Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 8/87 · श्लोक 14.1–14.106

पूर्ण अध्याय पाठ106 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 14.1

[य] पितामहेशाय विभॊ नामान्य आचक्ष्व शम्भवे बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः

[ya] pitāmaheśāya vibhò nāmānya ācakṣva śambhave babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

पितृकार्ये कृते चापि विसृष्ट: स जगाम ह

English

expressed a wish to grant her boon. The princess, O excellent king, related this to her mother. The mother addressed the daughter that stood before her with down-cast eyes, saving,— It behoves thee, O my daughter, to secure a favour for me also from thy husband. That sage of austere penances is capable of granting a boon to me, the boon, viz. of the birth of a son to me. —Then, O king, returning quickly to her husband Richika, the princess related to him all that had been desired by her mother. Richika said,— By my favour, O blessed one, she will soon give birth to a son possessed of every virtue. May thy request be fulfilled. Of thee too shall be born a mighty and

अध्याय 13

श्लोक 14.2

[भ] सुरासुरगुरॊ देव विष्णॊ तवं वक्तुम अर्हसि शिवाय विश्वरूपाय यन मां पृच्छद युधिष्ठिरः

[bha] surāsuragurò deva viṣṇò tavaṃ vaktuma arhasi śivāya viśvarūpāya yana māṃ pṛcchada yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम्

English

[Bhishma said:] God of gods and asuras' teacher, Vishnu, you ought to tell what Yudhishthira asks me, for Shiva of universal form.

अध्याय 13

श्लोक 14.3

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना बरह्मयॊनिना निवेदितं बरह्मलॊके बरह्मणॊ यत पुराभवत

nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā barahmayòninā niveditaṃ barahmalòke barahmaṇò yata purābhavata

हिन्दी अर्थ

प्रकार बोले--'सत्यवादिनि! तुम्हारे सभी पुत्र जीवित हो जायेँ

English

The thousand names of the god were announced by Tandin, born of Brahma, in Brahma's world, as they were of old with Brahma.

अध्याय 13

श्लोक 14.4

दवैपायनप्रभृतयस तथैवेमे तपॊधनाः ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस तव

davaipāyanaprabhṛtayasa tathaiveme tapòdhanāḥ ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatasa tava

हिन्दी अर्थ

कर्मणां फलमस्तीति त्रिविधं मनसा चरेत्

English

Let Dvaipayana and the other ascetic sages of good vows and self-control hear what you say.

अध्याय 13

श्लोक 14.5

धरुवाय नन्दिने हॊत्रे गॊप्त्रे विश्वसृजे ऽगनये महाभाग्यं विभॊ बरूहि मुण्डिने ऽथ कपर्दिने

dharuvāya nandine hòtre gòptre viśvasṛje 'ganaye mahābhāgyaṃ vibhò barūhi muṇḍine 'tha kapardine

हिन्दी अर्थ

ऋते नारायणात् पुत्र शड्खचक्रगदाधरात्

English

For the fixed, the delightful, the hotri, the protector, the creator of the universe, Agni, tell the greatness, lord, of the shaven, the matted-haired.

अध्याय 13

श्लोक 14.6

[वासुदेव] न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुम ईशस्य तत्त्वतः

[vāsudeva] na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettuma īśasya tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

व्याख्यातुं देवदेवस्य शक्तो नामान्यशेषत:

English

[Vasudeva said:] "The course of the deeds of the lord cannot be known in truth.

अध्याय 13

श्लोक 14.7

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः न विदुर यस्य निधनम आधिं वा सूक्ष्मदर्शिनः स कथं नरमात्रेण शक्यॊ जञातुं सतां गतिः

hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ na vidura yasya nidhanama ādhiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ sa kathaṃ naramātreṇa śakyò jañātuṃ satāṃ gatiḥ

हिन्दी अर्थ

और गंगानन्दन भीष्म! आपलोग भी यहाँ भगवान् शंकरके नामोंका श्रवण करें

English

The gods headed by Hiranyagarbha with Indra and the great sages, who see the subtle, know neither his end nor his mind; how could he, goal of the good, be known by a mere man?

अध्याय 13

श्लोक 14.8

तस्याहम असुरघ्नस्य कांश चिद भगवतॊ गुणान भवतां कीर्तयिष्यामि वरतेशाय यथातथम

tasyāhama asuraghnasya kāṃśa cida bhagavatò guṇāna bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi varateśāya yathātathama

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तराणि गावश्न चन्द्रमा: सविता हरि:

English

Of that slayer of asuras I shall tell some qualities of the blessed one, as they are, to you, for the lord of vows."

अध्याय 13

श्लोक 14.9

[व] एवम उक्त्वा तु भगवान गुणांस तस्य महात्मनः उपस्पृश्य शुचिर भूवा कथयाम आस धीमतः

[va] evama uktvā tu bhagavāna guṇāṃsa tasya mahātmanaḥ upaspṛśya śucira bhūvā kathayāma āsa dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभि:

English

[Vaishampayana said:] Having so spoken, the blessed one, touching water and becoming pure, told the qualities of that wise great soul.

अध्याय 13

श्लोक 14.10

[व] शुश्रूषध्वं बराह्मणेन्द्रास तवं च तात युधिष्ठिर तवं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः

[va] śuśrūṣadhvaṃ barāhmaṇendrāsa tavaṃ ca tāta yudhiṣṭhira tavaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ

हिन्दी अर्थ

और वह शाद्र धर्ममार्गमें स्थित हो गया

English

glorious son who, endued with virtue, shall perpetuate my race. Truly do I say this unto thee! When you two shall bathe in your season, she shall embrace a peepul tree, and thou, O excellent lady, shalt likewise embrace a fig tree, and by so doing shall ye attain the object of your desire. O sweetly- smiling lady, both she and you shall have to partake of these two sacrificial offerings (charu) irated with hymns, and then shall ye obtain sons (as desired).— At this, Satyavati, delighted at heart, told her mother all that had been said by Richika as also of the two balls of charu. Then the mother, addressing her daughter Satyavati, said:— O daughter, as I am deserving of greater consideration from thee than thy husband, do thou obey my words. The charu, duly consecrated with hymns, which thy husband has given to thee, do thou give unto me and thyself take the one that has been prescribed for me. O sweetly-smiling one of blameless character, if thou hast any respect for my word, let us change the trees respectively designed for us. Every one desires to possess an excellent and stainless being for his own son. The glorious Richika too must have acted from a similar motive in this matter, as will appear in the end. For this reason, O beautiful girl, my heart inclines towards thy charu, and thy tree, and thou too shouldst consider how to secure an excellent brother for thyself.— The mother and the daughter Satyavati having acted in this way, they both, O Yudhishthira, became big with child. And that great Rishi, the excellent descendant of Bhrigu, finding his wife quick with child, was pleased at heart, and addressing her, said,— O excellent lady, thou hast not done well in exchanging the charu as will soon become apparent. It is also clear that thou hast changed the trees. I had placed the entire accumulated energy of Brahma in thy charu and Kshatriya energy in the charu of thy mother. I had so ordered that thou wouldst give birth to a Brahmana whose virtues would be famous throughout the three worlds, and that she (thy mother) would give birth to an excellent Kshatriya. But now, O excellent lady, that thou hast reversed the order (of the charu) so, thy mother will give birth to an excellent Brahmana and thou too, O excellent lady, will give birth to a Kshatriya terrible in action. Thou hast not done will, O lady, by acting thus out of affection for thy mother.— Hearing this, O king the excellent lady Satyavati, struck with sorrow, fell upon the ground like a beautiful creeper cut in twain. Regaining her senses and bowing unto her lord with head (bent), the daughter of Gadhi said to her husband, that foremost one of Bhrigu's race,— O regenerate Rishi, O thou that art foremost amongst those versed in Brahma, do thou take pity on me, thy wife, who is thus appeasing thee and so order that a Kshatriya son may not be born unto me. Let my grandson be such a one as will be famous for his terrible achievements, if it be thy desire, but not my son, O Brahmana. Do thou confer this favour on me.— Be it so,— said that man of austere

अध्याय 13

श्लोक 14.11

यद अवाप्तं च मे पूर्वं साम्ब हेतॊः सुदुष्करम यथा च भगवान दृष्टॊ मया पूर्वं समाधिना

yada avāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmba hetòḥ suduṣkarama yathā ca bhagavāna dṛṣṭò mayā pūrvaṃ samādhinā

हिन्दी अर्थ

ततोअब्रवीन्नरेन्द्रे स पुरोधा भरतर्षभ

English

"What I obtained very hard before for Samba's sake, and how I saw the blessed one before in concentration,

अध्याय 13

श्लोक 14.12

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता अतीते दवादशे वर्षे जाम्बवत्य अब्रवीद धि माम

śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā atīte davādaśe varṣe jāmbavatya abravīda dhi māma

हिन्दी अर्थ

पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेश: कृतोडनघ

English

after Shambara had been slain by the wise son of Rukmini, when the twelfth year had passed, Jambavati said to me.

अध्याय 13

श्लोक 14.13

परद्युम्न चारुदेष्णादीन रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान पुत्रार्थिनी माम उपेत्य वाक्यम आह युधिष्ठिर

paradyumna cārudeṣṇādīna rukmiṇyā vīkṣya putrakāna putrārthinī māma upetya vākyama āha yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें जाकर नाना प्रकारकी वस्तुएँ दान की

English

Seeing Pradyumna, Charudeshna and the other sons of Rukmini, desirous of a son, she came to me and spoke, Yudhishthira:

अध्याय 13

श्लोक 14.14

शूरं बलवतां शरेष्ठं कान्त रूपम अलक्मषम आत्मतुल्यं मम सुतं परयच्छाच्युत माचिरम

śūraṃ balavatāṃ śareṣṭhaṃ kānta rūpama alakmaṣama ātmatulyaṃ mama sutaṃ parayacchācyuta mācirama

हिन्दी अर्थ

दुरुक्तवाचाभिहितै: प्राप्तुवन्तीह दुष्कृतम्

English

'Give me quickly, Achyuta, a son, a hero, best of the strong, of lovely form, spotless, equal to yourself.

अध्याय 13

श्लोक 14.15

न हि ते ऽपराप्यम अस्तीह तरिषु लॊकेषु किं चन लॊकान सृजेस तवम अपरान इच्छन यदुकुलॊद्वह

na hi te 'parāpyama astīha tariṣu lòkeṣu kiṃ cana lòkāna sṛjesa tavama aparāna icchana yadukulòdvaha

हिन्दी अर्थ

किन-किनका सेवन करती हो? उन सबको मुझे यथार्थरूपसे बताओ”

English

There is nothing unattainable for you in the three worlds; you could create other worlds if you wished, lifter of the Yadava line.

अध्याय 13

श्लोक 14.16

तवया दवादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः

tavayā davādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहासने सत्पुरुषेषु नित्यम्

English

By you, withering for twelve years as wind, having worshipped the lord of beasts, sons were born to Rukmini:

अध्याय 13

श्लोक 14.17

चारुदेष्णः सुचारुश च चारुवेषॊ यशॊधरः चारु शवराश चारु यशाः परद्युम्नः शम्भुर एव च

cārudeṣṇaḥ sucāruśa ca cāruveṣò yaśòdharaḥ cāru śavarāśa cāru yaśāḥ paradyumnaḥ śambhura eva ca

हिन्दी अर्थ

अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मन:

English

Charudeshna, Sucharu, Charuvesha, Yashodhara, Charushrava, Charuyashas, Pradyumna and Shambhu.

अध्याय 13

श्लोक 14.18

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश चारु विक्रमाः तथा ममापि तनयं परयच्छ बलशालिनम

yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāśa cāru vikramāḥ tathā mamāpi tanayaṃ parayaccha balaśālinama

हिन्दी अर्थ

महान् प्रयत्न करके वे स्त्रीरूपधारी नरेश घोड़ेपर चढ़कर अपने नगरमें आये

English

As sons of lovely valour were born to Rukmini, so give me too a mighty son.'

अध्याय 13

श्लोक 14.19

इत्य एवं चॊदितॊ देव्या ताम अवॊचं सुमध्यमाम अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव सा च माम अब्रवीद गच्छ विजयाय शिवाय च

itya evaṃ còditò devyā tāma avòcaṃ sumadhyamāma anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava sā ca māma abravīda gaccha vijayāya śivāya ca

हिन्दी अर्थ

राज्यहेतोर्विवदिता: कश्यपस्य सुरासुरा:

English

Thus urged by the goddess, I said to the slender-waisted: 'Give me leave, queen; I shall do your word.' She said to me, 'Go for victory and good.'

अध्याय 13

श्लोक 14.20

बरह्मा शिवः काश्यपश च नद्यॊ देवा मनॊऽनुगाः कषेत्रौषध्यॊ यज्ञवाहाच छन्दांस्य ऋषिगणा धरा

barahmā śivaḥ kāśyapaśa ca nadyò devā manò'nugāḥ kaṣetrauṣadhyò yajñavāhāca chandāṃsya ṛṣigaṇā dharā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रोडहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते पातितं मया

English

'Brahma, Shiva, Kashyapa, the rivers, the gods who follow the mind, the fields, the herbs, the sacrificial carriers, the metres, the troops of sages, the earth,

अध्याय 13

श्लोक 14.21

समुद्रा दक्षिणा सतॊभा ऋक्षाणि पितरॊ गरहाः देवपत्न्यॊ देवकन्या देव मातर एव च

samudrā dakṣiṇā satòbhā ṛkṣāṇi pitarò garahāḥ devapatnyò devakanyā deva mātara eva ca

हिन्दी अर्थ

वैरका बदला लिया है”

English

the oceans, the fee, the praises, the constellations, the ancestors, the planets, the wives of the gods, the daughters of the gods and the mothers of the gods,

अध्याय 13

श्लोक 14.22

मन्वन्तराणि गावश च चन्द्रमाः सविता हरिः सावित्री बरह्म विद्या च ऋतवॊ वत्सराः कषपाः

manvantarāṇi gāvaśa ca candramāḥ savitā hariḥ sāvitrī barahma vidyā ca ṛtavò vatsarāḥ kaṣapāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः

English

the intervals of Manus, the cows, the moon, the sun, Hari, Savitri, the knowledge of Brahman, the seasons, the years, the nights,

अध्याय 13

श्लोक 14.23

कषणा लवा मुहूर्ताश च निमेषा युगपर्ययाः रक्षन्तु सर्वत्रगतं तवां यादव सुखावहम अरिष्टं गच्छ पन्थानम अप्रमत्तॊ भवानघ

kaṣaṇā lavā muhūrtāśa ca nimeṣā yugaparyayāḥ rakṣantu sarvatragataṃ tavāṃ yādava sukhāvahama ariṣṭaṃ gaccha panthānama apramattò bhavānagha

हिन्दी अर्थ

प्रणिपातेन तस्येन्द्र: परितुष्टो वरं ददौ

English

the moments, the instants, the hours, the winks and the revolutions of the ages: may they protect you everywhere, Yadava, bringing happiness. Go your way unharmed, sinless one, and be vigilant.'

अध्याय 13

श्लोक 14.24

एवं कृतस्वस्त्ययनस तयाहं; ताम अभ्यनुज्ञाय कपीन्द्र पुत्रीम पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश च राज्ञश च तथाहुकस्य

evaṃ kṛtasvastyayanasa tayāhaṃ; tāma abhyanujñāya kapīndra putrīma pituḥ samīpe narasattamasya; mātuśa ca rājñaśa ca tathāhukasya

हिन्दी अर्थ

स्त्रीभूतस्य हि ये जाता: पुरुषस्याथ येडभवन्

English

Thus having had the blessing said by her, I took leave of the daughter of the king of monkeys, and went to my father, the best of men, and to my mother and to King Ahuka.

अध्याय 13

श्लोक 14.25

तम अर्थम आवेद्य यद अब्रवीन मां; विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता तान अभ्यनुज्ञाय तदाति दुःखाद; गदं तथैवातिबलं च रामम

tama arthama āvedya yada abravīna māṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā tāna abhyanujñāya tadāti duḥkhāda; gadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmama

हिन्दी अर्थ

स्त्रीभूतस्य हि ये पुत्रास्ते मे जीवन्तु वासव

English

Having told them the matter and what the daughter of the lord of Vidyadharas, greatly distressed, had said to me, I took leave then with great sorrow, and of Gada, Atibala and Rama.

अध्याय 13

श्लोक 14.26

पराप्यानुनां गुरुजनाद अहं तार्क्ष्यम अचिन्तयम सॊ ऽवहद धिमवन्तं मां पराप्य चैनं वयसर्जयम

parāpyānunāṃ gurujanāda ahaṃ tārkṣyama acintayama sò 'vahada dhimavantaṃ māṃ parāpya cainaṃ vayasarjayama

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए हैं, वे ही जीवित हो जायँ

English

Having got leave from my elders, I thought of Garuda; he carried me to the Himalaya and, having reached it, I dismissed him.

अध्याय 13

श्लोक 14.27

तत्राहम अद्भुतान भावान अपश्यं गिरिसत्तमे कषेत्रं च तपसां शरेष्ठं पश्याम्य आश्रमम उत्तमम

tatrāhama adbhutāna bhāvāna apaśyaṃ girisattame kaṣetraṃ ca tapasāṃ śareṣṭhaṃ paśyāmya āśramama uttamama

हिन्दी अर्थ

कारण श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहाहसि

English

There on that best of mountains I saw wonderful things, and I saw a hermitage, best of fields of austerity,

अध्याय 13

श्लोक 14.28

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्यॊर महात्मनः पुजितं देवगन्धर्वैर बराह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम

divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyòra mahātmanaḥ pujitaṃ devagandharvaira barāhmyā lakṣmyā samanvitama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् ते शक्र जीवन्तु ये जाता: स्त्रीकृतस्य वै

English

the divine one of the great soul Upamanyu, Vyaghrapada's son, honoured by gods and gandharvas, joined with Brahmanic prosperity.

अध्याय 13

श्लोक 14.29

धव ककुभ कदम्बनारिकेलैः; कुर बककेतकजम्बुपाटलाभिः वट वरुणक वत्स नाभबिल्वैः; सरलकपित्थ परियालसाल तालैः

dhava kakubha kadambanārikelaiḥ; kura bakaketakajambupāṭalābhiḥ vaṭa varuṇaka vatsa nābhabilvaiḥ; saralakapittha pariyālasāla tālaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि

English

With dhava, kakubha, kadamba, coconut, kura, bakula, ketaka, jambu and patala, with banyan, varuna, vatsanabha and bilva, with sarala, kapittha, priyala, sala and palm,

अध्याय 13

श्लोक 14.30

बदरी कुन्दपुन्नागैर अशॊकाम्रातिमुक्तकैः भल्लातकैर मधूकैश च चम्पकैः पनसैस तथा

badarī kundapunnāgaira aśòkāmrātimuktakaiḥ bhallātakaira madhūkaiśa ca campakaiḥ panasaisa tathā

हिन्दी अर्थ

चाहती। उसके ऐसा कहनेपर देवराजने उस स्त्रीसे पूछा--

English

with jujube, kunda and punnaga, ashoka, mango and atimuktaka, bhallataka, madhuka, champaka and jackfruit,

अध्याय 13

श्लोक 14.31

वन्यैर बहुविधैर वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर युतम पुष्पगुल्म लताकीर्णं कदली षण्डशॊभितम

vanyaira bahuvidhaira vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradaira yutama puṣpagulma latākīrṇaṃ kadalī ṣaṇḍaśòbhitama

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त: प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तम:

English

with many kinds of forest trees giving fruit and flower, crowded with flowering thickets and creepers, adorned with groves of plantain,

अध्याय 13

श्लोक 14.32

नानाशकुनिसंभॊज्यैः फलैर वृक्षैर अलं कृतम यथास्थानविनिक्षिप्तैर भूषितं वनराजिभिः

nānāśakunisaṃbhòjyaiḥ phalaira vṛkṣaira alaṃ kṛtama yathāsthānavinikṣiptaira bhūṣitaṃ vanarājibhiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके यों पूछनेपर उन स्त्रीरूपधारी नृपश्रेष्ठने इस प्रकार उत्तर दिया--

English

adorned with trees and fruits for the food of many birds, decorated with rows of forest placed in their places,

अध्याय 13

श्लोक 14.33

रुरुवारणशार्दूल सिंहद्वीपिसमाकुलम कुरङ्ग बर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम पूगैश च मृगजातीनां महिषर्क्ष निषेवितम

ruruvāraṇaśārdūla siṃhadvīpisamākulama kuraṅga barhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtama pūgaiśa ca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣa niṣevitama

हिन्दी अर्थ

एतस्मात् कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्पहम्

English

crowded with ruru deer, elephants, tigers, lions and leopards, full of antelopes and peacocks, with cats and snakes, frequented by herds of buffaloes and bears and other animals.

अध्याय 13

श्लोक 14.34

नानापुष्परजॊ मिश्रॊ गजदानाधिवासितः दिव्यस्त्री गीतबहुलॊ मारुतॊ ऽतर सुखॊ ववौ

nānāpuṣparajò miśrò gajadānādhivāsitaḥ divyastrī gītabahulò mārutò 'tara sukhò vavau

हिन्दी अर्थ

स्त्रीभावेन हि तुष्यामि गम्यतां त्रिदशाधिप

English

Mixed with the pollen of many flowers, scented with elephants' rut, rich in the songs of divine women, a pleasant wind blew there.

अध्याय 13

श्लोक 14.35

धारा निनादैर विहगप्रणादैः; शुभैस तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम गीतैस तथा किं नराणाम उदारैः; शुभैः सवनैः सामगानां च वीर

dhārā ninādaira vihagapraṇādaiḥ; śubhaisa tathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇāma gītaisa tathā kiṃ narāṇāma udāraiḥ; śubhaiḥ savanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra

हिन्दी अर्थ

कथं वै लोकयात्रां तु किंशीलश्ष समाचरेत्

English

With the sound of streams, the cries of birds, the lovely trumpetings of elephants, the songs of kinnaras, and the noble sweet voices of Sama singers, hero.

अध्याय 13

श्लोक 14.36

अचिन्त्यं मनसाप्य अन्यैः सरॊभिः समलं कृतम विशालैश चाग्निशरणैर भूषितं कुश संवृतम

acintyaṃ manasāpya anyaiḥ saròbhiḥ samalaṃ kṛtama viśālaiśa cāgniśaraṇaira bhūṣitaṃ kuśa saṃvṛtama

हिन्दी अर्थ

मनसा त्रिविधं चैव दशकर्मपथांस्त्यजेत्

English

Inconceivable even in mind to others, adorned with lakes, with great fire-shelters, covered with kusha grass,

अध्याय 13

श्लोक 14.37

विभूषितं पुण्यपवित्र तॊयया; सदा च जुष्पं नृप जह्नुकन्यया महात्मभिर धर्मभृतां वरिष्ठैर; महर्षिभिर भूषितम अग्निकल्पैः

vibhūṣitaṃ puṇyapavitra tòyayā; sadā ca juṣpaṃ nṛpa jahnukanyayā mahātmabhira dharmabhṛtāṃ variṣṭhaira; maharṣibhira bhūṣitama agnikalpaiḥ

हिन्दी अर्थ

त्रीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत्

English

adorned with the holy and pure water of the Ganga, king, ever frequented, adorned by great-souled sages, the best of upholders of dharma, like fires,

अध्याय 13

श्लोक 14.38

वाय्वाहारैर अम्बुपैर जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर यतिभिर धयाननित्यैः धूमाशनैर ऊष्मपैः कषीरपैश च; विभूषितं बराह्मणेन्द्रैः समन्तात

vāyvāhāraira ambupaira japyanityaiḥ; saṃprakṣālaira yatibhira dhayānanityaiḥ dhūmāśanaira ūṣmapaiḥ kaṣīrapaiśa ca; vibhūṣitaṃ barāhmaṇendraiḥ samantāta

हिन्दी अर्थ

शरीरसे होनेवाले पाप हैं। इन सबका परित्याग कर देना उचित है

English

by wind-eaters, water-drinkers, constant mutterers, washers, ascetics constant in meditation, smoke-eaters, heat-drinkers and milk-drinkers, adorned on every side with the best of brahmanas.

अध्याय 13

श्लोक 14.39

गॊचारिणॊ ऽथाश्म कुट्टा दन्तॊलूखलिनस तथा मरीचिपाः फेनपाश च तथैव मृगचारिणः

gòcāriṇò 'thāśma kuṭṭā dantòlūkhalinasa tathā marīcipāḥ phenapāśa ca tathaiva mṛgacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नानुचिन्तयेत्

English

Some who moved with cows, some pounders with stones, some with teeth as mortars, some drinkers of light rays, some foam-drinkers, some deer-roamers,

अध्याय 13

श्लोक 14.40

सुदुःखान नियमांस तांस तान वहतः सुतपॊऽनवितान पश्यन उत्फुल्लनयनः परवेष्टुम उपचक्रमे

suduḥkhāna niyamāṃsa tāṃsa tāna vahataḥ sutapò'navitāna paśyana utphullanayanaḥ paraveṣṭuma upacakrame

हिन्दी अर्थ

हैं--इनसे सदा बचे रहना चाहिए)

English

bearing very hard observances joined with great austerity, seeing them with eyes opened wide, I began to enter.

अध्याय 13

श्लोक 14.41

सुपूजितं देवगणैर महात्मभिः; शिवादिभिर भारत पुण्यकर्मभिः रराज तच चाश्रममण्डलं सदा; दिवीव राजन रविमण्डलं यथा

supūjitaṃ devagaṇaira mahātmabhiḥ; śivādibhira bhārata puṇyakarmabhiḥ rarāja taca cāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājana ravimaṇḍalaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

शुभाशुभान्याचरन् हि तस्य तस्याश्ुते फलम्

English

Well honoured by hosts of gods, by great souls, Shiva and the others, of holy deeds, that circle of hermitages shone always, king, like the sun's disc in the sky.

अध्याय 13

श्लोक 14.42

करीडन्ति सर्पैर नकुला मृगैर वयाघ्राश च मित्रवत परभावाद दीप्ततपसः संनिकर्ष गुणान्विताः

karīḍanti sarpaira nakulā mṛgaira vayāghrāśa ca mitravata parabhāvāda dīptatapasaḥ saṃnikarṣa guṇānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवके जो नाम सुने हों, उन्हें यहाँ बताइये

English

Mongooses play with snakes, tigers with deer like friends, by the power of blazing austerity, joined with the quality of nearness.

अध्याय 13

श्लोक 14.43

तत्राश्रमपदे शरेष्ठे सर्वभूतमनॊरमे सेविते दविज शार्दूलैर वेदवेदाङ्गपारगैः

tatrāśramapade śareṣṭhe sarvabhūtamanòrame sevite davija śārdūlaira vedavedāṅgapāragaiḥ

हिन्दी अर्थ

सुरासुरगुरौ देवे शंकरेडव्यक्तयोनये

English

In that best of hermitages, pleasing to all beings, frequented by tigers of the twice-born who had crossed the Vedas and Vedangas,

अध्याय 13

श्लोक 14.44

नाना नियमविख्यातैर ऋषिभिश च महात्मभिः परविशन्न एव चापश्यं जटाचीरधरं परभुम

nānā niyamavikhyātaira ṛṣibhiśa ca mahātmabhiḥ paraviśanna eva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यका यथार्थरूपसे वर्णन कीजिये

English

by sages of many famous observances, great souls, as I entered I saw the lord wearing matted hair and bark,

अध्याय 13

श्लोक 14.45

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम शिष्यमध्य गतं शान्तं युवानं बराह्मणर्षभम शिरसा वन्दमानं माम उपमन्युर अभाषत

tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalama śiṣyamadhya gataṃ śāntaṃ yuvānaṃ barāhmaṇarṣabhama śirasā vandamānaṃ māma upamanyura abhāṣata

हिन्दी अर्थ

यो हि सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते

English

blazing with splendour and austerity like fire, in the midst of pupils, calm, young, a bull of brahmanas. As I bowed my head, Upamanyu said to me:

अध्याय 13

श्लोक 14.46

सवागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः यत पूज्यः पूजयसि नॊ दरष्टव्यॊ दरष्टुम इच्छसि

savāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ yata pūjyaḥ pūjayasi nò daraṣṭavyò daraṣṭuma icchasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादय: पिशाचान्ता यं हि देवा उपासते

English

'Welcome, lotus-eyed one; our austerities are fruitful, since you, worthy of honour, honour us, and you who should be seen wish to see us.'

अध्याय 13

श्लोक 14.47

तम अहं पराञ्जलिर भूत्वा मृगपक्षिष्व अथाग्निषु धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छम अनामयम

tama ahaṃ parāñjalira bhūtvā mṛgapakṣiṣva athāgniṣu dharme ca śiṣyavarge ca samapṛcchama anāmayama

हिन्दी अर्थ

अक्षरं परम॑ ब्रह्म असच्च सदसच्च य:

English

With joined palms I asked about the welfare of the deer and birds, the fires, the dharma and the group of pupils.

अध्याय 13

श्लोक 14.48

ततॊ मां भगवान आह साम्ना परमवल्गुना लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यम असंशयम

tatò māṃ bhagavāna āha sāmnā paramavalgunā lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyama asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

ब्रद्माणमस्ृजत् तस्माद् देवदेव: प्रजापति:

English

Then the blessed one said to me in a very gentle conciliatory tone: 'You will gain a son equal to yourself, Krishna, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 14.49

तपः सुमहद आस्थाय तॊषयेशानम ईश्वरम इह देवः स पत्नीकः समाक्रीडत्य अधिक्षज

tapaḥ sumahada āsthāya tòṣayeśānama īśvarama iha devaḥ sa patnīkaḥ samākrīḍatya adhikṣaja

हिन्दी अर्थ

गर्भजन्मजरायुक्तो मर्त्यों मृत्युसमन्वित:

English

Take up great austerity and please the lord Ishana. Here the god with his wife plays, Adhokshaja.

अध्याय 13

श्लोक 14.50

इहैव देवता शरेष्ठं देवाः सर्षिगणा पुरा तपसा बरह्मचर्येण सत्येन च दमेन च तॊषयित्वा शुभान कामान पराप्नुवंस ते जनार्दन

ihaiva devatā śareṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇā purā tapasā barahmacaryeṇa satyena ca damena ca tòṣayitvā śubhāna kāmāna parāpnuvaṃsa te janārdana

हिन्दी अर्थ

कौन पुरुष परमेश्वर शिवके तत्त्वको जान सकता है?

English

Here, long ago, gods with troops of sages, having pleased the best of gods by austerity, celibacy, truth and self-control, gained their lovely desires, Janardana.

अध्याय 13

श्लोक 14.51

तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवान इह शुभाशुभान्वितान भावान विसृजन संक्षिपन्न अपि आस्ते देव्या सहाचिन्त्यॊ यं परार्थयसि शत्रुहन

tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavāna iha śubhāśubhānvitāna bhāvāna visṛjana saṃkṣipanna api āste devyā sahācintyò yaṃ parārthayasi śatruhana

हिन्दी अर्थ

दिव्यचक्षुर्महातेजा वीक्षते योगचक्षुषा

English

The blessed one is a store of splendours and austerities; here, releasing and withdrawing things joined with good and bad, he stays with the goddess, inconceivable, whom you seek, slayer of foes.

अध्याय 13

श्लोक 14.52

हिरण्यकशिपुर यॊ ऽभूद दानवॊ मेरुकम्पनः तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात पराप्तं समार्बुदम

hiraṇyakaśipura yò 'bhūda dānavò merukampanaḥ tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvāta parāptaṃ samārbudama

हिन्दी अर्थ

महातेजस्वी हैं। ये योगदृष्टिसे सब कुछ देखते हैं

English

The danava Hiranyakashipu, who shook Meru, got from Sharva the sovereignty of all the immortals for a hundred million years.

अध्याय 13

श्लोक 14.53

तस्यैव पुत्र परवरॊ मन्दरॊ नाम विश्रुतः महादेववराच छक्रं वर्षार्बुदम अयॊधयत

tasyaiva putra paravarò mandarò nāma viśrutaḥ mahādevavarāca chakraṃ varṣārbudama ayòdhayata

हिन्दी अर्थ

त॑ं प्रसाद्य तदा देवं बदर्या किल भारत

English

His chief son, famed as Mandara, by Mahadeva's boon fought Shakra for ten million years.

अध्याय 13

श्लोक 14.54

विष्णॊश चक्रं च तद घॊरं वज्रम आखण्डलस्य च शीर्णं पुराभवत तात गरहस्याङ्गेषु केशव

viṣṇòśa cakraṃ ca tada ghòraṃ vajrama ākhaṇḍalasya ca śīrṇaṃ purābhavata tāta garahasyāṅgeṣu keśava

हिन्दी अर्थ

प्राप्तवानेव राजेन्द्र सुवर्णक्षान्महेश्वरात्

English

Vishnu's terrible discus and the thunderbolt of Akhandala were shattered on the limbs of that planet, dear one, Keshava.

अध्याय 13

श्लोक 14.55

अर्द्यमानाश च विबुधा गरहेण सुबलीयसा शिव दत्तवराञ जघ्नुर असुरेन्द्रान सुरा भृशम

ardyamānāśa ca vibudhā garaheṇa subalīyasā śiva dattavarāña jaghnura asurendrāna surā bhṛśama

हिन्दी अर्थ

प्रसाद्य वरदं देवं चराचरगुरुं शिवम्

English

The gods, harassed by the strong planet, in turn greatly slew the lords of asuras who had Shiva's boons.

अध्याय 13

श्लोक 14.56

तुष्टॊ विद्युत्प्रभस्यापि तरिलॊकेश्वरताम अदात शतं वर्षसहस्राणां सर्वलॊकेश्वरॊ ऽभवत ममैवानुचरॊ नित्यं भवितासीति चाब्रवीत

tuṣṭò vidyutprabhasyāpi tarilòkeśvaratāma adāta śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalòkeśvarò 'bhavata mamaivānucarò nityaṃ bhavitāsīti cābravīta

हिन्दी अर्थ

पूरे एक हजार वर्षतक तपस्या की थी

English

Pleased, he gave even Vidyutprabha lordship over the three worlds; for a hundred thousand years he was lord of all worlds, and he said: "You will always be my follower."

अध्याय 13

श्लोक 14.57

तथा पुत्रसहस्राणाम अयुतं च ददौ परभुः कुश दवीपं च स ददौ राज्येन भगवान अजः

tathā putrasahasrāṇāma ayutaṃ ca dadau parabhuḥ kuśa davīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavāna ajaḥ

हिन्दी अर्थ

भकक्‍त्या परमया चैव प्रीतश्चैव महात्मन:

English

And the lord gave him ten thousand sons, and the unborn blessed one gave him the island Kusha as a kingdom.

अध्याय 13

श्लोक 14.58

तथा शतमुखॊ नाम धात्रा सृष्टॊ महासुरः येन वर्षशतं साग्रम आत्ममांसैर हुतॊ ऽनलः तं पराह भगवांस तुष्टः किं करॊमीति शंकरः

tathā śatamukhò nāma dhātrā sṛṣṭò mahāsuraḥ yena varṣaśataṃ sāgrama ātmamāṃsaira hutò 'nalaḥ taṃ parāha bhagavāṃsa tuṣṭaḥ kiṃ karòmīti śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

वे सदा प्रसन्न रहते हैं

English

Likewise a great asura named Shatamukha was created by the creator, by whom the fire was offered full a hundred years with his own flesh; the blessed Shankara, pleased, said to him, "What shall I do?"

अध्याय 13

श्लोक 14.59

तं वै शतमुखः पराह यॊगॊ भवतु मे ऽदभुतः बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संम्प्रयच्छ मे

taṃ vai śatamukhaḥ parāha yògò bhavatu me 'dabhutaḥ balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃmprayaccha me

हिन्दी अर्थ

इन अच्युत श्रीहरिने प्रत्यक्ष देखा है

English

Shatamukha said to him: "Let me have wonderful yoga, and give me, best of gods, eternal strength."

अध्याय 13

श्लोक 14.60

सवायम्भुवः करतुश चापि पुत्रार्थम अभवत पुरा आविश्य यॊगेनात्मानं तरीणि वर्षशतान्य अपि

savāyambhuvaḥ karatuśa cāpi putrārthama abhavata purā āviśya yògenātmānaṃ tarīṇi varṣaśatānya api

हिन्दी अर्थ

भवमाहात्म्यसंयुक्तमिदमाह पितामह:

English

And Svayambhuva Kratu, too, long ago, for a son, entering himself by yoga, three hundred years,

अध्याय 13

श्लोक 14.61

तस्य देवॊ ऽददत पुत्रान सहस्रं करतुसंमितान यॊगेश्वरं देव गीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः

tasya devò 'dadata putrāna sahasraṃ karatusaṃmitāna yògeśvaraṃ deva gītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कहकर भगवान् वासुदेवके प्रति शंकरजीकी महिमासे युक्त यह बात कही

English

to him the god gave a thousand sons equal to sacrifices. Krishna, you know the lord of yoga sung by the gods, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 14.62

वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल तैः करुद्धैर भगवान रुद्रस तपसा तॊषितॊ हय अभूत

vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila taiḥ karuddhaira bhagavāna rudrasa tapasā tòṣitò haya abhūta

हिन्दी अर्थ

विश्वरूप शिवके माहात्म्यको बतानेके योग्य आप ही हैं

English

The Valakhilyas, formerly disregarded by Maghavan, in anger pleased the blessed Rudra by austerity.

अध्याय 13

श्लोक 14.63

तांश चापि दैवतश्रेष्ठः पराह परीतॊ जगत्पतिः सुपर्णं सॊमहर्तारं तपसॊत्पादयिष्यथ

tāṃśa cāpi daivataśreṣṭhaḥ parāha parītò jagatpatiḥ suparṇaṃ sòmahartāraṃ tapasòtpādayiṣyatha

हिन्दी अर्थ

निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत् पुराभवत्

English

And to them the best of gods, lord of the world, pleased, said: "You will produce by austerity Suparna, the stealer of Soma."

अध्याय 13

श्लोक 14.64

महादेवस्य रॊषाच च आपॊ नष्टाः पुराभवन तांश च सप्त कपालेन देवैर अन्याः परवर्तिताः

mahādevasya ròṣāca ca āpò naṣṭāḥ purābhavana tāṃśa ca sapta kapālena devaira anyāḥ paravartitāḥ

हिन्दी अर्थ

महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेडथ कपर्दिने

English

Through Mahadeva's anger the waters were lost long ago, and the gods, with a seven-skulled vessel, sent others forth.

अध्याय 13

श्लोक 14.65

अत्रेर भार्यापि भर्तारं संत्यज्य बरह्मवादिनी नाहं तस्य मुनेर भूयॊ वशगा सयां कथं चन इत्य उक्त्वा सा महादेवम अगच्छच छरणं किल

atrera bhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya barahmavādinī nāhaṃ tasya munera bhūyò vaśagā sayāṃ kathaṃ cana itya uktvā sā mahādevama agacchaca charaṇaṃ kila

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवा: सेन्द्रा महर्षय:

English

Atri's wife too, leaving her husband, a speaker of Brahman, saying "I will never again be under that sage's control," went to Mahadeva for refuge.

अध्याय 13

श्लोक 14.66

निर आहारा भयाद अत्रेस तरिणि वर्षशतान्य अपि अशेत मुसलेष्व एव परसादार्थं भवस्य सा

nira āhārā bhayāda atresa tariṇi varṣaśatānya api aśeta musaleṣva eva parasādārthaṃ bhavasya sā

हिन्दी अर्थ

स कथ॑ नरमात्रेण शक्‍्यो ज्ञातुं सतां गति:

English

Fasting, from fear of Atri, she lay on pestles for three hundred years to propitiate Bhava.

अध्याय 13

श्लोक 14.67

ताम अब्रवीद धसन देवॊ भविता वै सुतस तव वंशे तवैव नाम्ना तु खयातिं यास्यति चेप्सिताम

tāma abravīda dhasana devò bhavitā vai sutasa tava vaṃśe tavaiva nāmnā tu khayātiṃ yāsyati cepsitāma

हिन्दी अर्थ

भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्

English

Smiling, the god said to her: "You will have a son, and he will gain the fame you wish under your own family's name."

अध्याय 13

श्लोक 14.68

शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्य अपि आराधयाम आस भवं मनॊ यज्ञेन केशव

śākalyaḥ saṃśitātmā vai navavarṣaśatānya api ārādhayāma āsa bhavaṃ manò yajñena keśava

हिन्दी अर्थ

यथार्थरूपसे वर्णन करूँगा

English

Shakalya, self-controlled, for nine hundred years worshipped Bhava by mental sacrifice, Keshava.

अध्याय 13

श्लोक 14.69

तं चाह भगवांस तुष्टॊ गरन्थ कारॊ भविष्यसि वत्साक्षया च ते कीर्तिस तरैलॊक्ये वै भविष्यति अक्षयं च कुलं ते ऽसतु महर्षिभिर अलं कृतम

taṃ cāha bhagavāṃsa tuṣṭò garantha kārò bhaviṣyasi vatsākṣayā ca te kīrtisa tarailòkye vai bhaviṣyati akṣayaṃ ca kulaṃ te 'satu maharṣibhira alaṃ kṛtama

हिन्दी अर्थ

उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमत:

English

The blessed one, pleased, said to him: "You will be a maker of a text; your fame will be imperishable in the three worlds; may your family be imperishable, adorned with great sages."

अध्याय 13

श्लोक 14.70

सावर्णिश चापि विख्यात ऋषिर आसीत कृते युगे इह तेन तपस तप्तं षष्टिं वर्षशतान्य अथ

sāvarṇiśa cāpi vikhyāta ṛṣira āsīta kṛte yuge iha tena tapasa taptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatānya atha

हिन्दी अर्थ

यथावद् भगवान् दृष्टो मया पूर्व समाधिना

English

And Savarni was a famous sage in the Krita age; he practised austerity here for six thousand years.

अध्याय 13

श्लोक 14.71

तम आह भगवान रुद्रः साक्षात तुष्टॊ ऽसमि ते ऽनघ गरन्थ कृल लॊकविख्यातॊ भवितास्य अजरामरः

tama āha bhagavāna rudraḥ sākṣāta tuṣṭò 'sami te 'nagha garantha kṛla lòkavikhyātò bhavitāsya ajarāmaraḥ

हिन्दी अर्थ

अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्

English

The blessed Rudra, directly pleased, said to him: "I am pleased with you, sinless one; you will be a world-famous maker of a text, ageless and deathless."

अध्याय 13

श्लोक 14.72

मयापि च यथादृष्टॊ देवदेवः पुरा विभुः साक्षात पशुपतिस तात तच चापि शृणु माधव

mayāpi ca yathādṛṣṭò devadevaḥ purā vibhuḥ sākṣāta paśupatisa tāta taca cāpi śṛṇu mādhava

हिन्दी अर्थ

पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिछ्िर

English

And how I myself saw the god of gods, the all-pervading, long ago, directly the lord of beasts, dear one, hear that too, Madhava.

अध्याय 13

श्लोक 14.73

यदर्थं च महादेवः परयतेन मया पुरा आराधितॊ महातेजास तच चापि शृणु विस्तरम

yadarthaṃ ca mahādevaḥ parayatena mayā purā ārādhitò mahātejāsa taca cāpi śṛṇu vistarama

हिन्दी अर्थ

आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्

English

And for what purpose Mahadeva of great splendour was worshipped by me, restrained, long ago, hear that too in detail.

अध्याय 13

श्लोक 14.74

यद अवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान महेश्वरात तत सर्वम अखिलेनाद्य कथयिष्यामि ते ऽनघ

yada avāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevāna maheśvarāta tata sarvama akhilenādya kathayiṣyāmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

लोकान् सूजेस्त्वमपरानिच्छन् यदुकुलोद्वह

English

All that I got before from the god of gods Maheshvara I shall tell you today in full, sinless one.

अध्याय 13

श्लोक 14.75

पुरा कृतयुगे तात ऋषिर आसीन महायशाः वयाघ्रपाद इति खयातॊ वेदवेदाङ्गपारगः तस्याहम अभवं पुत्रॊ धौम्यश चापि ममानुजः

purā kṛtayuge tāta ṛṣira āsīna mahāyaśāḥ vayāghrapāda iti khayātò vedavedāṅgapāragaḥ tasyāhama abhavaṃ putrò dhaumyaśa cāpi mamānujaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन

English

Long ago in the Krita age, dear one, there was a greatly famed sage named Vyaghrapada, who had crossed the Vedas and Vedangas; I was his son and Dhaumya my younger brother.

अध्याय 13

श्लोक 14.76

कस्य चित तव अथ कालस्य धौम्येन सहमाधव आगच्छम आश्रमं करीडन मुनीनां भावितात्मनाम

kasya cita tava atha kālasya dhaumyena sahamādhava āgacchama āśramaṃ karīḍana munīnāṃ bhāvitātmanāma

हिन्दी अर्थ

अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव

English

Once, Madhava, I came with Dhaumya to a hermitage, playing, of sages of purified selves.

अध्याय 13

श्लोक 14.77

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी लक्षितं च मया कषीरं सवादुतॊ हय अमृतॊपमम

tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī lakṣitaṃ ca mayā kaṣīraṃ savādutò haya amṛtòpamama

हिन्दी अर्थ

जानेकी अनुमति दो। मैं तुम्हारी प्रार्थना सफल करूँगा”

English

There I saw a milch cow being milked, and I tasted the milk, sweet, like nectar.

अध्याय 13

श्लोक 14.78

ततः पिष्टं समालॊड्य तॊयेन सहमाधव आवयॊः कषीरम इत्य एव पानार्थम उपनीयते

tataḥ piṣṭaṃ samālòḍya tòyena sahamādhava āvayòḥ kaṣīrama itya eva pānārthama upanīyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा शिव: काश्यपश्च नद्यो देवा मनो5नुगा:

English

Then, Madhava, flour was stirred in water and brought for us to drink as "milk".

अध्याय 13

श्लोक 14.79

अथ गव्यं पयस तात कदा चित पराशितं मया ततः पिष्ट रसं तात न मे परीतिम उदावहत

atha gavyaṃ payasa tāta kadā cita parāśitaṃ mayā tataḥ piṣṭa rasaṃ tāta na me parītima udāvahata

हिन्दी अर्थ

समुद्रा दक्षिणास्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहा:

English

Then once I drank cow's milk, dear one; the taste of the flour-water did not give me joy.

अध्याय 13

श्लोक 14.80

ततॊ ऽहम अब्रुवं बाल्याज जननीम आत्मनस तदा कषीरौदन समायुक्तं भॊजनं च परयच्छ मे

tatò 'hama abruvaṃ bālyāja jananīma ātmanasa tadā kaṣīraudana samāyuktaṃ bhòjanaṃ ca parayaccha me

हिन्दी अर्थ

क्षणा लवा मुहूर्ताश्न निमेषा युगपर्यया:

English

Then, from childishness, I said to my mother: "Give me food with milk and rice."

अध्याय 13

श्लोक 14.81

ततॊ माम अब्रवीन माता दुःखशॊकसमन्विता पुत्रस्नेहात परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव

tatò māma abravīna mātā duḥkhaśòkasamanvitā putrasnehāta pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava

हिन्दी अर्थ

अरिए्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ

English

Then my mother, full of sorrow and grief, embraced me out of love for her son and, smelling my head, Madhava, said:

अध्याय 13

श्लोक 14.82

कुतः कषीरॊदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम

kutaḥ kaṣīròdanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanāma vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśināma

हिन्दी अर्थ

मातुश्च राज्ञक्ष तथा55हुकस्य

English

"Whence milk and rice, child, for sages of purified selves who always live in the forest, eating roots and fruits?

अध्याय 13

श्लोक 14.83

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं सथाणुम अव्ययम कुतः कषीरॊदनं वत्स सुखानि वसनानि च

aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sathāṇuma avyayama kutaḥ kaṣīròdanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca

हिन्दी अर्थ

तपःसमृद्धिर्भवतोस्त्वविघध्नम्

English

Without propitiating the three-eyed, boon-giving, imperishable Sthanu, whence milk and rice, child, and comforts and clothes?

अध्याय 13

श्लोक 14.84

तं परपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम तत्प्रसादाच च कामेभ्यः फलं पराप्स्यसि पुत्रक

taṃ parapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkarama tatprasādāca ca kāmebhyaḥ phalaṃ parāpsyasi putraka

हिन्दी अर्थ

सो5वहद्धिमवन्तं मां प्राप्प चैनं व्यसर्जयम्

English

Resorting to Shankara always with your whole being, child, by his grace you will gain fruit of your desires, my son."

अध्याय 13

श्लोक 14.85

जनन्यास तद वचः शरुत्वा तदा परभृति शत्रुहन मम भक्तिर महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत

jananyāsa tada vacaḥ śarutvā tadā parabhṛti śatruhana mama bhaktira mahādeve naiṣṭhikī samapadyata

हिन्दी अर्थ

पहुँचा दिया। वहाँ पहुँचकर मैंने गरूडको विदा कर दिया

English

Hearing my mother's word, slayer of foes, from then on my devotion to Mahadeva became firm.

अध्याय 13

श्लोक 14.86

ततॊ ऽहं तप आस्थाय तॊषयाम आस शंकरम दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः

tatò 'haṃ tapa āsthāya tòṣayāma āsa śaṃkarama divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्र च तपसां श्रेष्ठ पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्

English

Then I took up austerity and pleased Shankara, standing on the tip of my toe for a divine thousand years.

अध्याय 13

श्लोक 14.87

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस तदाभवम दवितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभॊजनः शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस तदाभवम

ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhārasa tadābhavama davitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhòjanaḥ śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣasa tadābhavama

हिन्दी अर्थ

पूजितं देवगन्धर्वै््राह्म्या लक्ष्म्मा समावृतम्

English

For one hundred years I lived on fruit, for the second on fallen leaves, the third on water, and for seven hundred I lived on air.

अध्याय 13

श्लोक 14.88

ततः परीतॊ महादेवः सर्वलॊकेश्वरः परभुः शक्र रूपं स कृत्वा तु सर्वैर देवगणैर वृतः सहस्राक्षस तदा भूत्वा वर्ज पाणिर महायशाः

tataḥ parītò mahādevaḥ sarvalòkeśvaraḥ parabhuḥ śakra rūpaṃ sa kṛtvā tu sarvaira devagaṇaira vṛtaḥ sahasrākṣasa tadā bhūtvā varja pāṇira mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा देवताओं और गन्धर्वोद्वारा सम्मानित था

English

Then Mahadeva, pleased, lord of all worlds, taking Shakra's form, surrounded by all the hosts of gods, becoming thousand-eyed, thunderbolt in hand, of great fame,

अध्याय 13

श्लोक 14.89

सुधावदातं रक्ताक्षं सतब्धकर्णं मदॊत्कटम आवेष्टित करं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम

sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ satabdhakarṇaṃ madòtkaṭama āveṣṭita karaṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajama

हिन्दी अर्थ

पुष्पगुल्मलताकीर्ण कदलीषण्डशोभितम्

English

came on a great elephant, white as nectar, red-eyed, stiff-eared, in rut, with trunk curled, fierce, four-tusked,

अध्याय 13

श्लोक 14.90

समास्थितश च भगवान दीप्यमानः सवतेजसा आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः

samāsthitaśa ca bhagavāna dīpyamānaḥ savatejasā ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

यथास्थान रखी हुई भस्मराशिसे उसकी बड़ी शोभा हो रही थी

English

the blessed one mounted it, blazing with his own splendour, crowned, adorned with necklace and armlets,

अध्याय 13

श्लोक 14.91

पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि सेव्यमानॊ ऽपसरॊभिश च दिव्यगन्धर्वनादितः

pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani sevyamānò 'pasaròbhiśa ca divyagandharvanāditaḥ

हिन्दी अर्थ

पूगैश्न मृगजातीनां महिषरक्क्षनिषेवितम्

English

a white parasol held over his head, served by apsarases, resounding with divine gandharvas.

अध्याय 13

श्लोक 14.92

ततॊ माम आह देवेन्द्रः परीतस ते ऽहं दविजॊत्तम वरं वृणीष्व मत्तस तव यत ते मनसि वर्तते

tatò māma āha devendraḥ parītasa te 'haṃ davijòttama varaṃ vṛṇīṣva mattasa tava yata te manasi vartate

हिन्दी अर्थ

भैंस तथा रीछोंसे उस आश्रमका निकटवर्ती वन भरा हुआ था

English

Then the lord of gods said to me: "I am pleased with you, best of the twice-born; choose a boon from me, whatever is in your mind."

अध्याय 13

श्लोक 14.93

शक्रस्य तु वचः शरुत्वा नाहं परीतमनाभवम अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजम इदं वचः

śakrasya tu vacaḥ śarutvā nāhaṃ parītamanābhavama abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājama idaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

महीरुहाणां च वनैर्विचित्रै:

English

Hearing Shakra's word, I was not pleased in mind, and I said these words to the king of gods, Krishna:

अध्याय 13

श्लोक 14.94

नाहं तवत्तॊ वरं काङ्क्षे नान्यस्माद अपि दैवतात महादेवाद ऋते सौम्य सत्यम एतद बरवीमि ते

nāhaṃ tavattò varaṃ kāṅkṣe nānyasmāda api daivatāta mahādevāda ṛte saumya satyama etada baravīmi te

हिन्दी अर्थ

और उन सबके द्वारा उस आश्रमकी अनुपम शोभा हो रही थी

English

"I do not want a boon from you, nor from any other god, except Mahadeva, gentle one; I tell you this truth.

अध्याय 13

श्लोक 14.95

पशुपतिवचनाद भवामि सद्यः; कृमिर अथ वा तरुर अप्य अनेकशाखः अपशु पतिवरप्रसादजा मे; तरिभुवन राज्यविभूतिर अप्य अनिष्टा

paśupativacanāda bhavāmi sadyaḥ; kṛmira atha vā tarura apya anekaśākhaḥ apaśu pativaraprasādajā me; taribhuvana rājyavibhūtira apya aniṣṭā

हिन्दी अर्थ

मनोरम ध्वनि विशेषरूपसे व्याप्त थी

English

At the word of the lord of beasts I would become a worm, or a tree with many branches; the glory of kingship over the three worlds, born of the favour of one not the lord of beasts, is also unwelcome to me.

अध्याय 13

श्लोक 14.96

अपि कीटः पतंगॊ वा भवेयं शंकराज्ञया न तु शक्र तवया दत्तं तरैलॊक्यम अपि कामये

api kīṭaḥ pataṃgò vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā na tu śakra tavayā dattaṃ tarailòkyama api kāmaye

हिन्दी अर्थ

विशालैश्वाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतै:

English

Let me be an insect or a moth by Shankara's command; but, Shakra, I do not want even the three worlds given by you.

अध्याय 13

श्लोक 14.97

यावच छशाङ्क शकलामल बद्धमौलिर; न परीयते पशुपतिर भगवान ममेशः तावज जरामरणजन्म शताभिघातैर; दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि

yāvaca chaśāṅka śakalāmala baddhamaulira; na parīyate paśupatira bhagavāna mameśaḥ tāvaja jarāmaraṇajanma śatābhighātaira; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi

हिन्दी अर्थ

अग्निशालाओंद्वारा विभूषित था

English

As long as my lord the blessed lord of beasts, with the spotless sliver of the moon bound in his crest, is not pleased with me, so long I bear the sorrows made in the body by hundreds of blows of old age, death and birth.

अध्याय 13

श्लोक 14.98

दिवसकर शशाङ्कवह्नि दीप्तं; तरिभुवन सारम अपारम आद्यम एकम अजरम अमरम अप्रसाद्य रुद्रं; जगति पुमान इह कॊ लभेत शान्तिम

divasakara śaśāṅkavahni dīptaṃ; taribhuvana sārama apārama ādyama ekama ajarama amarama aprasādya rudraṃ; jagati pumāna iha kò labheta śāntima

हिन्दी अर्थ

संजुष्टं च ब्राह्म॒णेन्द्रै: समनन्‍्तात्

English

Radiant like sun, moon and fire, the essence of the three worlds, boundless, primal, one, ageless, deathless: without propitiating Rudra, what man in this world would find peace?"

अध्याय 13

श्लोक 14.99

[षक्र] कः पुनस तव हेतुर वै ईशे कारणकारणे येन देवाद ऋते ऽनयस्मात परसादं नाभिकाङ्क्षसि

[ṣakra] kaḥ punasa tava hetura vai īśe kāraṇakāraṇe yena devāda ṛte 'nayasmāta parasādaṃ nābhikāṅkṣasi

हिन्दी अर्थ

किरणें और कोई दूध पीकर रहते थे

English

[Shakra said:] "What then is your reason regarding the lord, the cause of causes, that you do not wish favour from any other god?"

अध्याय 13

श्लोक 14.100

[उप] हेतुभिर वा किम अन्यैस ते ईशः कारणकारणम न शुश्रुम यद अन्यस्य लिङ्गम अभ्यर्च्यते सुरैः

[upa] hetubhira vā kima anyaisa te īśaḥ kāraṇakāraṇama na śuśruma yada anyasya liṅgama abhyarcyate suraiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा

English

[Upamanyu said:] "What are other reasons to you? He is the lord, the cause of causes; we have not heard that the mark of any other is worshipped by the gods.

अध्याय 13

श्लोक 14.101

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम अर्च्यते ऽरचित पूर्वं वा बरूहि यद्य अस्ति ते शरुतिः

kasyānyasya suraiḥ sarvaira liṅgaṃ muktvā maheśvarama arcyate 'racita pūrvaṃ vā barūhi yadya asti te śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ

English

Whose lingam, other than Maheshvara's, is worshipped by all the gods, or was worshipped before? Tell, if you have heard.

अध्याय 13

श्लोक 14.102

यस्य बरह्मा च विष्णुश च तवं चापि सह दैवतैः अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच छरेष्ठ तमॊ हि सः

yasya barahmā ca viṣṇuśa ca tavaṃ cāpi saha daivataiḥ arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmāca chareṣṭha tamò hi saḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गत:

English

Whose lingam Brahma and Vishnu and you with the gods always worship, therefore that is the best; he is the darkest.

अध्याय 13

श्लोक 14.103

तस्माद वरम अहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन

tasmāda varama ahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana

हिन्दी अर्थ

पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिव

English

Therefore I wish that boon, or even death, Kaushika; go or stay, Shakra, as you please, slayer of Bala.

अध्याय 13

श्लोक 14.104

कामम एष वरॊ मे ऽसतु शापॊ वापि महेश्वरात न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्य अपि

kāmama eṣa varò me 'satu śāpò vāpi maheśvarāta na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalānya api

हिन्दी अर्थ

अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्त: पुरोहित:

English

Let this boon be mine, or a curse, from Maheshvara; and I wish no other deity, though they give the fruit of all desires."

अध्याय 13

श्लोक 14.105

एवम उक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखाद आकुलितेन्द्रियः न परसीदति मे रुद्रः किम एतद इति चिन्तयन अथापश्यं कषणेनैव तम एवैरावतं पुनः

evama uktvā tu devendraṃ duḥkhāda ākulitendriyaḥ na parasīdati me rudraḥ kima etada iti cintayana athāpaśyaṃ kaṣaṇenaiva tama evairāvataṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्न॒ परिपालयन्

English

Having so spoken to the king of gods, my senses agitated with sorrow, "Rudra is not pleased with me; what is this?" I thought; and in a moment I saw that same Airavata again,

अध्याय 13

श्लोक 14.106

हंसकुन्देन्दु सदृशं मृणालकुमुदप्रभम वृषरूपधरं साक्षात कषीरॊदम इव सागरम

haṃsakundendu sadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabhama vṛṣarūpadharaṃ sākṣāta kaṣīròdama iva sāgarama

हिन्दी अर्थ

पालन करते हुए राज्यका शासन करने लगा

English

like a swan, kunda flower and moon, shining like lotus fibre and water-lily, in the form of a bull, directly like the Milk Ocean.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।