Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 18/87 · श्लोक 25.1–26.66

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 25.1

[य] इदं मे तत्त्वतॊ राजन वक्तुम अर्हसि भारत अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते

[ya] idaṃ me tattvatò rājana vaktuma arhasi bhārata ahiṃsayitvā keneha barahmahatyā vidhīyate

हिन्दी अर्थ

प्राहाजमीढं भगवान् बृहस्पतिसमद्ुति:

English

troubled or interfered with. By 'Energy' is meant both physical and mental force. It belongs to the Kshatriya as Penances belong to the Brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.2

[भ] वयासम आमन्त्र्य राजेन्द्र पुरा यत पृष्टवान अहम तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तद इहैकमनाः शृणु

[bha] vayāsama āmantrya rājendra purā yata pṛṣṭavāna ahama tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tada ihaikamanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

भविता त्वं मृग: क्रूरो महादुः:खसमन्वित:

English

[Bhishma said:] I shall tell you, king of kings, what I once asked Vyasa when I addressed him; listen to that with one mind.

अध्याय 13

श्लोक 25.3

चतुर्थस तवं वसिष्ठस्य तत्त्वम आख्याहि मे मुने अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते

caturthasa tavaṃ vasiṣṭhasya tattvama ākhyāhi me mune ahiṃsayitvā keneha barahmahatyā vidhīyate

हिन्दी अर्थ

परं धाता विधाता च सुखदु:खे च सर्वदा

English

"You, the fourth after Vasishtha, tell me the truth, sage: without killing, by what is the killing of a brahmana ordained here?"

अध्याय 13

श्लोक 25.4

इति पृष्टॊ महाराज पराशर शरीरजः अब्रवीन निपुणॊ धर्मे निःसंशयम अनुत्तमम

iti pṛṣṭò mahārāja parāśara śarīrajaḥ abravīna nipuṇò dharme niḥsaṃśayama anuttamama

हिन्दी अर्थ

करनेवाला आज कोई नहीं है”

English

Thus asked, great king, Parashara's son, skilled in dharma, said what is without doubt unsurpassed:

अध्याय 13

श्लोक 25.5

बराह्मणं सवयम आहूय भिक्षार्थे कृश वृत्तिनम बरूयान नास्तीति यः पश्चात तं विद्याद बरह्म घातिनम

barāhmaṇaṃ savayama āhūya bhikṣārthe kṛśa vṛttinama barūyāna nāstīti yaḥ paścāta taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

नेत्रवाले महादेवजीको अपनी तपस्यासे संतुष्ट किया

English

"He who himself calls a lean-living brahmana for alms and afterward says 'There is none', know him a killer of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.6

मध्यस्थस्येह विप्रस्य यॊ ऽनूचानस्य भारत वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस तं विद्याद बरह्म घातिनम

madhyasthasyeha viprasya yò 'nūcānasya bhārata vṛttiṃ harati durbuddhisa taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

अर्थात् प्रियतर: कृष्ण मत्प्रसादाद् भविष्यसि

English

He who, evil-minded, takes the livelihood of a neutral learned brahmana, Bharata, know him a killer of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.7

गॊकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप उत्पादयति यॊ विघ्नं तं विद्याद बरह्म घातिनम

gòkulasya tṛṣārtasya jalārthe vasudhādhipa utpādayati yò vighnaṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

वर्षायुतसहस्राणां सहस्नं शतमेव च

English

He who creates an obstacle for a herd of cows thirsty for water, lord of the earth, know him a killer of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.8

यः परवृत्तां शरुतिं सम्यक शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम दूषयत्य अनभिज्ञाय तं विद्याद बरह्म घातिनम

yaḥ paravṛttāṃ śarutiṃ samyaka śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtama dūṣayatya anabhijñāya taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

वरं वृणीष्व भद्रें ते यस्ते मनसि वर्तते

English

He who, without understanding, disparages the scripture rightly set going or a treatise made by sages, know him a killer of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.9

आत्मजां रूपसंपन्नां महतीं सदृशे वरे न परयच्छति यः कन्यां तं विद्याद बरह्म घातिनम

ātmajāṃ rūpasaṃpannāṃ mahatīṃ sadṛśe vare na parayacchati yaḥ kanyāṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

मनसें जैसी रुचि हो, उसके अनुसार कोई वर माँगो”

English

He who does not give his daughter, grown and endowed with beauty, to a suitable groom, know him a killer of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.10

अधर्मनिरतॊ मूढॊ मिथ्या यॊ वै दविजातिषु दद्यान मर्मातिगं शॊकं तं विद्याद बरह्म घातिनम

adharmaniratò mūḍhò mithyā yò vai davijātiṣu dadyāna marmātigaṃ śòkaṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

गृत्समदने अजमीढवंशी युधिष्ठिरसे कहा--

English

The fool devoted to unrighteousness who falsely gives the twice-born a grief that reaches the vitals, know him a killer of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.11

चक्षुषा विप्रहीनस्य पङ्गुलस्य जडस्य वा हरेत यॊ वै सर्वस्वं तं विद्याद बरह्म घातिनम

cakṣuṣā viprahīnasya paṅgulasya jaḍasya vā hareta yò vai sarvasvaṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

रथन्तरे द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते

English

He who takes all the property of a man blind of eye, or lame, or dull, know him a killer of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 25.12

आश्रमे वा वने वा यॊ गरामे वा यदि वा पुरे अग्निं समुत्सृजेन मॊहात तं विद्याद बरह्म घातिनम

āśrame vā vane vā yò garāme vā yadi vā pure agniṃ samutsṛjena mòhāta taṃ vidyāda barahma ghātinama

हिन्दी अर्थ

प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यभीतो वनेचर:

English

He who from delusion sets fire in a hermitage, forest, village or city, know him a killer of a brahmana."

अध्याय 13

श्लोक 26.1

[य] तीर्थानां दर्शनं शरेयः सनानं च भरतर्षभ शरवणं च महाप्राज्ञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः

[ya] tīrthānāṃ darśanaṃ śareyaḥ sanānaṃ ca bharatarṣabha śaravaṇaṃ ca mahāprājña śaròtuma icchāmi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

यत्नेनान्येन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर

English

" Yudhisthira said, 'O grandsire, O thou of great splendour, what do those men become who, through stupefaction of intellect, do not make gifts unto Brahmanas after having promised to make those gifts? O thou that art the foremost of all righteous persons, do tell me what the duties are in this respect. Indeed, what becomes the end of those wicked wights that do not give after having promised to give.'"

अध्याय 13

श्लोक 26.2

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ वक्तुम अर्हसि मे तानि शरॊतास्मि नियतः परभॊ

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha vaktuma arhasi me tāni śaròtāsmi niyataḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

आधिभिव्यधिभिश्रैव वर्जितस्त्वं भविष्यसि

English

[Yudhishthira said:] Of the holy sacred fords on earth, bull of the Bharatas, you ought to tell me; I shall listen restrained, lord.

अध्याय 13

श्लोक 26.3

[भ] इमम अङ्गिरसा परॊक्तं तीर्थवंशं महाद्युते शरॊतुम अर्हसि भद्रं ते पराप्स्यसे धर्मम उत्तमम

[bha] imama aṅgirasā paròktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyute śaròtuma arhasi bhadraṃ te parāpsyase dharmama uttamama

हिन्दी अर्थ

गये और मैंने तुम्हें भर आँख देख लिया”

English

[Bhishma said:] You ought to hear this lineage of sacred fords told by Angiras, greatly radiant one; good fortune to you, you will gain supreme dharma.

अध्याय 13

श्लोक 26.4

तपॊवनगतं विप्रम अभिगम्य महामुनिम पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः

tapòvanagataṃ viprama abhigamya mahāmunima papracchāṅgirasaṃ vīra gautamaḥ saṃśitavrataḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेव महादेवं भक्ता ये मानवा भुवि

English

Going to the great sage, a brahmana in the penance-grove, the hero Gautama of sharp vows asked Angiras:

अध्याय 13

श्लोक 26.5

अस्ति मे भगवन कश चित तीर्थेभ्यॊ धर्मसंशयः तत सर्वं शरॊतुम इच्छामि तन मे शंस महामुने

asti me bhagavana kaśa cita tīrthebhyò dharmasaṃśayaḥ tata sarvaṃ śaròtuma icchāmi tana me śaṃsa mahāmune

हिन्दी अर्थ

तावन्त्यब्दसहस््राणि स्वर्गे वसति मानव:

English

"Blessed one, I have a doubt of dharma about sacred fords; I wish to hear it all; tell me, great sage.

अध्याय 13

श्लोक 26.6

उपस्पृश्य फलं किं सयात तेषु तीर्थेषु वै मुने परेत्य भावे महाप्राज्ञ तद यथास्ति तथा वद

upaspṛśya phalaṃ kiṃ sayāta teṣu tīrtheṣu vai mune paretya bhāve mahāprājña tada yathāsti tathā vada

हिन्दी अर्थ

निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद् ब्रवीतु मे

English

What fruit is there, sage, from bathing in those fords, in the world after death? Tell me, greatly wise one, as it is."

अध्याय 13

श्लोक 26.7

[अ] सप्ताहं चन्द्र भागां वै वितस्ताम ऊर्मिमालिनीम विगाह्य वै निराहारॊ निर्ममॊ मुनिवद भवेत

[a] saptāhaṃ candra bhāgāṃ vai vitastāma ūrmimālinīma vigāhya vai nirāhārò nirmamò munivada bhaveta

हिन्दी अर्थ

तथेदानीं मया कार्य यथा वक्ष्यति मां भवान्

English

[Angiras said:] "One who for seven days, fasting and free of mine-ness, plunges into the Vitasta, the river garlanded with waves, in Chandrabhaga, becomes like a sage.

अध्याय 13

श्लोक 26.8

काश्मीर मण्डले नद्यॊ याः पतन्ति महानदम ता नदीः सिन्धुम आसाद्य शीलवान सवर्गम आप्नुयात

kāśmīra maṇḍale nadyò yāḥ patanti mahānadama tā nadīḥ sindhuma āsādya śīlavāna savargama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

रुद्रस्यायतनं दृष्टवा सिद्धचारणसेवितम्

English

The rivers in the Kashmir region that fall into the great river: a virtuous man gaining those rivers and the Sindhu would attain heaven.

अध्याय 13

श्लोक 26.9

पुष्करं च परभासं च नैमिषं सागरॊदकम देविकाम इन्द्र मार्गं च सवर्णबिन्दुं विगाह्य च विबॊध्यते विमानस्थः सॊ ऽपसरॊभिर अभिष्टुतः

puṣkaraṃ ca parabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgaròdakama devikāma indra mārgaṃ ca savarṇabinduṃ vigāhya ca vibòdhyate vimānasthaḥ sò 'pasaròbhira abhiṣṭutaḥ

हिन्दी अर्थ

अतस्तदिष्ट॑ देवस्य तथोमाया इति श्रुति:

English

Plunging into Pushkara, Prabhasa, Naimisha, the sea water, the Devika, the Indra road and Svarnabindu, he awakes standing in a celestial car, praised by apsarases.

अध्याय 13

श्लोक 26.10

हिरण्यबिन्दुं विक्षॊभ्य परयतश चाभिवाद्य तम कुशे शयं च देवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम

hiraṇyabinduṃ vikṣòbhya parayataśa cābhivādya tama kuśe śayaṃ ca devatvaṃ pūyate tasya kilbiṣama

हिन्दी अर्थ

प्रयत्नसे संतुष्ट हो मुझे अणिमा आदि आठ सिद्धियाँ प्रदान की थीं

English

"Bhishma said, 'The person that, after having promised, does not give, be it little or much, has the mortification to see his hopes (in every direction) become fruitless like the hopes of a eunuch in respect of progeny. Whatever good acts such a person does between the day of his birth and that of his death, O Bharata, whatever libations he pours on the sacrificial fire, whatever gifts he makes, O chief of Bharata's race, and whatever penances he performs all become fruitless. They that are conversant with the scriptures declare this as their opinion, arriving at it, O chief of the Bharatas, with the aid of a well- ordered understanding. Persons conversant with the scriptures are also of opinion that such a man may be cleansed by giving away a thousand horses with ears of a dark hue. In this connection is cited the old narrative of the discourse between a jackal and an ape. While both were human beings, O scorcher of foes, they were intimate friends. After death one of them became a jackal and the other an ape. Beholding the jackal one day eating an animal carcase in the midst of a crematorium, the ape, remembering his own and his friend's former birth as human beings, addressed him, saying,— Verily, what terrible sin didst thou perpetrate in thy former birth in consequence of which thou art obliged in this birth to feed in a crematorium upon such repulsive fare as the putrid carcase of an animal?— Thus addressed, the jackal replied unto the ape, saying,— Having promised to give unto a Brahmana I did not make him the gift. It is for that sin, O ape, that I have fallen into this wretched order of existence. It is for that reason that, when hungry, I am obliged to eat such food.'

अध्याय 13

श्लोक 26.11

इन्द्र तॊयां समासाद्य गन्धमादन संनिधौ करतॊयां कुरङ्गेषु तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः अश्वमेधम अवाप्नॊति विगाह्य नियतः शुचिः

indra tòyāṃ samāsādya gandhamādana saṃnidhau karatòyāṃ kuraṅgeṣu tarirātròpòṣitò naraḥ aśvamedhama avāpnòti vigāhya niyataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

आयुश्चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम्

English

"Bhishma continued, 'The jackal then, O best of men, addressed the ape and said,— What sin didst thou commit for which thou hast become an ape?'

अध्याय 13

श्लोक 26.12

गङ्गा दवरे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वते तथा कनखले सनात्वा धूतपाप्मा दिवं वरजेत

gaṅgā davare kuśāvarte bilvake nemiparvate tathā kanakhale sanātvā dhūtapāpmā divaṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

महातपा महातेजा महायोगी महायशा:

English

"The ape said, 'In my former life I used to appropriate the fruits belonging to Brahmanas. Hence have I become an ape. Hence it is clear that one possessed of intelligence and learning should never appropriate what belongs to Brahmanas. Verily, as one should abstain from this, one should avoid also all disputes with Brahmanas. Having promised, one should certainly make the promised gift unto them.'

अध्याय 13

श्लोक 26.13

अपां हरद उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत बरह्म चारी जितक्रॊधः सत्यसंधस तव अहिंसकः

apāṃ harada upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labheta barahma cārī jitakròdhaḥ satyasaṃdhasa tava ahiṃsakaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्यसावीप्सित: पुत्रो मम स्याद् वै महेश्वरात्

English

"Bhishma continued, 'I heard this, O king, from my preceptor while he was engaged in discoursing upon the subject of Brahmanas. I heard this from that righteous person when he recited the old and sacred declaration on this topic. I heard this from Krishna also, O king, while he was engaged in discoursing, O

अध्याय 13

श्लोक 26.14

यत्र भागीरथी गङ्गा भजते दिशम उत्तराम महेश्वरस्य निष्ठाने यॊ नरस तव अभिषिच्यते एकमासं निराहारः सवयं पश्यति देवताः

yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśama uttarāma maheśvarasya niṣṭhāne yò narasa tava abhiṣicyate ekamāsaṃ nirāhāraḥ savayaṃ paśyati devatāḥ

हिन्दी अर्थ

मयि सम्भावना यास्या: फलात्कृष्णो भविष्यति

English

Where the Ganga Bhagirathi goes toward the north, at the place of Maheshvara, the man who is consecrated there fasting for one month himself sees the gods.

अध्याय 13

श्लोक 26.15

सप्त गङ्गे तरिगङ्गे च इन्द्र मार्गे च तर्पयन सुधां वै लभते भॊक्तुं यॊ नरॊ जायते पुनः

sapta gaṅge tarigaṅge ca indra mārge ca tarpayana sudhāṃ vai labhate bhòktuṃ yò narò jāyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदानां च स वै वक्ता कुरुवंशकरस्तथा

English

Satisfying at Saptaganga, Triganga and Indramarga, a man gains nectar to enjoy and is not born again.

अध्याय 13

श्लोक 26.16

महाश्रम उपस्पृश्य यॊ ऽगनिहॊत्रपरः शुचिः एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स वरजेत

mahāśrama upaspṛśya yò 'ganihòtraparaḥ śuciḥ ekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa varajeta

हिन्दी अर्थ

भविष्यति महेन्द्रस्य दयित: स महामुनि:

English

One who, pure and devoted to the Agnihotra, touches the water at Mahashrama, fasting one month, would go to success in a month.

अध्याय 13

श्लोक 26.17

महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे तव अलॊलुपः तरिरात्रॊपॊषितॊ भूत्वा मुच्यते बरह्महत्यया

mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tava alòlupaḥ tarirātròpòṣitò bhūtvā mucyate barahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्या स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत

English

Touching the water at Mahahrada on Bhrigutunga, ungreedy, having fasted three nights, he is freed from the killing of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 26.18

कन्या कूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतॊदकः देवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते

kanyā kūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtòdakaḥ deveṣu kīrtiṃ labhate yaśasā ca virājate

हिन्दी अर्थ

अचौरश्लौरशड्कायां शूले भिन्नो हाहं तदा

English

Touching water at Kanyakupa and making water-offering at Balaka, he gains fame among the gods and shines with glory.

अध्याय 13

श्लोक 26.19

देशकाल उपस्पृश्य तथा सुन्दरिका हरदे अश्विभ्यां रूपवर्चस्यं परेत्य वै लभते नरः

deśakāla upaspṛśya tathā sundarikā harade aśvibhyāṃ rūpavarcasyaṃ paretya vai labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

मोक्ष प्राप्स्यसि शूलाच्च जीविष्यसि समार्बुदम्

English

Touching water at Deshakala and the lake Sundarika, a man gains from the Ashvins beauty and splendour after death.

अध्याय 13

श्लोक 26.20

महागङ्गाम उपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा पक्षम एकं निराहारः सवर्गम आप्नॊति निर्मलः

mahāgaṅgāma upaspṛśya kṛttikāṅgārake tathā pakṣama ekaṃ nirāhāraḥ savargama āpnòti nirmalaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं भविष्यस्यनुपमो जन्म वै सफल॑ कुरु

English

Touching the Mahaganga at Krittikangaraka, fasting a fortnight, he gains heaven, pure.

अध्याय 13

श्लोक 26.21

वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा निवासे ऽपसरसां दिव्ये कामचारी महीयते

vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathā nivāse 'pasarasāṃ divye kāmacārī mahīyate

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवोर्जितम्

English

Touching water at Vaimanika and at Kinkinikashrama, he is honoured, going at will, in the divine dwelling of the apsarases.

अध्याय 13

श्लोक 26.22

कालिकाश्रमम आसाद्य विपाशायां कृतॊदकः बरह्म चारी जितक्रॊधस तरिरात्रान मुच्यते भवात

kālikāśramama āsādya vipāśāyāṃ kṛtòdakaḥ barahma cārī jitakròdhasa tarirātrāna mucyate bhavāta

हिन्दी अर्थ

महेश्वरो महाराज कृत्तिवासा महाद्युति:

English

Reaching the Kalikashrama and making water-offering at the Vipasha, a celibate with anger conquered is freed from rebirth in three nights.

अध्याय 13

श्लोक 26.23

आश्रमे कृत्तिकानां तु सनात्वा यस तर्पयेत पितॄन तॊषयित्वा महादेवं निर्मलः सवर्गम आप्नुयात

āśrame kṛttikānāṃ tu sanātvā yasa tarpayeta pitṝna tòṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ savargama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

विश्वामित्रा भ्यनुज्ञातो हाहं पितरमागत:

English

He who bathes at the hermitage of the Krittikas and satisfies his ancestors, having pleased Mahadeva, would gain heaven, pure.

अध्याय 13

श्लोक 26.24

महापुर उपस्पृश्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः तरसानां सथावराणां च दविपदानां भयं तयजेत

mahāpura upaspṛśya tarirātròpòṣitò naraḥ tarasānāṃ sathāvarāṇāṃ ca davipadānāṃ bhayaṃ tayajeta

हिन्दी अर्थ

कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्र वेदविभूषितम्

English

Touching water at Mahapura and fasting three nights, a man would be free of fear from moving and unmoving beings and two-footed ones.

अध्याय 13

श्लोक 26.25

देवदारु वने सनात्वा धूतपाप्मा कृतॊदकः देवलॊकम अवाप्नॊति सप्तरात्रॊषितः शुचिः

devadāru vane sanātvā dhūtapāpmā kṛtòdakaḥ devalòkama avāpnòti saptarātròṣitaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा जनन्या वचन निराशो गुरुदर्शने

English

Bathing in the Devadaru forest and making water-offering, his sins shaken off, pure, staying seven nights, he gains the world of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 26.26

कौशन्ते च कुश सतम्बे दरॊण शर्म पदे तथा आपः परपतने सनातः सेव्यते सॊ ऽपसरॊगणैः

kauśante ca kuśa satambe daròṇa śarma pade tathā āpaḥ parapatane sanātaḥ sevyate sò 'pasarògaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

पिता माता च ते त्वं च पुत्र मृत्युविवर्जिता:

English

Bathing at Kaushanta, Kushastamba, Drona Sharmapada and at Apah Prapatana, he is attended by troops of apsarases.

अध्याय 13

श्लोक 26.27

चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनी जले विगाह्य वै निराहारॊ राजलक्ष्मीं निगच्छति

citrakūṭe janasthāne tathā mandākinī jale vigāhya vai nirāhārò rājalakṣmīṃ nigacchati

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञातो भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर

English

Plunging into the waters of Chitrakuta, Janasthana and Mandakini, fasting, he gains royal fortune.

अध्याय 13

श्लोक 26.28

शयामायास तव आश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य च तरींस तरिरात्रान स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत

śayāmāyāsa tava āśramaṃ gatvā uṣya caivābhiṣicya ca tarīṃsa tarirātrāna sa saṃdhāya gandharvanagare vaseta

हिन्दी अर्थ

उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश्ष शरणाकुरून्

English

Going to the hermitage of Shyama and living and bathing there, he would stay three nights times three and live in the city of the gandharvas.

अध्याय 13

श्लोक 26.29

रमण्यां च उपस्पृश्य तथा वै गन्धतारिके एकमासं निराहारस तव अन्तर्धानफलं लभेत

ramaṇyāṃ ca upaspṛśya tathā vai gandhatārike ekamāsaṃ nirāhārasa tava antardhānaphalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

प्रणमन्तं परिष्वज्य मूर्थ्न्युपाप्राय पाण्डव

English

Touching water at Ramanya and at Gandhatarika, fasting a month, he would gain the fruit of invisibility.

अध्याय 13

श्लोक 26.30

कौशिकी दवारम आसाद्य वायुभक्षस तव अलॊलुपः एकविंशतिरात्रेण सवर्गम आरॊहते नरः

kauśikī davārama āsādya vāyubhakṣasa tava alòlupaḥ ekaviṃśatirātreṇa savargama āròhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

एतान्यत्यद्भुतान्येव कर्माण्यथ महात्मन:

English

Reaching the door of the Kaushiki, living on air, ungreedy, a man ascends to heaven in twenty-one nights.

अध्याय 13

श्लोक 26.31

मतङ्ग वाप्यां यः सनायाद एकरात्रेण सिध्यति विगाहति हय अनालम्बम अन्धकं वै सनातनम

mataṅga vāpyāṃ yaḥ sanāyāda ekarātreṇa sidhyati vigāhati haya anālambama andhakaṃ vai sanātanama

हिन्दी अर्थ

उपमन्युर्मयि प्राह तपन्निव दिवाकर:

English

One who bathes in the Matanga well succeeds in one night, and plunges into the Andhaka, supportless and eternal.

अध्याय 13

श्लोक 26.32

नैमिषे सवर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः फलं पुरुषमेधस्य लभेन मासं कृतॊदकः

naimiṣe savargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥ phalaṃ puruṣamedhasya labhena māsaṃ kṛtòdakaḥ

हिन्दी अर्थ

ईशान न प्रपद्यन्ते तमोराजसवृत्तय:

English

Touching water at Naimisha and at Svargatirtha, master of his senses, making water-offering for a month he would gain the fruit of a human sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 26.33

गङ्गा हरद उपस्पृश्य तथा चैवॊत्पला वने अश्वमेधम अवाप्नॊति तत्र मासं कृतॊदकः

gaṅgā harada upaspṛśya tathā caivòtpalā vane aśvamedhama avāpnòti tatra māsaṃ kṛtòdakaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वथा वर्तमानो5पि यो भक्त: परमेश्वरे

English

Touching water at the Ganga lake and in the Utpala forest, he gains the horse sacrifice, making water-offering there a month.

अध्याय 13

श्लोक 26.34

गङ्गायमुनयॊस तीर्थे तथा कालंजरे गिरौ षष्टिह्रद उपस्पृश्य दानं नान्यद विशिष्यते

gaṅgāyamunayòsa tīrthe tathā kālaṃjare girau ṣaṣṭihrada upaspṛśya dānaṃ nānyada viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मत्वं केशवत्वं वा शक्रत्वं वा सुरैः सह

English

At the ford of the Ganga and Yamuna, on the mountain Kalanjara, touching the water at Shashtihrada, no other gift is more distinguished.

अध्याय 13

श्लोक 26.35

दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कॊट्यस तथापराः समागच्छन्ति माघ्यां तु परयागे भरतर्षभ

daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ kòṭyasa tathāparāḥ samāgacchanti māghyāṃ tu parayāge bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

मनसापि शिवं तात ये प्रपद्यन्ति मानवा:

English

Ten thousand sacred fords and three ten million others come together at Prayaga in Magha, bull of the Bharatas.

अध्याय 13

श्लोक 26.36

माघमासं परयागे तु नियतः संशितव्रतः सनात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः सवर्गम आप्नुयात

māghamāsaṃ parayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥ sanātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ savargama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

भित्त्वा भित्त्वा च कूलानि हुत्वा सर्वमिदं जगत्

English

Bathing at Prayaga in the month of Magha, restrained and of sharp vows, best of the Bharatas, he would attain heaven, pure.

अध्याय 13

श्लोक 26.37

मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणाम आश्रमे शुचिः वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतॊ भवेन नरः

marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇāma āśrame śuciḥ vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūtò bhavena naraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वलक्षणहीनोपि युक्तो वा सर्वपातकैः

English

Touching water at Marudgana in the hermitage of the ancestors, pure, and at the ford of Vaivasvata, a man becomes himself a sacred ford.

अध्याय 13

श्लोक 26.38

तथा बरह्मशिरॊ गत्वा भागीरथ्यां कृतॊदकः एकमासं निराहारः सॊमलॊकम अवाप्नुयात

tathā barahmaśirò gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtòdakaḥ ekamāsaṃ nirāhāraḥ sòmalòkama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

कीटपक्षिपतड्जानां तिरक्षामपि केशव

English

So going to Brahmashiras and making water-offering in the Bhagirathi, fasting one month, he would reach the world of Soma.

अध्याय 13

श्लोक 26.39

कपॊतके नरः सनात्वा अष्टावक्रे कृतॊदकः दवादशाहं निराहारॊ नरमेध फलं लभेत

kapòtake naraḥ sanātvā aṣṭāvakre kṛtòdakaḥ davādaśāhaṃ nirāhārò naramedha phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

भी कहीं किसीका भय नहीं प्राप्त होता है

English

Bathing at Kapotaka and making water-offering at Ashtavakra, fasting twelve days, a man would gain the fruit of a human sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 26.40

मुञ्ज पृष्ठं गयां चैव निरृतिं देव पर्वतम तृतीयां करौञ्चपादीं च बरह्महत्या विशुध्यति

muñja pṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nirṛtiṃ deva parvatama tṛtīyāṃ karauñcapādīṃ ca barahmahatyā viśudhyati

हिन्दी अर्थ

ततः कृष्णोडब्रवीद् वाक्‍्यं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

English

At Munjaprishtha, Gaya, Nirriti, Devaparvata, and the third, Krauncapadi, he is purified from the killing of a brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 26.41

कलश्यां वाप्य उपस्पृश्य वेद्यां च बहुशॊ जलाम अग्नेः पुरे नरः सनात्वा विशालायां कृतॊदकः देव हरद उपस्पृश्य बरह्मभूतॊ विराजते

kalaśyāṃ vāpya upaspṛśya vedyāṃ ca bahuśò jalāma agneḥ pure naraḥ sanātvā viśālāyāṃ kṛtòdakaḥ deva harada upaspṛśya barahmabhūtò virājate

हिन्दी अर्थ

रुद्रा: ससाध्या वरुणो5थगोप:

English

Touching water at Kalashi and often at the Vedi, at Agnipura, bathing, and making water-offering at Vishala, touching the water at Devahrada, he shines as one who has become Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 26.42

पुरापवर्तनं नन्दां महानन्दां च सेव्य वै नन्दने सेव्यते दान्तस तव अप्सरॊभिर अहिंसकः

purāpavartanaṃ nandāṃ mahānandāṃ ca sevya vai nandane sevyate dāntasa tava apsaròbhira ahiṃsakaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षा दीक्षा संयमा ये च केचित्

English

Serving Purapavartana, Nanda and Mahananda, one is attended in Nandana, self-controlled and harmless, by apsarases.

अध्याय 13

श्लोक 26.43

उर्वशी कृत्तिका यॊगे गत्वा यः सुसमाहितः लौहित्ये विधिवत सनात्वा पुण्डरीकफलं लभेत

urvaśī kṛttikā yòge gatvā yaḥ susamāhitaḥ lauhitye vidhivata sanātvā puṇḍarīkaphalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

लेखा: सुयामास्तुषिता ब्रह्मुकाया:

English

One who, well-composed, goes at the conjunction of Urvashi and the Krittikas, bathing duly in the Lauhitya, would gain the fruit of a lotus.

अध्याय 13

श्लोक 26.44

रामह्रद उपस्पृश्य विशालायां कृतॊदकः दवादशाहं निराहारः कल्मषाद विप्रमुच्यते

rāmahrada upaspṛśya viśālāyāṃ kṛtòdakaḥ davādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣāda vipramucyate

हिन्दी अर्थ

शर्वाज्जातं विद्धि यत् कीर्तितं मे

English

Touching water at Ramahrada and making water-offering at Vishala, fasting twelve days, he is freed from stain.

अध्याय 13

श्लोक 26.45

महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः एकमासं निराहारॊ जमदग्निगतिं लभेत

mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥ ekamāsaṃ nirāhārò jamadagnigatiṃ labheta

हिन्दी अर्थ

पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम्

English

Touching water at Mahahrada with a pure mind, a man fasting one month would gain the goal of Jamadagni.

अध्याय 13

श्लोक 26.46

विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस तव अहिंसकः षण मासं पदम आस्थाय मासेनैकेन शुध्यति

vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasaṃdhasa tava ahiṃsakaḥ ṣaṇa māsaṃ padama āsthāya māsenaikena śudhyati

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्रुयादश्चमेधे फलं यत्

English

Heating himself on the Vindhya, true to his word and harmless, taking a stand six months, he is purified in one month.

अध्याय 13

श्लोक 26.47

नर्मदायाम उपस्पृश्य तथा सूर्पारकॊदके एकपक्षं निराहारॊ राजपुत्रॊ विधीयते

narmadāyāma upaspṛśya tathā sūrpārakòdake ekapakṣaṃ nirāhārò rājaputrò vidhīyate

हिन्दी अर्थ

शूद्रो गतिं प्रेत्य तथा सुखं च

English

Touching water in the Narmada and at the water of Surparaka, fasting a fortnight, he is made a king's son.

अध्याय 13

श्लोक 26.48

जम्बू मार्गे तरिभिर मासैः संयतः सुसमाहितः अहॊरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति

jambū mārge taribhira māsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥ ahòrātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati

हिन्दी अर्थ

होता है और शूद्र इहलोकमें सुख तथा परलोकमें सदगति पाता है

English

On the Jambu road, restrained and well-composed for three months, in one day and night he attains success.

अध्याय 13

श्लोक 26.49

कॊका मुखे विगाह्यापॊ गत्वा चण्डालिकाश्रमम शाकभक्षश चीरवासाः कुमारीर विन्दते दश

kòkā mukhe vigāhyāpò gatvā caṇḍālikāśramama śākabhakṣaśa cīravāsāḥ kumārīra vindate daśa

हिन्दी अर्थ

सर्वदोषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विन:

English

Plunging into the waters at Kokamukha and going to the hermitage of Chandalika, eating vegetables and wearing bark, he wins ten maidens.

अध्याय 13

श्लोक 26.50

वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत कदा चन यस्य कन्या हरदे वासॊ देवलॊकं स गच्छति

vaivasvatasya sadanaṃ na sa gaccheta kadā cana yasya kanyā harade vāsò devalòkaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत् कथं स्मृतम्

English

He would never go to Vaivasvata's house; one who stays at Kanyahrada goes to the world of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 26.51

परभासे तव एकरात्रेण अमावास्यां समाहितः सिध्यते ऽतर महाबाहॊ यॊ नरॊ जायते पुनः

parabhāse tava ekarātreṇa amāvāsyāṃ samāhitaḥ sidhyate 'tara mahābāhò yò narò jāyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

कही जाती है, वह किस प्रकार बतायी गयी है?

English

At Prabhasa, composed for one night at the new moon, mighty-armed, he succeeds, the man who is not born again.

अध्याय 13

श्लोक 26.52

उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे पिङ्गायाश चाश्रमे सनात्वा सर्वपापैः परमुच्यते

ujjānaka upaspṛśya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame piṅgāyāśa cāśrame sanātvā sarvapāpaiḥ paramucyate

हिन्दी अर्थ

या प्राजापत्य धर्म; अथवा आसुर धर्म है?

English

Touching water at Ujjanaka and at the hermitage of Arshtishena, bathing at the hermitage of Pingaya, he is freed from all sins.

अध्याय 13

श्लोक 26.53

कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघ मर्षणम अश्वमेधम अवाप्नॊति तरिरात्रॊपॊषितः शुचिः

kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāgha marṣaṇama aśvamedhama avāpnòti tarirātròpòṣitaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्व नु

English

Touching water at Kulya and muttering the Aghamarshana, fasted three nights, pure, he gains the horse sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 26.54

पिण्डारक उपस्पृश्य एक रात्रॊषितॊ नरः अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः

piṇḍāraka upaspṛśya eka rātròṣitò naraḥ agniṣṭòmama avāpnòti parabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वमेकस्तु म्रियते क्व चैकस्तिष्ठते वद

English

Touching water at Pindaraka and staying one night, a man, pure through the night to morning, gains the Agnishtoma.

अध्याय 13

श्लोक 26.55

तथा बरह्मसरॊ गत्वा धर्मारण्यॊपशॊभितम पुण्डरीकम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः

tathā barahmasarò gatvā dharmāraṇyòpaśòbhitama puṇḍarīkama avāpnòti parabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

अवस्थाओंमें पड़ते हैं, तब वे सहधर्मका निर्वाह किस प्रकार कर सकते हैं?

English

So going to Brahmasara, adorned with Dharmaranya, pure through the night to morning, he gains the lotus.

अध्याय 13

श्लोक 26.56

मैनाके पर्वते सनात्वा तथा संध्याम उपास्य च कामं जित्वा च वै मासं सर्वमेध फलं लभेत

maināke parvate sanātvā tathā saṃdhyāma upāsya ca kāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvamedha phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

यदानृताः स्त्रियस्तात सहधर्म: कुत:ः स्मृत:

English

Bathing on the Mainaka mountain and worshipping at twilight, having conquered desire for a month, he gains the fruit of the all-sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 26.57

विख्यातॊ हिमवान पुण्यः शंकरश्वशुरॊ गिरिः आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः

vikhyātò himavāna puṇyaḥ śaṃkaraśvaśurò giriḥ ākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मोयं पूर्विका संज्ञा उपचार: क्रियाविधि:

English

The famous holy Himalaya, Shankara's father-in-law, a mine of all jewels, served by Siddhas and Charanas,

अध्याय 13

श्लोक 26.58

शरीरम उत्सृजेत तत्र विधिपूर्वम अनाशके अध्रुवं जीवितं जञात्वा यॊ वै वेदान्तगॊ दविजः

śarīrama utsṛjeta tatra vidhipūrvama anāśake adhruvaṃ jīvitaṃ jañātvā yò vai vedāntagò davijaḥ

हिन्दी अर्थ

निः:संदेहमिदं सर्व पितामह यथाश्रुति

English

there one may give up the body by rule, by fasting, a twice-born who has crossed the Vedanta, knowing life to be impermanent.

अध्याय 13

श्लोक 26.59

अभ्यर्च्य देवतास तत्र नमस्कृत्य मुनींस तथा ततः सिद्धॊ दिवं गच्छेद बरह्मलॊकं सनातनम

abhyarcya devatāsa tatra namaskṛtya munīṃsa tathā tataḥ siddhò divaṃ gaccheda barahmalòkaṃ sanātanama

हिन्दी अर्थ

यह सब समझाइये जिससे मेरा संदेह दूर हो जाय

English

Having worshipped the gods there and saluted the sages, then a perfected one goes to heaven, the eternal world of Brahma.

अध्याय 13

श्लोक 26.60

कामं करॊधं च लॊभं च यॊ जित्वा तीर्थम आवसेत न तेन किं चिन न पराप्तं तीर्थाभिगमनाद भवेत

kāmaṃ karòdhaṃ ca lòbhaṃ ca yò jitvā tīrthama āvaseta na tena kiṃ cina na parāptaṃ tīrthābhigamanāda bhaveta

हिन्दी अर्थ

इसकी प्रवृत्ति हुई, ये सारी बातें आप मुझे बताइये

English

One who dwells at a sacred ford having conquered desire, anger and greed has not failed to gain anything by going to a ford.

अध्याय 13

श्लोक 26.61

यान्य अगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमासतः

yānya agamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषेरथ वदान्यस्य वत्रे कन्यां महात्मन:

English

The fords that are inaccessible, hard and rough should be gone to by mind, in summary of all fords.

अध्याय 13

श्लोक 26.62

इदं मेध्यम इदं धन्यम इदं सवर्ग्यम इदं सुखम इदं रहस्यं देवानाम आप्लाव्यानां च पावनम

idaṃ medhyama idaṃ dhanyama idaṃ savargyama idaṃ sukhama idaṃ rahasyaṃ devānāma āplāvyānāṃ ca pāvanama

हिन्दी अर्थ

महात्मा वदान्य ऋषिसे उनकी कन्या माँगी

English

This is pure, blessed, leading to heaven, happy; this is the secret of the gods, a purifier of those who bathe.

अध्याय 13

श्लोक 26.63

इदं दद्याद दविजातीनां साधूनाम आत्मजस्य वा सुहृदां च जपेत कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा

idaṃ dadyāda davijātīnāṃ sādhūnāma ātmajasya vā suhṛdāṃ ca japeta karṇe śiṣyasyānugatasya vā

हिन्दी अर्थ

गुणप्रभावशीलेन चारित्रेण च शोभनाम्

English

One should give this to the twice-born, to good men, to one's son, or mutter it in the ear of a friend or a loyal pupil.

अध्याय 13

श्लोक 26.64

दत्तवान गौतमस्येदम अङ्गिरा वै महातपाः गुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता

dattavāna gautamasyedama aṅgirā vai mahātapāḥ gurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā

हिन्दी अर्थ

प्रभाव, शील और चरित्र सभी दृष्टियोंसे वह परम सुन्दर थी

English

The great ascetic Angiras gave this to Gautama, permitted by teachers and by the wise Kashyapa.

अध्याय 13

श्लोक 26.65

महर्षीणाम इदं जप्यं पावनानां तथॊत्तमम जपंश चाभ्युत्थितः शश्वन निर्मलः सवर्गम आप्नुयात

maharṣīṇāma idaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathòttamama japaṃśa cābhyutthitaḥ śaśvana nirmalaḥ savargama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता

English

This is the best prayer of great sages that purify; muttering it and rising constantly, he would reach heaven, pure.

अध्याय 13

श्लोक 26.66

इदं यश चापि शृणुयाद रहस्यं तव अङ्गिरॊ मतम उत्तमे च कुले जन्म लभेज जातिं च संस्मरेत

idaṃ yaśa cāpi śṛṇuyāda rahasyaṃ tava aṅgirò matama uttame ca kule janma labheja jātiṃ ca saṃsmareta

हिन्दी अर्थ

उसका दर्शन होगा”

English

One who hears this secret, held by Angiras, gains birth in an excellent family and remembers his birth.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।