

garlands of flowers. The male half has everything that is rejected by others; the female half has all things that are coveted by others. This particular form of Mahadeva is called Hara-Gauri.

अध्याय 13

श्लोक 67.17

तिलाञ शराद्धे परशंसन्ति दानम एतद धयनुत्तमम तान परयच्छस्व विप्रेभ्यॊ विधिदृष्टेन कर्मणा

tilāña śarāddhe paraśaṃsanti dānama etada dhayanuttamama tāna parayacchasva viprebhyò vidhidṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

वाणीद्वारा राजाको तृप्त करते हुए-से बोले--

English

especially as the reference to Andhaka occurs immediately after.

अध्याय 13

श्लोक 67.18

तिला भक्षयितव्याश च सदा तव आलभनं च तैः कार्यं सततम इच्छद्भिः शरेयः सर्वात्मना गृहे

tilā bhakṣayitavyāśa ca sadā tava ālabhanaṃ ca taiḥ kāryaṃ satatama icchadbhiḥ śareyaḥ sarvātmanā gṛhe

हिन्दी अर्थ

राजन् सम्यग् जितानीह पञड्च पज्च स्वयं त्वया सम्यगाराधित: पुत्र त्वया प्रवदतां वर

English

Sesame should be eaten, and anointing with it should always be done by those wishing good, in the house, with their whole selves.

अध्याय 13

श्लोक 67.19

तथापः सर्वदा देयाः पेयाश चैव न संशयः पुष्करिण्यस तडागानि कूपांश चैवात्र खानयेत

tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāśa caiva na saṃśayaḥ puṣkariṇyasa taḍāgāni kūpāṃśa caivātra khānayeta

हिन्दी अर्थ

अनुजानीहि मां राजन् गमिष्यामि यथागतम्

English

Water should be always given and drunk, without doubt; one should dig ponds, tanks and wells here.

अध्याय 13

श्लोक 67.20

एतत सुदुर्लभतरम इह लॊके दविजॊत्तम आपॊ नित्यं परदेयास ते पुण्यं हय एतद अनुत्तमम

etata sudurlabhatarama iha lòke davijòttama āpò nityaṃ paradeyāsa te puṇyaṃ haya etada anuttamama

हिन्दी अर्थ

एष एव वरो मुख्य: प्राप्तो मे भूगुनन्दन

English

This is very hard to get in the world, best of the twice-born; water should always be given by you; this is unsurpassed merit.

अध्याय 13

श्लोक 67.21

परपाश च कार्याः पानार्थं नित्यं ते दविजसत्तम भुक्ते ऽपय अथ परदेयं ते पानीयं वै विशेषतः

parapāśa ca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te davijasattama bhukte 'paya atha paradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

एष मेअनुग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम् यदि त्वं प्रीतिमान् विप्र मयि वै भूगुनन्दन

English

Water-sheds should be made for drinking by you constantly, best of the twice-born; and after eating, drinking water especially is to be given.

अध्याय 13

श्लोक 67.22

इत्य उक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान नीतश चकार च तथा सर्वं तद यम शासनम

itya ukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhāna nītaśa cakāra ca tathā sarvaṃ tada yama śāsanama

हिन्दी अर्थ

अस्ति मे संशय: कश्चित् तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

Thus told by that messenger of Yama, he was taken home and did all that command of Yama.

अध्याय 13

श्लोक 67.23

नीत्वा तं यमदूतॊ ऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा ययौ स धर्मराजाय नयवेदयत चापि तम

nītvā taṃ yamadūtò 'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā yayau sa dharmarājāya nayavedayata cāpi tama

हिन्दी अर्थ

त॑ प्रब्रूहि नरश्रेष्ठ सर्व सम्पादयामि ते उसे भी कहो। मैं तुम्हारा सब कार्य पूर्ण कर दूँगा

English

The messenger of Yama, having brought and taken Sharmin, went and reported him to the King of Dharma.

अध्याय 13

श्लोक 67.24

तं धर्मराजॊ धर्मज्ञं पूजयित्वा परतापवान कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम

taṃ dharmarājò dharmajñaṃ pūjayitvā paratāpavāna kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatama

हिन्दी अर्थ

पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम्

English

The mighty King of Dharma, honouring that knower of dharma, made an agreement with him and sent him away as he came.

अध्याय 13

श्लोक 67.25

तस्यापि च यमः सर्वम उपदेशं चकार ह परत्येत्य च स तत सर्वं चकारॊक्तं यमेन तत

tasyāpi ca yamaḥ sarvama upadeśaṃ cakāra ha paratyetya ca sa tata sarvaṃ cakāròktaṃ yamena tata

हिन्दी अर्थ

समुपानीय विविध॑ यद् दग्ध॑ जातवेदसा धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम्

English

Yama gave him all instruction too, and returning, he did all that Yama had said.

अध्याय 13

श्लोक 67.26

तथा परशंसते दीपान यमः पितृहितेप्सया तस्माद दीपप्रदॊ नित्यं संतारयति वै पितॄन

tathā paraśaṃsate dīpāna yamaḥ pitṛhitepsayā tasmāda dīpapradò nityaṃ saṃtārayati vai pitṝna

हिन्दी अर्थ

मणिविद्रुपादानां पर्यड्काणां च दर्शनम्

English

Yama likewise praises lamps, wishing the good of the ancestors; therefore the giver of lamps constantly carries the ancestors across.

अध्याय 13

श्लोक 67.27

दातव्याः सततं दीपास तस्माद भरतसत्तम देवानां च पितॄणां च चक्षुष्य आस्ते मताः परभॊ

dātavyāḥ satataṃ dīpāsa tasmāda bharatasattama devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣya āste matāḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

अतीव ह्वात्र मुह्दामि चिन्तयानो भृगूद्गह एतदिच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं श्रोतुं तपोधन

English

Lamps should be given constantly, best of the Bharatas; they are held to be the eye of gods and ancestors, lord.

अध्याय 13

श्लोक 67.28

रत्नदानं च सुमहत पुण्यम उक्तं जनाधिप तानि विक्रीय यजते बराह्मणॊ हय अभयंकरः

ratnadānaṃ ca sumahata puṇyama uktaṃ janādhipa tāni vikrīya yajate barāhmaṇò haya abhayaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अतः इन बातोंको मैं पूर्ण एवं यथार्थ रूपसे सुनना चाहता हूँ

English

The gift of jewels is said to be of great merit, lord of men; a brahmana who sells them and sacrifices gives safety.

अध्याय 13

श्लोक 67.29

यद वै ददाति विप्रेभ्यॊ बराह्मणः परतिगृह्य वै उभयॊः सयात तद अक्षय्यं दातुर आदातुर एव च

yada vai dadāti viprebhyò barāhmaṇaḥ paratigṛhya vai ubhayòḥ sayāta tada akṣayyaṃ dātura ādātura eva ca

हिन्दी अर्थ

न हि शक्‍्यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव श्रुतवानस्मि यद् राज॑स्तन्मे निगदत: शृणु

English

What a brahmana, having received, gives to brahmanas is imperishable for both giver and receiver.

अध्याय 13

श्लोक 67.30

यॊ ददाति सथितः सथित्यां तादृशाय परतिग्रहम उभयॊर अक्षयं धर्मं तं मनुः पराह धर्मवित

yò dadāti sathitaḥ sathityāṃ tādṛśāya paratigrahama ubhayòra akṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ parāha dharmavita

हिन्दी अर्थ

चिकीर्षन् कुशिकोच्छेदं संदिधक्षु: कुलं तव जलाकर भस्म कर डालूँ

English

He who gives, standing in his station, a gift to one such, the dharma of both is imperishable; so said Manu, knower of dharma.

अध्याय 13

श्लोक 67.31

वाससां तु परदानेन सवदारनिरतॊ नरः सुवस्त्रश च सुवेषश च भवतीत्य अनुशुश्रुम

vāsasāṃ tu paradānena savadāraniratò naraḥ suvastraśa ca suveṣaśa ca bhavatītya anuśuśruma

हिन्दी अर्थ

नियम कंचिदारप्स्ये शुश्रूषा क्रियतामिति

English

By giving garments a man devoted to his own wives becomes well clothed and well dressed, so we have heard.

अध्याय 13

श्लोक 67.32

गावः सुवर्णं च तथा तिलाश चैवानुवर्णिताः बहुशः पुरुषव्याघ्र वेद परामाण्य दर्शनात

gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāśa caivānuvarṇitāḥ bahuśaḥ puruṣavyāghra veda parāmāṇya darśanāta

हिन्दी अर्थ

तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्त्वमन्यथा सुप्तो5स्मि यदि मां कश्चिद् बोधयेदिति पार्थिव

English

Cows, gold and sesame have been described many times, tiger among men, by seeing the authority of the Veda.

अध्याय 13

श्लोक 67.33

विवाहांश चैव कुर्वीत पुत्रान उत्पादयेत च पुत्रलाभॊ हि कौरव्य सर्वलाभाद विशिष्यते

vivāhāṃśa caiva kurvīta putrāna utpādayeta ca putralābhò hi kauravya sarvalābhāda viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

मुझे बीचमें आकर जगावे

English

One should marry and beget sons; the gain of a son, Kauravya, is more distinguished than every gain.

अध्याय 13

श्लोक 68.1

[य] भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिम उत्तमम कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषतः

[ya] bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhima uttamama kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्वं च पार्थिव चाहते हो और तपकी भी अभिलाषा रखते हो

English

nominative may be construed with the previous line, but the genitive would be better.

अध्याय 13

श्लोक 68.2

पृथिवीं कषत्रियॊ दद्याद बराह्मणस तां सवकर्मणा विधिवत परतिगृह्णीयान न तव अन्यॊ दातुम अर्हति

pṛthivīṃ kaṣatriyò dadyāda barāhmaṇasa tāṃ savakarmaṇā vidhivata paratigṛhṇīyāna na tava anyò dātuma arhati

हिन्दी अर्थ

आ गर्भादनुकृन्तन्तो हैवदण्डनिपीडिता:

English

[Yudhishthira said:] A kshatriya may give the earth; a brahmana should duly accept it by his own deed; no other deserves to give.

अध्याय 13

श्लोक 68.3

सर्ववर्णैस तु यच छक्यं परदातुं फलकाङ्क्षिभिः वेदे वा यत समाम्नातं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि

sarvavarṇaisa tu yaca chakyaṃ paradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ vede vā yata samāmnātaṃ tana me vayākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

पर्वतों और वनोंसहित सारी पृथ्वीको भस्म कर डालेगी समुद्रे वडवावक्त्रे प्रक्षिप्प मुनिसत्तम:

English

What can be given by all classes by those wishing fruit, or what is declared in the Veda, you ought to tell me.

अध्याय 13

श्लोक 68.4

[भ] तुल्यनामानि देयानि तरीणि तुल्यफलानि च सर्वकामफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती

[bha] tulyanāmāni deyāni tarīṇi tulyaphalāni ca sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī

हिन्दी अर्थ

डालकर बुझा देंगे

English

[Bhishma said:] Three things of equal name and equal fruit are to be given, with fruit of all desires: cows, earth and learning.

अध्याय 13

श्लोक 68.5

यॊ बरूयाच चापि शिष्याय धर्म्यां बराह्मीं सरस्वतीम पृथिवी गॊप्रदानाभ्यां स तुल्यं फलम अश्नुते

yò barūyāca cāpi śiṣyāya dharmyāṃ barāhmīṃ sarasvatīma pṛthivī gòpradānābhyāṃ sa tulyaṃ phalama aśnute

हिन्दी अर्थ

साक्षात् कृत्स्नो धनुर्वेद: समुपस्थास्यतेडनघ सम्पूर्ण धनुर्वेद मूर्तिमानू होकर उपस्थित होगा

English

One who also tells his pupil the righteous Brahmic Sarasvati gains fruit equal to that of the gift of earth and cows.

अध्याय 13

श्लोक 68.6

तथैव गाः परशंसन्ति न च देयं ततः परम संनिकृष्टफलास ता हि लघ्व अर्थाश च युधिष्ठिर मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः

tathaiva gāḥ paraśaṃsanti na ca deyaṃ tataḥ parama saṃnikṛṣṭaphalāsa tā hi laghva arthāśa ca yudhiṣṭhira mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ

हिन्दी अर्थ

सतुतंप्रतिगृहौव पुत्रे संक्रामयिष्यति

English

So they praise cows, and nothing higher is to be given than them; their fruit is near and their cost light, Yudhishthira; cows are mothers of all beings, giving all comfort.

अध्याय 13

श्लोक 68.7

वृद्धिम आकाङ्क्षता नित्यं गावः कार्याः परदक्षिणाः मङ्गलायतनं देव्यस तस्मात पूज्याः सदैव हि

vṛddhima ākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ paradakṣiṇāḥ maṅgalāyatanaṃ devyasa tasmāta pūjyāḥ sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

स चापि भृगुशार्दूलस्तं वेदं धारयिष्यति उद्धावनार्थ भवतो वंशस्य नृपसत्तम

English

Cows are to be circumambulated by those who wish prosperity, constantly; the goddesses are the house of auspiciousness; therefore they are always to be honoured.

अध्याय 13

श्लोक 68.8

परचॊदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम पूर्वम एवाक्षरं नान्यद अभिधेयं कथं चन

paracòdanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatāma pūrvama evākṣaraṃ nānyada abhidheyaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

ब्राह्माणं क्षत्रधर्माणं पुत्रमुत्पादयिष्यति

English

Let the instruction made by the gods go on in the works of cows; only the former syllable is to be said, nothing else in any way.

अध्याय 13

श्लोक 68.9

परचारे वा निपाने वा बुधॊ नॊद्वेजयेत गाः तृषिता हय अभिवीक्षन्त्यॊ नरं हन्युः स बान्धवम

paracāre vā nipāne vā budhò nòdvejayeta gāḥ tṛṣitā haya abhivīkṣantyò naraṃ hanyuḥ sa bāndhavama

हिन्दी अर्थ

पुत्रसे हटाकर भावी पौत्रमें स्थापित कर देंगे) विश्वामित्रं तव कुले गाधे: पुत्र सुधार्मिकम्

English

At pasture or at a watering-place the wise should not trouble cows; thirsty and looking, they would strike a man with his kinsmen.

अध्याय 13

श्लोक 68.10

पितृसद्मानि सततं देवतायतनानि च पूयन्ते शकृता यासां पूतं किम अधिकं ततः

pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kima adhikaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणे सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता

English

means the Thunder-fire. Very probably, what is implied is that flashes of lightning and the Thunder-fire looked like eyes set upon that cloud. Go may also mean jyoti or effulgence.

अध्याय 13

श्लोक 68.11

गरास मुष्टिं परगवे दद्यात संवत्सरं तु यः अकृत्वा सवयम आहारं वरतं तत सार्वकामिकम

garāsa muṣṭiṃ paragave dadyāta saṃvatsaraṃ tu yaḥ akṛtvā savayama āhāraṃ varataṃ tata sārvakāmikama

हिन्दी अर्थ

तपस्वी होना तो और भी कठिन है तृतीयं पुरुष तुभ्यं ब्राह्मणत्वं गमिष्यति

English

creatures enjoy or endure. The Bengal texts read pralaya. The Bombay reading is pranaya. The latter is also the reading that the commentator notices, but when he explains it to mean tadabhavah, i.e., the absence of joy and sorrow, I think, through the scribe's mistake, the / has been changed into the palatal n. Prabhavah is explained as aiswaryya. Saswata is eternal, i.e., transcending the influence of acts.

अध्याय 13

श्लोक 68.12

स हि पुत्रान यशॊऽरथं च शरियं चाप्य अधिगच्छति नाशयत्य अशुभं चैव दुःस्वप्नं च वयपॊहति

sa hi putrāna yaśò'rathaṃ ca śariyaṃ cāpya adhigacchati nāśayatya aśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ ca vayapòhati

हिन्दी अर्थ

तुम्हारी तीसरी पीढ़ी ब्राह्मण हो जायगी

English

means of their righteous acts. Acts, again, are performed in course of Time whose divisions are caused

अध्याय 13

श्लोक 68.13

[य] देयाः किं लक्षणा गावः काश चापि परिवर्जयेत कीदेशाय परदातव्या न देयाः कीदृशाय च

[ya] deyāḥ kiṃ lakṣaṇā gāvaḥ kāśa cāpi parivarjayeta kīdeśāya paradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca

हिन्दी अर्थ

अग्निके समान तेजस्वी और तपस्वी ब्राह्मण होगा उत्पन्न कर देगा। मैं तुमसे यह सच्ची बात कहता हूँ

English

as possible or as gross as possible. One may also attain to the fruition of all desires, extending to the very creation of worlds upon worlds peopled with all kinds of creatures. That Yogins do not create is due to their respect for the Grandsire and their wish not to disturb the ordinary course of things.

अध्याय 13

श्लोक 68.14

[बः] असद्वृत्ताय पापाय लुब्धायानृत वादिने हव्यकव्य वयपेताय न देया गौः कथं चन

[baḥ] asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛta vādine havyakavya vayapetāya na deyā gauḥ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालोभिवर्तते

English

commentator explains, satya-sankalpah.

अध्याय 13

श्लोक 68.15

भिक्षवे बहुपुत्राय शरॊत्रियायाहिताग्नये दत्त्वा दश गवां दाता लॊकान आप्नॊत्य अनुत्तमान

bhikṣave bahuputrāya śaròtriyāyāhitāgnaye dattvā daśa gavāṃ dātā lòkāna āpnòtya anuttamāna

हिन्दी अर्थ

अब देर हो रही है पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन् विस्तरेण वै

English

boons. The commentator, stretching the words has tried to explain them as signifying a total of eight, and eight i.e., eight are to be obtained from Mahadeva, and eight from his divine spouse Uma. The language, however, is such that this meaning cannot be put upon it without doing violence to it.

अध्याय 13

श्लोक 68.16

यं चैव धर्मं कुरुते तस्य पुण्यफलं च यत सर्वस्यैवांश भाग दाता तन्निमित्तं परवृत्तयः

yaṃ caiva dharmaṃ kurute tasya puṇyaphalaṃ ca yata sarvasyaivāṃśa bhāga dātā tannimittaṃ paravṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनः विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ

English

Whatever dharma he performs, and whatever the fruit of its merit, he who gives a share of all, by that all engagements go on.

अध्याय 13

श्लोक 68.17

यश चैनम उत्पादयति यश चैनं तरायते भयात यश चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस तरयः

yaśa cainama utpādayati yaśa cainaṃ tarāyate bhayāta yaśa cāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitarasa tarayaḥ

हिन्दी अर्थ

कश्नचासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि सम्मतः सम्मानित पौत्र कौन होगा जो सर्वप्रथम ब्राह्मण होनेवाला है?

English

He who begets him, he who saves him from fear, and he who makes his livelihood: all these are three fathers.

अध्याय 13

श्लोक 68.18

कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानॊ महद यशः अपुत्रतां तरयः पुत्रा अवृत्तिं दश धेनवः

kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti mānò mahada yaśaḥ aputratāṃ tarayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ

हिन्दी अर्थ

यदर्थ त्वाहमुच्छेत्तुं सम्प्राप्तो मनुजाधिप

English

Service to the teacher destroys stain, pride destroys great fame, three sons remove childlessness, and ten cows remove lack of livelihood.

अध्याय 13

श्लोक 68.19

वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य; परज्ञान तृप्तस्य जितैन्द्रियस्य शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव; भूतेषु नित्यं परियवादिनश च

vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya; parajñāna tṛptasya jitaindriyasya śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva; bhūteṣu nityaṃ pariyavādinaśa ca

हिन्दी अर्थ

लिये यहाँ आया था, वह मुझे तुमसे अवश्य बता देना चाहिए ते च भेदं गमिष्यन्ति हैवयुक्तेन हेतुना

English

To one devoted to the Vedanta, of much learning, content in wisdom, master of his senses, good, self-controlled and restrained, and always speaking kindly to beings,

अध्याय 13

श्लोक 68.20

यः कषुद्भयाद वै न विकर्म कुर्यान; मृदुर दान्तश चातिथेयश च नित्यम वृत्तिं विप्रायातिसृजेत तस्मै; यस तुल्यशीलश च सपुत्रदारः

yaḥ kaṣudbhayāda vai na vikarma kuryāna; mṛdura dāntaśa cātitheyaśa ca nityama vṛttiṃ viprāyātisṛjeta tasmai; yasa tulyaśīlaśa ca saputradāraḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्वो नाम महातेजा ज्वलनार्कसमद्ुति: गोत्रकी वृद्धि करेगा। उसका तेज अग्नि और सूर्यके समान दुर्धर्ष होगा

English

who does no wrong from fear of hunger, gentle, self-controlled and always hospitable, to a brahmana of equal conduct with sons and wife one should assign a livelihood.

अध्याय 13

श्लोक 68.21

शुभे पात्रे ये गुणा गॊप्रदाने; तावान दॊषॊ बराह्मण सवापहारे सर्वावस्थं बराह्मण सवापहारॊ; दाराश चैषां दूरतॊ वर्जनीयाः

śubhe pātre ye guṇā gòpradāne; tāvāna dòṣò barāhmaṇa savāpahāre sarvāvasthaṃ barāhmaṇa savāpahārò; dārāśa caiṣāṃ dūratò varjanīyāḥ

हिन्दी अर्थ

महीं सपर्वतवनां य: करिष्यति भस्मसात्

English

As great as is the merit in giving a cow to a good vessel, so great is the fault in taking a brahmana's property; in all states the taking of a brahmana's property, and their wives, are to be avoided from afar.

अध्याय 13

श्लोक 69.1

[भ] अत्रैव कीर्त्यते सद्भिर बराह्मण सवाभिमर्शने नृगेण सुमहत कृच्छ्रं यद अवाप्तं कुरूद्वह

[bha] atraiva kīrtyate sadbhira barāhmaṇa savābhimarśane nṛgeṇa sumahata kṛcchraṃ yada avāptaṃ kurūdvaha

हिन्दी अर्थ

स्त्रियौं तु कारणं तत्र परिवर्ते भविष्यत:

English

"The blessed Krishna said, 'Bowing my head with great joy unto that mass of energy and effulgence, I said these words unto the great Deity, with a heart filled with gladness,— Firmness in virtue, the slaughter of foes in battle, the highest fame, the greatest might, devotion to Yoga, thy adjacence, and hundreds upon hundreds of children, these are the boons I solicit of thee,— So be it,— said Sankara repeating the words I had uttered. After this, the mother of the universe, the upholders of all things, who cleanses, all things, viz., the spouse of Sarva, that vast receptacle of penances said with a restrained soul these words unto me,— 'The puissant Mahadeva has granted thee, O sinless one, a son who shall be named Samva. Do thou take from me also eight boons which thou choosest. I shall certainly grant them to thee.— Bowing unto her with a bend of my head, I said unto her, O son of Pandu,— I solicit from thee non-anger against the Brahmanas, grace of my father, a hundred sons, the highest enjoyments, love for my family, the grace of my mother, the attainment of tranquillity and peace, and cleverness in every act!'

अध्याय 13

श्लोक 69.2

निविशन्त्यां पुरा पार्थ दवारवत्याम इति शरुतिः अदेश्यत महाकूपस तृणवीरुत समावृतः

niviśantyāṃ purā pārtha davāravatyāma iti śarutiḥ adeśyata mahākūpasa tṛṇavīruta samāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अवाकु्शीर्षा: पतिष्यामो नरके नात्र संशय: नरकमें गिरेंगे, इसमें संशय नहीं है

English

[Bhishma said:] When Dvaravati was being settled long ago, Partha, so we have heard, a great well was seen, covered with grass and creepers.

अध्याय 13

श्लोक 69.3

परयत्नं तत्र कुर्वाणास तस्मात कूपाज जलार्थिनः शरमेण महता युक्तास तस्मिंस तॊये सुसंवृते

parayatnaṃ tatra kurvāṇāsa tasmāta kūpāja jalārthinaḥ śarameṇa mahatā yuktāsa tasmiṃsa tòye susaṃvṛte

हिन्दी अर्थ

आमिषप्रतिसंहारात् प्रजा ह्यायुष्मती भवेत्

English

Making effort there, those seeking water from that well, joined with great toil, in the water that was covered,

अध्याय 13

श्लोक 69.4

ददृशुस ते महाकायं कृकलासम अवस्थितम तस्य चॊद्धरणे यत्नम अकुर्वंस ते सहस्रशः

dadṛśusa te mahākāyaṃ kṛkalāsama avasthitama tasya còddharaṇe yatnama akurvaṃsa te sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वस्तुओंका दान करनेसे मनुष्य स्मरणशक्ति और मेधा प्राप्त कर लेता है दाढ़ी-मूँछ धारण करनेवालोंको श्रेष्ठ संतानकी प्राप्ति होती है

English

saw a huge lizard staying there; and they made effort by thousands to lift it.

अध्याय 13

श्लोक 69.5

परग्रहैश चर्म पट्टैश च तं बद्ध्वा पर्वतॊपमम नाशक्नुवन समुद्धर्तुं ततॊ जग्मुर जनार्दनम

paragrahaiśa carma paṭṭaiśa ca taṃ baddhvā parvatòpamama nāśaknuvana samuddhartuṃ tatò jagmura janārdanama

हिन्दी अर्थ

कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद् विशिष्यते

English

Binding that mountain-like creature with ropes and leather straps, they could not lift it, and went to Janardana.

अध्याय 13

श्लोक 69.6

खम आवृत्यॊद पानस्य कृकलासः सथितॊ महान तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्य अथ कृष्णे नयवेदयन

khama āvṛtyòda pānasya kṛkalāsaḥ sathitò mahāna tasya nāsti samuddhartetya atha kṛṣṇe nayavedayana

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदेयां सुतां दत्त्वा प्राप्नोति मनुजर्षभ लभते च शिवं ज्ञानं फलपुष्पप्रदो नर:

English

"A great lizard stands covering the mouth of the well; there is none to lift it": so they reported to Krishna.

अध्याय 13

श्लोक 69.7

स वासुदेवेन समुद्धृतश च; पृष्टश च कामान निजगाद राजा नृगस तदात्मानम अथॊ नयवेदयत; पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम

sa vāsudevena samuddhṛtaśa ca; pṛṣṭaśa ca kāmāna nijagāda rājā nṛgasa tadātmānama athò nayavedayata; purātanaṃ yajñasahasrayājinama

हिन्दी अर्थ

नरं प्रदातारमुपैति सा गौ:

English

Lifted by Vasudeva and asked what he wished, King Nriga then told himself, the ancient sacrificer of a thousand sacrifices.

अध्याय 13

श्लोक 69.8

तथा बरुवाणं तु तम आह माहवः; शुभं तवया कर्मकृतं न पापकम कथं भवान दुर्गतिम ईदृशं गतॊ; नरेन्द्र तद बरूहि किम एतद ईदृशम

tathā baruvāṇaṃ tu tama āha māhavaḥ; śubhaṃ tavayā karmakṛtaṃ na pāpakama kathaṃ bhavāna durgatima īdṛśaṃ gatò; narendra tada barūhi kima etada īdṛśama

हिन्दी अर्थ

कामधेनु होकर आती है परलोकमें उद्धार कर देती है

English

As he spoke so, Madhava said to him: "Good deeds were done by you, no sin; how did you come to such an ill state, king? Tell me what this is."

अध्याय 13

श्लोक 69.9

शतं सहस्राणि शतं गवां पुनः; पुनः शतान्य अष्ट शतायुतानि तवया पुरा दत्तम इतीह शुश्रुम; नृप दविजेभ्यः कव नु तद्गतं तव

śataṃ sahasrāṇi śataṃ gavāṃ punaḥ; punaḥ śatānya aṣṭa śatāyutāni tavayā purā dattama itīha śuśruma; nṛpa davijebhyaḥ kava nu tadgataṃ tava

हिन्दी अर्थ

लोका वसूनां सुलभा भवन्ति

English

"We have heard here that you gave earlier a hundred thousand cows, again hundreds, eight hundreds, and tens of thousands to the twice-born, king; where has that gone?"

अध्याय 13

श्लोक 69.10

नृगस ततॊ ऽबरवीत कृष्णं बराह्मणस्याग्निहॊत्रिणः परॊषितस्य परिभ्रष्टा गौर एका मम गॊधने

nṛgasa tatò 'baravīta kṛṣṇaṃ barāhmaṇasyāgnihòtriṇaḥ paròṣitasya paribhraṣṭā gaura ekā mama gòdhane

हिन्दी अर्थ

तृतीये पुरुषे तुभ्यं ब्राह्मणत्वमुपैष्यति भगुवंशियोंके सम्बन्धी होओगे

English

"Uma said, 'It shall be even so, O thou that art possessed of prowess and puissance equal to that of a celestial. I never say what is untrue. Thou shalt have sixteen thousand wives. Thy love for them and theirs also for thee shall be unlimited. From all thy kinsmen also, thou shalt receive the highest affection. Thy body too shall be most beautiful. Seven thousand guests will daily feed at thy palace.'

अध्याय 13

श्लोक 69.11

गवां सहस्रे संख्याता तदा सा पशुपैर मम सा बराह्मणाय मे दत्ता परेत्यार्थम अभिकाङ्क्षता

gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupaira mama sā barāhmaṇāya me dattā paretyārthama abhikāṅkṣatā

हिन्दी अर्थ

कुशिकस्तु मुनेर्वाक्यं च्यवनस्य महात्मन:

English

"Vasudeva continued, 'Having thus granted me boons both the god and the goddess, O Bharata, disappeared there and then with their Ganas, O elder brother of Bhima. All those wonderful facts I related fully, O best of kings, to that Brahmana of great energy, viz., Upamanyu (from whom I had obtained the Diksha before adoring Mahadeva). Bowing

अध्याय 13

श्लोक 69.12

अपश्यत परिमार्गंश च तां यां परगृहे दविजः ममेयम इति चॊवाच बराह्मणॊ यस्य साभवत

apaśyata parimārgaṃśa ca tāṃ yāṃ paragṛhe davijaḥ mameyama iti còvāca barāhmaṇò yasya sābhavata

हिन्दी अर्थ

एवमस्त्विति धर्मात्मा तदा भरतसत्तम वरार्थ चोदयामास तमुवाच स पार्थिव:

English

down unto the great God, Upamanyu said these words to me.'

अध्याय 13

श्लोक 69.13

ताव उभौ समनुप्राप्तौ विवदन्तौ भृशज्वरौ भवान दाता भवान हर्तेत्य अथ तौ मां तदॊचतुः

tāva ubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau bhavāna dātā bhavāna hartetya atha tau māṃ tadòcatuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मभूतं कुलं मे5स्तु धर्मे चास्य मनो भवेत्

English

"Upamanyu said, 'There is no deity like Sarva. There is no end or refuge like Sarva. There is none that can give so many or such high boons. There is none that equal him in battle.'"

अध्याय 13

श्लोक 69.14

शतेन शतसंख्येन गवां विनिमयेन वै याचे परतिग्रहीतारं स तु माम अब्रवीद इदम

śatena śatasaṃkhyena gavāṃ vinimayena vai yāce paratigrahītāraṃ sa tu māma abravīda idama

हिन्दी अर्थ

कि मेरा कुल ब्राह्मण हो जाय और उसका धर्ममें मन लगा रहे” अभ्यनुज्ञाय नृपतिं तीर्थयात्रां ययौ तदा

English

"I begged the receiver by exchange of a hundred times a hundred cows, but he said this to me:

अध्याय 13

श्लोक 69.15

देशकालॊपसंपन्ना दॊग्ध्री कषान्ताविवत्सला सवादु कषीरप्रदा धन्या मम नित्यं निवेशने

deśakālòpasaṃpannā dògdhrī kaṣāntāvivatsalā savādu kaṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane

हिन्दी अर्थ

तत्काल तीर्थयात्राके लिये चले गये

English

'A cow suited to place and time, patient, not calf-loving, giver of sweet milk, blessed, is always in my house.

अध्याय 13

श्लोक 69.16

कृशं च भरते या गौर मम पुत्रम अपस्तनम न सा शक्या मया हातुम इत्य उक्त्वा स जगाम ह

kṛśaṃ ca bharate yā gaura mama putrama apastanama na sā śakyā mayā hātuma itya uktvā sa jagāma ha

हिन्दी अर्थ

भृगूणां कुशिकानां च अभिसम्बन्धकारणम् हीनां पार्थिवसंघातै: श्रीमद्धि: पृथिवीमिमाम्

English

The cow that nourishes my lean son without breast I cannot give up,' and he went.

अध्याय 13

श्लोक 69.17

ततस तम अपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै गवां शतसहस्रं वै तत कृते गृह्यताम इति

tatasa tama aparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai gavāṃ śatasahasraṃ vai tata kṛte gṛhyatāma iti

हिन्दी अर्थ

देखता हूँ तब भारी चिन्तामें पड़कर बारंबार मूर्च्छित-सा होने लगता हूँ

English

Then I begged another brahmana by exchange: 'Take a hundred thousand cows for that one.'

अध्याय 13

श्लोक 69.18

[बर] न राज्ञां परतिगृह्णामि शक्तॊ ऽहं सवस्य मार्गणे सैव गौर दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन

[bara] na rājñāṃ paratigṛhṇāmi śaktò 'haṃ savasya mārgaṇe saiva gaura dīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana

हिन्दी अर्थ

कोटिश: पुरुषान् हत्वा परितप्ये पितामह या हीना: पतिभि: पुन्रैर्मातुलैभ्रातृभिस्तथा

English

[The brahmana said:] 'I do not accept from kings; I am able in seeking my own; let that very cow be given quickly to me, Madhusudana.'

अध्याय 13

श्लोक 69.19

रुक्मम अश्वांश च ददतॊ रजतं सयन्दनांस तथा न जग्राह ययौ चापि तदा स बराह्मणर्षभः

rukmama aśvāṃśa ca dadatò rajataṃ sayandanāṃsa tathā na jagrāha yayau cāpi tadā sa barāhmaṇarṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

और मामा आदि सम्बन्धियोंसे सदाके लिये बिछुड़ गयी हैं?

English

Though I offered gold, horses, silver and chariots, that bull among brahmanas did not accept and went.

अध्याय 13

श्लोक 69.20

एतस्मिन्न एव काले तु चॊदितः कालधर्मणा पितृलॊकम अहं पराप्य धर्मराजम उपागमम

etasminna eva kāle tu còditaḥ kāladharmaṇā pitṛlòkama ahaṃ parāpya dharmarājama upāgamama

हिन्दी अर्थ

उपदिष्टमिहेच्छामि तत्त्वतो5हं विशाम्पते

English

At this very time, urged by the law of time, I reached the world of the ancestors and came to the King of Dharma.

अध्याय 13

श्लोक 69.21

यमस तु पूजयित्वा मां ततॊ वचनम अब्रवीत नान्तः संख्यायते राजंस तव पुण्यस्य कर्मणः

yamasa tu pūjayitvā māṃ tatò vacanama abravīta nāntaḥ saṃkhyāyate rājaṃsa tava puṇyasya karmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

और इसके विषयमें आपका यथार्थ उपदेश ग्रहण करना चाहता हूँ परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरमभाषत

English

Yama, honouring me, then said: 'No end is counted of your merit, king.

अध्याय 13

श्लोक 69.22

अस्ति चैव कृतं पापम अज्ञानात तद अपि तवया चरस्व पापं पश्चाद वा पूर्वं वा तवं यथेच्छसि

asti caiva kṛtaṃ pāpama ajñānāta tada api tavayā carasva pāpaṃ paścāda vā pūrvaṃ vā tavaṃ yathecchasi

हिन्दी अर्थ

कर्मसे कौन-सी गति मिलती है--इस विषयको सुनो

English

But a sin was done by you through ignorance; practise it first or afterward, as you wish.'

अध्याय 13

श्लोक 69.23

रक्षितास्मीति चॊक्तं ते परतिज्ञा चानृता तव बराह्मण सवस्य चादानं तरिविधस ते वयतिक्रमः

rakṣitāsmīti còktaṃ te paratijñā cānṛtā tava barāhmaṇa savasya cādānaṃ tarividhasa te vayatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

बड़ी आयु, ऊँचा पद और उत्तमोत्तम भोग प्राप्त होते हैं सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते भरतर्षभ

English

'You said "I protect"; your promise was untrue; and taking a brahmana's property: yours is a threefold transgression.'

अध्याय 13

श्लोक 69.24

पूर्वं कृच्छ्रं चरिष्ये ऽहं पश्चाच छुभम इति परभॊ धर्मराजं बरुवन्न एवं पतितॊ ऽसमि महीतले

pūrvaṃ kṛcchraṃ cariṣye 'haṃ paścāca chubhama iti parabhò dharmarājaṃ baruvanna evaṃ patitò 'sami mahītale

हिन्दी अर्थ

उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम्

English

'First I shall bear the hardship and afterward the good': saying so to the King of Dharma, I fell on the ground.

अध्याय 13

श्लोक 69.25

अश्रौषं परच्युतश चाहं यमस्यॊच्चैः परभाषतः वासुदेवः समुद्धर्ता भविता ते जनार्दनः

aśrauṣaṃ paracyutaśa cāhaṃ yamasyòccaiḥ parabhāṣataḥ vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

दानसे उपभोग और ब्रह्मचर्यके पालनसे दीर्घायु प्राप्त करता है फलमूलाशिनां राज्यं स्वर्ग: पर्णाशिनां भवेत्

English

I heard as I fell Yama speaking loudly: 'Vasudeva Janardana will be your lifter.

अध्याय 13

श्लोक 69.26

पूर्णे वर्षसहस्रान्ते कषीणे कर्मणि दुष्कृते पराप्स्यसे शाश्वताँल लॊकाञ जितान सवेनैव कर्मणा

pūrṇe varṣasahasrānte kaṣīṇe karmaṇi duṣkṛte parāpsyase śāśvatā~la lòkāña jitāna savenaiva karmaṇā

हिन्दी अर्थ

गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन संतति:

English

When a thousand years are complete and the evil deed is exhausted, you will gain eternal worlds won by your own deed.'

अध्याय 13

श्लोक 69.27

कूपे ऽऽतमानम अधःशीर्षम अपश्यं पतितं च ह तिर्यग्यॊनिम अनुप्राप्तं न तु माम अजहात समृतिः

kūpe ''tamānama adhaḥśīrṣama apaśyaṃ patitaṃ ca ha tiryagyònima anuprāptaṃ na tu māma ajahāta samṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

मरुं साधयतो राजन् नाकपृष्ठमनाशके चीरवल्कलवासोभिववसांस्थाभरणानि च

English

I saw myself fallen head-down in the well and having reached an animal womb, but memory did not leave me.

अध्याय 13

श्लोक 69.28

तवया तु तारितॊ ऽसम्य अद्य किम अन्यत्र तपॊबलात अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवम अद्य वै

tavayā tu tāritò 'samya adya kima anyatra tapòbalāta anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divama adya vai

हिन्दी अर्थ

वल्कलके वस्त्र पहननेसे उत्तमोत्तम वस्त्र और आभूषण प्राप्त होते हैं

English

I have been carried across by you today; what else is there except the power of austerity? Give me leave, Krishna; let me go to heaven today."

अध्याय 13

श्लोक 69.29

अनुज्ञातः स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम विमानं दिव्यम आस्थाय ययौ दिवम अरिंदम

anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanama vimānaṃ divyama āsthāya yayau divama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

अन्निप्रवेशे नियतं ब्रह्मलोके महीयते प्रवेश कर जानेपर जीवको ब्रह्मलोकमें सम्मान प्राप्त होता है

English

Permitted by Krishna, bowing to Janardana, he mounted a divine car and went to heaven, scourge of foes.

अध्याय 13

श्लोक 69.30

ततस तस्मिन दिवं पराप्ते नृगे भरतसत्तम वासुदेव इमं शलॊकं जगाद कुरुनन्दन

tatasa tasmina divaṃ parāpte nṛge bharatasattama vāsudeva imaṃ śalòkaṃ jagāda kurunandana

हिन्दी अर्थ

करनेसे दीर्घायु संतान उत्पन्न होती है सत्यवादी नरश्रेष्ठ हैवतैः सह मोदते

English

When Nriga had gone to heaven, best of the Bharatas, Vasudeva sang this verse, descendant of the Kurus:

अध्याय 13

श्लोक 69.31

बराह्मण सवं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता बराह्मण सवं हृतं हन्ति नृगं बराह्मण गौर इव

barāhmaṇa savaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā barāhmaṇa savaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ barāhmaṇa gaura iva

हिन्दी अर्थ

देवताओंके साथ आनन्द भोगता है

English

"A brahmana's property must not be taken by a man who knows; a brahmana's property taken kills, as a brahmin cow killed Nriga.

अध्याय 13

श्लोक 69.32

सतां समागमः सद्भिर नाफलः पार्थ विद्यते विमुक्तं नरकात पश्य नृगं साधु समागमात

satāṃ samāgamaḥ sadbhira nāphalaḥ pārtha vidyate vimuktaṃ narakāta paśya nṛgaṃ sādhu samāgamāta

हिन्दी अर्थ

अन्नस्य तु प्रदानेन तृप्पन्ते कामभोगत: देवशुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं नियच्छति

English

Meeting with the good among the good is not fruitless, Partha; see Nriga freed from hell by meeting with the good.

अध्याय 13

श्लोक 69.33

परदानं फलवत तत्र दरॊहस तत्र तथाफलः अपचारं गवां तस्माद वर्जयेत युधिष्ठिर

paradānaṃ phalavata tatra daròhasa tatra tathāphalaḥ apacāraṃ gavāṃ tasmāda varjayeta yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति

English

The gift there had fruit, and the malice there had none; therefore, Yudhishthira, one should avoid wrong to cows."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।