Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 21/87 · श्लोक 31.1–32.33

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 31.1

[य] शरुतं मे महद आख्यानम एतत कुरुकुलॊद्वह सुदुष्प्रापं बरवीषि तवं बराह्मण्यं वदतां वर

[ya] śarutaṃ me mahada ākhyānama etata kurukulòdvaha suduṣprāpaṃ baravīṣi tavaṃ barāhmaṇyaṃ vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

किं च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह

English

of the rites performed in honour of the Pitris, became reborn, the one as scion of a royal race and the other as the member of a priestly family. Both of them began to grow and both acquired great knowledge in the usual branches of study. The Brahmana became well versed in the Vedas as also in the Atharvans. 2 In the matter, again of all sacrifices ordained in the Sutras, of that Vedanga which deals with religious rites and observances, astrology and astronomy the reborn Rishi attained great excellence. In the Sankhya philosophy too he began to take great delight. Meanwhile, the reborn Sudra who had become a prince, when his father, the king died, performed his last rites; and after he had purified himself by accomplishing all the obsequial ceremonies, he was installed by the subjects of

अध्याय 13

श्लोक 31.2

विश्वामित्रेण च पुरा बराह्मण्यं पराप्तम इत्य उत शरूयते वदसे तच च दुष्प्रापम इति सत्तम

viśvāmitreṇa ca purā barāhmaṇyaṃ parāptama itya uta śarūyate vadase taca ca duṣprāpama iti sattama

हिन्दी अर्थ

कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह

English

[Yudhishthira said:] It is heard that Vishvamitra also long ago gained brahminhood; and you say it is hard to get, good one.

अध्याय 13

श्लोक 31.3

वीह हव्यश च राजर्षिः शरुतॊ मे विप्रतां गतः तद एव तावद गाङ्गेय शरॊतुम इच्छाम्य अहं विभॊ

vīha havyaśa ca rājarṣiḥ śarutò me vipratāṃ gataḥ tada eva tāvada gāṅgeya śaròtuma icchāmya ahaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

इच्छामीह त्वया55ख्यातं विहित॑ यत् सुरब्िभि:

English

I have heard that the royal sage Vitahavya attained brahminhood; I wish to hear that, Gangeya, lord.

अध्याय 13

श्लोक 31.4

स केन कर्मणा पराप्तॊ बराह्मण्यं राजसत्तम वरेण तपसा वापि तन मे वयाख्यातुम अर्हति

sa kena karmaṇā parāptò barāhmaṇyaṃ rājasattama vareṇa tapasā vāpi tana me vayākhyātuma arhati

हिन्दी अर्थ

हैवे वाप्यथ पित्रये वा राजन् ना्हन्ति केतनम्

English

By what deed did that best of kings gain brahminhood, by a boon or by austerity? You ought to tell me.

अध्याय 13

श्लोक 31.5

[बः] शृणु राजन यथा राजा वीह हव्यॊ महायशाः कषत्रियः सन पुनः पराप्तॊ बराह्मण्यं लॊकसत्कृतम

[baḥ] śṛṇu rājana yathā rājā vīha havyò mahāyaśāḥ kaṣatriyaḥ sana punaḥ parāptò barāhmaṇyaṃ lòkasatkṛtama

हिन्दी अर्थ

सावित्रीज्ञा: क्रियावन्तस्ते राजन् केतनक्षमा:

English

[Bhishma said:] Hear, king, how King Vitahavya of great fame, though a kshatriya, again gained brahminhood honoured by the world.

अध्याय 13

श्लोक 31.6

मनॊर महात्मनस तात परजा धर्मेण शासतः बभूव पुत्रॊ धर्मात्मा शर्यातिर इति विश्रुतः

manòra mahātmanasa tāta parajā dharmeṇa śāsataḥ babhūva putrò dharmātmā śaryātira iti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियस्यापि यो ब्रूयात् प्रीयन्तां पितरस्त्विति

English

When the great-souled Manu ruled his subjects with dharma, a son was born, righteous-souled, famed as Sharyati.

अध्याय 13

श्लोक 31.7

तस्यान्ववाये दवौ राजन राजानौ संबभूवतुः हेहयस तालजङ्घश च वत्सेषु जयतां वर

tasyānvavāye davau rājana rājānau saṃbabhūvatuḥ hehayasa tālajaṅghaśa ca vatseṣu jayatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

चतुर्गुण: क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुण: स्मृत:

English

In his line two kings were born, king: Haihaya and Talajangha, in the Vatsa country, best of the victorious.

अध्याय 13

श्लोक 31.8

हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु सत्रीषु भारत शतं बभूव परख्यातं शूराणाम अनिवर्तिनाम

hehayasya tu putrāṇāṃ daśasu satrīṣu bhārata śataṃ babhūva parakhyātaṃ śūrāṇāma anivartināma

हिन्दी अर्थ

और उसे पशुहिंसाके समान पाप लगता है

English

Of Haihaya's sons by ten wives, Bharata, a hundred were famed, heroes who did not turn back,

अध्याय 13

श्लोक 31.9

तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः

tulyarūpaprabhāvāṇāṃ viduṣāṃ yuddhaśālināma dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ

हिन्दी अर्थ

यवीयान् पशुहिंसायां भागार्ध समवाप्लुयात्

English

of equal form and power, learned, skilled in battle, trained everywhere in the science of the bow and in the Veda.

अध्याय 13

श्लोक 31.10

काशिष्व अपि नृपॊ राजन दिवॊदास पितामहः हर्यश्व इति विख्यातॊ बभूव जयतां वरः

kāśiṣva api nṛpò rājana divòdāsa pitāmahaḥ haryaśva iti vikhyātò babhūva jayatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

है? तथा सर्वोत्तम पवित्रता किसे कहते हैं? यह मुझे बताइये

English

his father as their king on his paternal throne. But soon after his own installation as king, he installed the reborn Rishi as his priest. Indeed, having made the Brahmana his priest, the king began to pass his days in great happiness. He ruled his kingdom righteously and protected and cherished all his subjects. Everyday, however, the king on the occasion of receiving benedictions from his priest as also of the performance of religious and other sacred rites, smiled or laughed at him loudly. In this way, O monarch, the reborn Sudra who had become a king, laughed at sight of his priest on numberless occasions. 1 The priest, marking that the king always smiled or laughed whenever he happened to cast his eyes on him, became angry. On one occasion he met the king in a place where there was nobody else. He pleased the king by agreeable discourse. Taking advantage of that moment, O chief of Bharata's race, the priest addressed the king, saying,— 'O thou of great splendour, I pray thee to grant me a single

अध्याय 13

श्लोक 31.11

स वीतहव्यदायादैर आगत्य पुरुषर्षभ गङ्गायमुनयॊर मध्ये संग्रामे विनिपातितः

sa vītahavyadāyādaira āgatya puruṣarṣabha gaṅgāyamunayòra madhye saṃgrāme vinipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

मर्यादायां स्थितो धर्म: शमश्नैवास्थ लक्षणम्

English

"The king said, 'O best of regenerate persons, I am ready to grant thee a hundred of boons, what dost thou say then of one only? From the affection I bear thee and the reverence in which I hold thee, there is nothing that I cannot give thee.'

अध्याय 13

श्लोक 31.12

तं तु हत्वा नरवरं हेहयास ते महारथाः परतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानाम अकुतॊभयाः

taṃ tu hatvā naravaraṃ hehayāsa te mahārathāḥ paratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānāma akutòbhayāḥ

हिन्दी अर्थ

कस्मिन् काले सुखी च स्यात् तन्मे ब्रूहि पितामह

English

"The priest said, 'I desire to have only one boon, O king, thou hast been pleased with me. Swear that thou wouldst tell me the truth instead of any untruth.'

अध्याय 13

श्लोक 31.13

हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजॊ ऽभयषिच्यत सुदेवॊ देवसंकाशः साक्षाद धर्म इवापरः

haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājò 'bhayaṣicyata sudevò devasaṃkāśaḥ sākṣāda dharma ivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चात् काम॑ निषेवेत न च गच्छेत् प्रसड्भिताम्

English

"Bhishma continued, 'Thus addressed by the priest, O Yudhishthira, the king said unto him— So be it. If what thou wouldst ask me be known to me, I shall certainly tell thee truly. If on the other hand, the matter be unknown to me, I shall not say anything.'

अध्याय 13

श्लोक 31.14

स पालयन्न एव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः तैर वीतहव्यैर आगत्य युधि सर्वैर विनिर्जितः

sa pālayanna eva mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ taira vītahavyaira āgatya yudhi sarvaira vinirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतानुलोमश्न मृदुशील: प्रियंवद:

English

"The priest said, 'Every day, on occasions of obtaining my benedictions, when, again, I am engaged in the performance of religious rites on thy behalf, on occasions also of the Homa and other rites of propitiation, why is it that thou laughest upon beholding me? Seeing thee laugh at me on all occasions, my mind shrinks with shame. I have caused thee to swear, O king, that thou wouldst answer me truly. It does not behove thee to say what is untrue. There must be some grave reason for thy behaviour. Thy laughter cannot be causeless. Great is my curiosity to know the reason. Do thou speak truly unto me.'

अध्याय 13

श्लोक 31.15

तम अप्य आजौ विनिर्जित्य परतिजग्मुर यथागतम सौदेविस तव अथ काशीशॊ दिवॊदासॊ ऽभयषिच्यत

tama apya ājau vinirjitya paratijagmura yathāgatama saudevisa tava atha kāśīśò divòdāsò 'bhayaṣicyata

हिन्दी अर्थ

गुरोश्वालीककरणं तुल्य॑ तद् ब्रह्म॒ुहत्यया

English

"The king said, 'When thou hast addressed me in this strain, O regenerate one, I am bound to enlighten

अध्याय 13

श्लोक 31.16

दिवॊदासस तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्र शासनात

divòdāsasa tu vijñāya vīryaṃ teṣāṃ mahātmanāma vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakra śāsanāta

हिन्दी अर्थ

भ्रूणहत्यासमं चैव उभयं यो निषेवते

English

Knowing the might of those great souls, Divodasa of great splendour, by Shakra's command, built Varanasi.

अध्याय 13

श्लोक 31.17

विप्र कषत्रिय संबाधां वैश्यशूद्र समाकुलाम नैकद्रव्यॊच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम

vipra kaṣatriya saṃbādhāṃ vaiśyaśūdra samākulāma naikadravyòccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇāma

हिन्दी अर्थ

दुष्कर्मका सेवन करता है, उसे भ्रूणहत्याके समान पाप लगता है

English

Crowded with brahmanas and kshatriyas, full of vaishyas and shudras, with heaps of many goods, with prosperous markets and shops,

अध्याय 13

श्लोक 31.18

गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम गॊमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम

gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama gòmatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīma

हिन्दी अर्थ

नच ब्राह्मणमाक्रोशेत् सम॑ तद् ब्रह्महत्यया

English

on the north bank of the Ganga, at the edge of the rampart, best of kings, and south of the Gomati, like Shakra's Amaravati.

अध्याय 13

श्लोक 31.19

तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत

tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatima āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata

हिन्दी अर्थ

करे; क्योंकि ये तीनों दोष ब्रह्महत्याके समान हैं

English

The Haihayas came again there to the best of kings living there, Bharata, and ran around him.

अध्याय 13

श्लोक 31.20

स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यॊ राजा महाबलः देवासुरसमं घॊरं दिवॊदासॊ महाद्युतिः

sa niṣpatya dadau yuddhaṃ tebhyò rājā mahābalaḥ devāsurasamaṃ ghòraṃ divòdāsò mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

तादृशा: साधवो वित्रास्तेभ्यो दत्त महाफलम्

English

Going out, the mighty king Divodasa, of great splendour, fought them in a terrible battle like that of gods and asuras.

अध्याय 13

श्लोक 31.21

स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर दश हतवाहन भूयिष्ठस ततॊ दैन्यम उपागमत

sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīra daśa hatavāhana bhūyiṣṭhasa tatò dainyama upāgamata

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतहिता मैत्रास्ते भ्यो दत्त महाफलम्

English

In that battle, great king, for ten times ten days, with most of his vehicles slain, he then came to dejection.

अध्याय 13

श्लोक 31.22

हतयॊधस ततॊ राजन कषीणकॊशश च भूमिपः दिवॊदासः पुरीं हित्वा पलायनपरॊ ऽभवत

hatayòdhasa tatò rājana kaṣīṇakòśaśa ca bhūmipaḥ divòdāsaḥ purīṃ hitvā palāyanaparò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्त महाफलम्

English

His warriors slain and his treasury spent, the king Divodasa, leaving the city, turned to flight.

अध्याय 13

श्लोक 31.23

स तव आश्रमम उपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिर अरिंदम

sa tava āśramama upāgamya bharadvājasya dhīmataḥ jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalira ariṃdama

हिन्दी अर्थ

हैं, उनको दिया हुआ दान भी महान् फलदायक होता है

English

Coming to the hermitage of the wise Bharadvaja, the king, scourge of foes, with joined palms took refuge.

अध्याय 13

श्लोक 31.24

[राजा] भगवन वैतहव्यैर मे युद्धे वंशः परणाशितः अहम एकः परिद्यूनॊ भवन्तं शरणं गतः

[rājā] bhagavana vaitahavyaira me yuddhe vaṃśaḥ paraṇāśitaḥ ahama ekaḥ paridyūnò bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

षड्भ्य: प्रवृत्त: कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदु:

English

[The king said:] "Blessed one, my line has been destroyed in battle by the Vitahavyas; I alone am left, distressed, come to you for refuge.

अध्याय 13

श्लोक 31.25

शिष्यस्नेहेन भगवन स मां रक्षितुम अर्हसि निःशेषॊ हि कृतॊ वंशॊ मम तैः पापकर्मभिः

śiṣyasnehena bhagavana sa māṃ rakṣituma arhasi niḥśeṣò hi kṛtò vaṃśò mama taiḥ pāpakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्रगुणमाप्रोति गुणाहाय प्रदायक:

English

Out of affection for a pupil, blessed one, you ought to protect me; my line has been made without remainder by those sinful ones."

अध्याय 13

श्लोक 31.26

तम उवाच महाभागॊ भरद्वाजः परतापवान न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव वयेतु ते भयम

tama uvāca mahābhāgò bharadvājaḥ paratāpavāna na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vayetu te bhayama

हिन्दी अर्थ

तारयेत कुलं॑ सर्वमेको5पीह द्विजर्षभ:

English

The greatly fortunate and mighty Bharadvaja said to him: "Do not fear, do not fear, Sudeva; let your fear depart.

अध्याय 13

श्लोक 31.27

अहम इष्टिं करॊम्य अद्य पुत्रार्थं ते विशां पते वैतहव्य सहस्राणि यथा तवं परसहिष्यसि

ahama iṣṭiṃ karòmya adya putrārthaṃ te viśāṃ pate vaitahavya sahasrāṇi yathā tavaṃ parasahiṣyasi

हिन्दी अर्थ

द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति

English

Today I perform a sacrifice for a son for you, lord of men, so that you may overcome thousands of Vitahavyas."

अध्याय 13

श्लोक 31.28

तत इष्टिं चकारर्षिस तस्य वै पुत्र कामिकीम अथास्य तनयॊ जज्ञे परतर्दन इति शरुतः

tata iṣṭiṃ cakārarṣisa tasya vai putra kāmikīma athāsya tanayò jajñe paratardana iti śarutaḥ

हिन्दी अर्थ

किमज़ पुनरेवैते तस्मात् पात्र॑ं समाचरेत्

English

Then the sage performed the sacrifice for a son for him; and a son was born to him, famed as Pratardana.

अध्याय 13

श्लोक 31.29

स जातमात्रॊ ववृधे समाः सद्यस तरयॊदश वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत

sa jātamātrò vavṛdhe samāḥ sadyasa tarayòdaśa vedaṃ cādhijage kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata

हिन्दी अर्थ

दूरादानाय्य सत्कृत्य सर्वतश्नचापि पूजयेत्

English

As soon as born, he grew thirteen years at once, and learned the entire Veda and the science of the bow, Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 31.30

यॊगेन च समाविष्टॊ भरद्वाजेन धीमता तेजॊ लौक्यं स संगृह्य तस्मिन देशे समाविशत

yògena ca samāviṣṭò bharadvājena dhīmatā tejò laukyaṃ sa saṃgṛhya tasmina deśe samāviśata

हिन्दी अर्थ

मड़लाचारसम्पन्न: कृतशौच: प्रयत्नवान्

English

Joined by the wise Bharadvaja with yoga, he gathered the splendour of the world and entered that country.

अध्याय 13

श्लोक 31.31

ततः स कवची धन्वी बाणी दीप्त इवानलः परययौ सधनुर धन्वन विवर्षुर इव तॊयदः

tataḥ sa kavacī dhanvī bāṇī dīpta ivānalaḥ parayayau sadhanura dhanvana vivarṣura iva tòyadaḥ

हिन्दी अर्थ

रजस्वलाभिटदृष्टं च तं भागं रक्षसां विदु:

English

Then, armoured, with bow and arrows, blazing like fire, he set out with his bow like a rain-cloud about to rain.

अध्याय 13

श्लोक 31.32

तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेव तनयॊ ययौ मेने च मनसा दग्धान वैतहव्यान स पार्थिवः

taṃ dṛṣṭvā paramaṃ harṣaṃ sudeva tanayò yayau mene ca manasā dagdhāna vaitahavyāna sa pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदु:

English

Seeing him, Sudeva's son came to supreme joy, and the king thought the Vitahavyas burnt in his mind.

अध्याय 13

श्लोक 31.33

ततस तं यौवराज्येन सथापयित्वा परतर्दनम कृतकृत्यं तदात्मानं स राजा अभ्यनन्दत

tatasa taṃ yauvarājyena sathāpayitvā paratardanama kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ sa rājā abhyanandata

हिन्दी अर्थ

दुरात्मना च यद् भुक्तं तं भागं रक्षसां विदु:

English

Then, having established Pratardana as heir apparent, that king rejoiced, thinking himself one whose task was done.

अध्याय 13

श्लोक 31.34

ततस तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः पुत्रं परस्थापयाम आस परतर्दनम अरिंदमम

tatasa tu vaitahavyānāṃ vadhāya sa mahīpatiḥ putraṃ parasthāpayāma āsa paratardanama ariṃdamama

हिन्दी अर्थ

लिया हो, उस अन्नको भी राक्षसोंका ही भाग बताया गया है

English

Then the king sent his son Pratardana, scourge of foes, for the slaying of the Vitahavyas.

अध्याय 13

श्लोक 31.35

सरथः स तु संतीर्य गङ्गाम आशु पराक्रमी परययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः

sarathaḥ sa tu saṃtīrya gaṅgāma āśu parākramī parayayau vītahavyānāṃ purīṃ parapuraṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

वह अन्न देवकर्म तथा पितृकर्ममें सदा राक्षस्रोंका ही भाग माना गया है

English

On his chariot, the mighty conqueror of enemy cities quickly crossed the Ganga and set out to the city of the Vitahavyas.

अध्याय 13

श्लोक 31.36

वैतहव्यास तु संश्रुत्य रथघॊषं समुद्धतम निर्ययुर नगराकारै रथैः पररथारुजैः

vaitahavyāsa tu saṃśrutya rathaghòṣaṃ samuddhatama niryayura nagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिभिर्वर्णैर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदु:

English

Hearing the roar of his chariot rising, the Vitahavyas came out in chariots like cities, breakers of enemy chariots.

अध्याय 13

श्लोक 31.37

निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश चित्रयॊधिनः परतर्दनं समाजघ्नुः शरवर्षैर उदायुधाः

niṣkramya te naravyāghrā daṃśitāśa citrayòdhinaḥ paratardanaṃ samājaghnuḥ śaravarṣaira udāyudhāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्न परोसते हैं, उसे राक्षसोंका ही भाग माना गया है

English

Coming out, those tigers among men, armoured, fighting in varied ways, with weapons raised, struck Pratardana with showers of arrows.

अध्याय 13

श्लोक 31.38

अस्तैश च विविधाकारै रथौघैश च युधिष्ठिर अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तम इवाम्बुदाः

astaiśa ca vividhākārai rathaughaiśa ca yudhiṣṭhira abhyavarṣanta rājānaṃ himavantama ivāmbudāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नके जो भाग राक्षसोंको प्राप्त होते हैं, उनका वर्णन यहाँ किया गया

English

With weapons of many kinds and masses of chariots, Yudhishthira, they rained on the king like clouds on the Himalaya.

अध्याय 13

श्लोक 31.39

अस्तैर अस्त्राणि संवार्य तेषां राजा परतर्दनः जघान तान महातेजा वज्रानल समैः शरैः

astaira astrāṇi saṃvārya teṣāṃ rājā paratardanaḥ jaghāna tāna mahātejā vajrānala samaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

अत ऊर्ध्व॑ विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शूणु

English

Countering their weapons with weapons, King Pratardana of great splendour slew them with arrows like thunderbolt and fire.

अध्याय 13

श्लोक 31.40

कृत्तॊत्तमाङ्गास ते राजन भल्लैः शतसहस्रशः अपतन रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः

kṛttòttamāṅgāsa te rājana bhallaiḥ śatasahasraśaḥ apatana rudhirārdrāṅgā nikṛttā iva kiṃśukāḥ

हिन्दी अर्थ

अपस्मारी च यश्चान्धो राजन नाहन्ति केतनम्

English

Their heads cut off by lances, king, hundreds of thousands fell, their limbs wet with blood, cut down like kimshuka trees.

अध्याय 13

श्लोक 31.41

हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्व अथ पराद्रवन नगरं हित्वा भृगॊर आश्रमम अप्य उत

hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣva atha parādravana nagaraṃ hitvā bhṛgòra āśramama apya uta

हिन्दी अर्थ

सोमविक्रयिणश्वैव राजन् नाहन्ति केतनम्

English

When all his sons were slain, Vitahavya fled, leaving the city, and went to Bhrigu's hermitage.

अध्याय 13

श्लोक 31.42

ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यॊ नराधिपः अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन भृगुस तथा ततॊ ददाव आसनं च तस्मै शिष्यॊ भृगॊस तदा

yayau bhṛguṃ ca śaraṇaṃ vītahavyò narādhipaḥ abhayaṃ ca dadau tasmai rājñe rājana bhṛgusa tathā tatò dadāva āsanaṃ ca tasmai śiṣyò bhṛgòsa tadā

हिन्दी अर्थ

कथका योधकाश्चैव राजन् नाहहन्ति केतनम्

English

King Vitahavya went to Bhrigu for refuge, and Bhrigu gave that king safety; and then Bhrigu's pupil gave him a seat.

अध्याय 13

श्लोक 31.43

अथानुपदम एवाशु तत्रागच्छत परतर्दनः स पराप्य चाश्रमपदं दिवॊदासात्मजॊ ऽबरवीत

athānupadama evāśu tatrāgacchata paratardanaḥ sa parāpya cāśramapadaṃ divòdāsātmajò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

तथा वृषलशिष्याश्न राजन् नाहन्ति केतनम्

English

Then right behind him Pratardana quickly came there; reaching the hermitage, Divodasa's son said:

अध्याय 13

श्लोक 31.44

भॊ भॊः के ऽतराश्रमे सन्ति भृगॊः शिष्या महात्मनः दरष्टुम इच्छे मुनिम अहं तस्याचक्षत माम इति

bhò bhòḥ ke 'tarāśrame santi bhṛgòḥ śiṣyā mahātmanaḥ daraṣṭuma icche munima ahaṃ tasyācakṣata māma iti

हिन्दी अर्थ

नाहतस्तावघपि श्राद्ध ब्रद्मविक्रयिणौ हि तो

English

"Ho, ho! Who are in this hermitage, pupils of the great-souled Bhrigu? I wish to see the sage; tell him of me."

अध्याय 13

श्लोक 31.45

स तं विदित्वा तु भृगुर निश्चक्रामाश्रमात तदा पूजयाम आस च ततॊ विधिना परमेण ह

sa taṃ viditvā tu bhṛgura niścakrāmāśramāta tadā pūjayāma āsa ca tatò vidhinā parameṇa ha

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण: सर्वविद्योडपि राजन् नाहति केतनम्

English

Knowing him, Bhrigu then came out of the hermitage and honoured him by rule highly.

अध्याय 13

श्लोक 31.46

उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यम इति पार्थिवम स चॊवाच नृपस तस्मै यद आगमनकारणम

uvāca cainaṃ rājendra kiṃ kāryama iti pārthivama sa còvāca nṛpasa tasmai yada āgamanakāraṇama

हिन्दी अर्थ

स्तेनाश्न पतिताश्नचैव राजन नाहन्ति केतनम्

English

He said to the king, "What is your business?" and the king told him the reason for his coming.

अध्याय 13

श्लोक 31.47

अयं बरह्मन्न इतॊ राजा वीतहव्यॊ विसर्ज्यताम अस्य पुत्रैर हि मे बरह्मन कृत्स्नॊ वंशः परणाशितः उत्सादितश च विषयः काशीनां रत्नसंचयः

ayaṃ barahmanna itò rājā vītahavyò visarjyatāma asya putraira hi me barahmana kṛtsnò vaṃśaḥ paraṇāśitaḥ utsāditaśa ca viṣayaḥ kāśīnāṃ ratnasaṃcayaḥ

हिन्दी अर्थ

पत्रिकापूर्वपुत्राश् श्राद्धे नाहन्ति केतनम्

English

"Brahmana, let this king Vitahavya be released from here. By his sons my whole line was destroyed, and the country of the Kashis, a store of jewels, was uprooted.

अध्याय 13

श्लोक 31.48

एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया अस्येदानीं वधाद बरह्मन भविष्याम्य अनृणः पितुः

etasya vīryadṛptasya hataṃ putraśataṃ mayā asyedānīṃ vadhāda barahmana bhaviṣyāmya anṛṇaḥ pituḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणिविक्रयवृत्तिश्व राजन नाहन्ति केतनम्

English

His hundred sons, proud of valour, have been slain by me; by killing him now, Brahmana, I shall be free of debt to my father."

अध्याय 13

श्लोक 31.49

तम उवाच कृपाविष्टॊ भृगुर धर्मभृतां वरः नेहास्ति कषत्रियः कश चित सर्वे हीमे दविजातयः

tama uvāca kṛpāviṣṭò bhṛgura dharmabhṛtāṃ varaḥ nehāsti kaṣatriyaḥ kaśa cita sarve hīme davijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

अजपा ब्रद्वणाश्रैव श्राद्धे नाहन्ति केतनम्

English

Moved by pity, Bhrigu, best of upholders of dharma, said to him: "There is no kshatriya here; all these are twice-born."

अध्याय 13

श्लोक 31.50

एवं तु वचनं शरुत्वा भृगॊस तथ्यं परतर्दनः पादाव उपस्पृश्य शनैः परहसन वाक्यम अब्रवीत

evaṃ tu vacanaṃ śarutvā bhṛgòsa tathyaṃ paratardanaḥ pādāva upaspṛśya śanaiḥ parahasana vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

अस्तेनश्वातिथिज्ञश्न स राजन् केतनक्षम:

English

Hearing Bhrigu's true word, Pratardana touched his feet and, laughing gently, said:

अध्याय 13

श्लोक 31.51

एवम अप्य अस्मि भगवन कृतकृत्यॊ न संशयः यद एष राजा वीर्येण सवजातिं तयाजितॊ मया

evama apya asmi bhagavana kṛtakṛtyò na saṃśayaḥ yada eṣa rājā vīryeṇa savajātiṃ tayājitò mayā

हिन्दी अर्थ

भिक्षावृत्ति: कियावांश्व स राजन् केतनक्षम:

English

"Even so, blessed one, I am one whose task is done, without doubt, since by my valour this king was made to give up his class.

अध्याय 13

श्लोक 31.52

अनुजानीहि मां बरह्मन धयायस्व च शिवेन माम तयाजितॊ हि मया जातिम एष राजा भृगूद्वह

anujānīhi māṃ barahmana dhayāyasva ca śivena māma tayājitò hi mayā jātima eṣa rājā bhṛgūdvaha

हिन्दी अर्थ

अहिंस्रश्वाल्पदोषश्न स राजन् केतनक्षम:

English

Give me leave, Brahmana, and meditate on me with good will; for I have made this king lose his class, lifter of Bhrigu's line."

अध्याय 13

श्लोक 31.53

ततस तेनाभ्यनुज्ञातॊ ययौ राजा परतर्दनः यथागतं महाराज मुक्त्वा विषम इवॊरगः

tatasa tenābhyanujñātò yayau rājā paratardanaḥ yathāgataṃ mahārāja muktvā viṣama ivòragaḥ

हिन्दी अर्थ

संसर्गे भैक्ष्यवृत्तिश्न स राजन् केतनक्षम:

English

Permitted by him, King Pratardana went as he came, great king, like a serpent leaving poison.

अध्याय 13

श्लोक 31.54

भृगॊर वचनमात्रेण स च बरह्मर्षितां गतः वीतहव्यॊ महाराज बरह्मवादित्वम एव च

bhṛgòra vacanamātreṇa sa ca barahmarṣitāṃ gataḥ vītahavyò mahārāja barahmavāditvama eva ca

हिन्दी अर्थ

भवेत् सर्वातिथि: पश्चात् स राजन् केतनक्षम:

English

By Bhrigu's word alone, Vitahavya became a Brahmarishi, great king, and a speaker of Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 31.55

तस्य गृत्समदः पुत्रॊ रूपेणेन्द्र इवापरः शक्रस तवम इति यॊ दैत्यैर निगृहीतः किलाभवत

tasya gṛtsamadaḥ putrò rūpeṇendra ivāparaḥ śakrasa tavama iti yò daityaira nigṛhītaḥ kilābhavata

हिन्दी अर्थ

अतिथियोंका सेवक हो जाता है, वह श्राद्धमें बुलाने योग्य है

English

His son Gritsamada, like another Indra in form, was once seized by the Daityas, thinking "You are Shakra."

अध्याय 13

श्लोक 31.56

ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या शरुतिर अत्र विशां पते यत्र गृत्समदॊ बरह्मन बराह्मणैः स महीयते

ṛgvede vartate cāgryā śarutira atra viśāṃ pate yatra gṛtsamadò barahmana barāhmaṇaiḥ sa mahīyate

हिन्दी अर्थ

अदेयं पितृविप्रेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम्

English

In the Rig Veda is a foremost hymn, lord of men, where Gritsamada is honoured by brahmanas, Brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 31.57

स बरह्म चारी विप्रर्षिः शरीमान गृत्समदॊ ऽभवत पुत्रॊ गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद दविजः

sa barahma cārī viprarṣiḥ śarīmāna gṛtsamadò 'bhavata putrò gṛtsamadasyāpi sucetā abhavada davijaḥ

हिन्दी अर्थ

न व्याहरति यद्युक्त तस्याधर्मो गवानृतम्

English

That glorious brahmana sage Gritsamada was a celibate student, and Gritsamada's son was the twice-born Sucheta.

अध्याय 13

श्लोक 31.58

वर्चाः सुतेजसः पुत्रॊ विहव्यस तस्य चात्मजः विहव्यस्य तु पुत्रस तु वितत्यस तस्य चात्मजः

varcāḥ sutejasaḥ putrò vihavyasa tasya cātmajaḥ vihavyasya tu putrasa tu vitatyasa tasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर

English

Varcha was the son of Sutejas, Vihavya his son; and Vitatya was Vihavya's son, and Vitatya's son.

अध्याय 13

श्लोक 31.59

वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः शरवास तस्य सुतश चर्षिः शरवसश चाभवत तमः

vitatyasya sutaḥ satyaḥ santaḥ satyasya cātmajaḥ śaravāsa tasya sutaśa carṣiḥ śaravasaśa cābhavata tamaḥ

हिन्दी अर्थ

मूल और फलोंका गूदा प्राप्त हो जाय, वही श्राद्धका उत्तम काल है

English

Vitatya's son was Satya, Santa Satya's son; his son the sage Shrava, and Shravasa's Tamas.

अध्याय 13

श्लोक 31.60

तमसश च परकाशॊ ऽभूत तनयॊ दविजसत्तमः परकाशस्य च वाग इन्द्रॊ बभूव जयतां वरः

tamasaśa ca parakāśò 'bhūta tanayò davijasattamaḥ parakāśasya ca vāga indrò babhūva jayatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

(पितर तृप्त हो जाये) इस वाक्यका उच्चारण करना चाहिए

English

Prakasha was born as Tamas's son, best of the twice-born, and Prakasha's son was Vagindra, best of the victorious.

अध्याय 13

श्लोक 31.61

तस्यात्मजश च परमतिर वेदवेदाङ्गपारगः घृताच्यां तस्य पुत्रस तु रुरुर नामॊदपद्यत

tasyātmajaśa ca paramatira vedavedāṅgapāragaḥ ghṛtācyāṃ tasya putrasa tu rurura nāmòdapadyata

हिन्दी अर्थ

अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत

English

His son was Pramati, who had crossed the Vedas and Vedangas; by Ghritachi his son named Ruru was born.

अध्याय 13

श्लोक 31.62

परमद्वरायां तु रुरॊः पुत्रः समुदपद्यत शुनकॊ नाम विप्रर्षिर यस्य पुत्रॊ ऽथ शौनकः

paramadvarāyāṃ tu ruròḥ putraḥ samudapadyata śunakò nāma viprarṣira yasya putrò 'tha śaunakaḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्यका उच्चारण करना उचित है

English

By Pramadvara a son was born to Ruru, the brahmana sage named Shunaka, whose son was Shaunaka.

अध्याय 13

श्लोक 31.63

एवं विप्रत्वम अगमद वीतहव्यॊ नराधिपः भृगॊः परसादाद राजेन्द्र कषत्रियः कषत्रियर्षभ

evaṃ vipratvama agamada vītahavyò narādhipaḥ bhṛgòḥ parasādāda rājendra kaṣatriyaḥ kaṣatriyarṣabha

हिन्दी अर्थ

क्रमश: तीनों वर्णोंके कर्मानुष्ठानकी विधि सुनो

English

Thus King Vitahavya attained brahminhood by Bhrigu's grace, king of kings, a kshatriya, bull among kshatriyas.

अध्याय 13

श्लोक 31.64

तथैव कथितॊ वंशॊ मया गार्त्समदस तव विस्तरेण महाराज किम अन्यद अनुपृच्छसि

tathaiva kathitò vaṃśò mayā gārtsamadasa tava vistareṇa mahārāja kima anyada anupṛcchasi

हिन्दी अर्थ

शणकी मेखला धारण करनी चाहिए। यही धर्म है

English

So the lineage of Gritsamada's family has been told to you in detail, great king; what else do you ask?

अध्याय 13

श्लोक 32.1

[य] के पूज्याः के नमः कार्या मानवैर भरतर्षभ विस्तरेण तद आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम

[ya] ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryā mānavaira bharatarṣabha vistareṇa tada ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatāma

हिन्दी अर्थ

अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मो गवानृतम्

English

thee, even if the matter be one that should not be divulged in thy hearing. I must tell thee the truth. Do thou listen to me with close attention, O regenerate one. Listen to me, O foremost of twice-born persons, as I disclose to thee what happened (to us) in our former births. I remember that birth. Do thou listen to me with concentrated mind. In my former life I was a Sudra employed

अध्याय 13

श्लोक 32.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं वासुदेवस्य चॊभयॊः

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādaṃ vāsudevasya còbhayòḥ

हिन्दी अर्थ

चाहते हैं उन्हें दिया हुआ दान महान् फलकी प्राप्ति करानेवाला होता है

English

[Bhishma said:] On this too they recite this ancient Itihasa, the conversation of Narada and Vasudeva, both.

अध्याय 13

श्लोक 32.3

नारदं पराञ्जलिं दृष्ट्वा पूजयानं दविज रषभान केशवः परिपप्रच्छ भगवन कान नमस्यसि

nāradaṃ parāñjaliṃ dṛṣṭvā pūjayānaṃ davija raṣabhāna keśavaḥ paripapraccha bhagavana kāna namasyasi

हिन्दी अर्थ

येडनृतं कथयन्ति सम ते वै निरयगामिन:

English

Seeing Narada with joined palms worshipping the bulls among the twice-born, Keshava asked: "Blessed one, whom do you salute?

अध्याय 13

श्लोक 32.4

बहुमानः परः केषु भवतॊ यान नमस्यसि शक्यं चेच छरॊतुम इच्छामि बरूह्य एतद धर्मवित्तम

bahumānaḥ paraḥ keṣu bhavatò yāna namasyasi śakyaṃ ceca charòtuma icchāmi barūhya etada dharmavittama

हिन्दी अर्थ

अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिन:

English

In whom is your highest regard, whom you salute? If it can be heard, I wish to hear this, best of knowers of dharma."

अध्याय 13

श्लोक 32.5

[न] शृणु गॊविन्द यान एतान पूजयाम्य अरिमर्दन तवत्तॊ ऽनयः कः पुमाँल लॊके शरॊतुम एतद इहार्हति

[na] śṛṇu gòvinda yāna etāna pūjayāmya arimardana tavattò 'nayaḥ kaḥ pumā~la lòke śaròtuma etada ihārhati

हिन्दी अर्थ

वज्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिन:

English

[Narada said:] "Hear, Govinda, those whom I worship, scourge of foes; what man in the world other than you is fit to hear this here?

अध्याय 13

श्लोक 32.6

वरुणं वायुम आदित्यं पर्यन्यं जातवेदसम सथाणुं सकन्दं तथा लक्ष्मीं विष्णुं बरह्माणम एव च

varuṇaṃ vāyuma ādityaṃ paryanyaṃ jātavedasama sathāṇuṃ sakandaṃ tathā lakṣmīṃ viṣṇuṃ barahmāṇama eva ca

हिन्दी अर्थ

मित्रच्छेदं तथा55शायास्ते वै निरयगामिन:

English

Varuna, Vayu, Aditya, Parjanya, Agni, Sthanu, Skanda, Lakshmi, Vishnu and Brahma,

अध्याय 13

श्लोक 32.7

वाचस्पतिं चन्द्रमसम अपः पृथ्वीं सरस्वतीम सततं ये नमस्यन्ति तान नमस्याम्य अहं विभॊ

vācaspatiṃ candramasama apaḥ pṛthvīṃ sarasvatīma satataṃ ye namasyanti tāna namasyāmya ahaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

अकृच्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिन:

English

Vachaspati, the moon, the waters, the earth and Sarasvati: those who always salute these I salute, lord.

अध्याय 13

श्लोक 32.8

तपॊधनान वेद विदॊ नित्यं वेद परायणान महार्हान वृष्णिशार्दूल सदा संपूजयाम्य अहम

tapòdhanāna veda vidò nityaṃ veda parāyaṇāna mahārhāna vṛṣṇiśārdūla sadā saṃpūjayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

नरकमें पड़ते हैं

English

Ascetics, knowers of the Veda, always devoted to the Veda, the greatly worthy, tiger of the Vrishnis, I always worship.

अध्याय 13

श्लोक 32.9

अभुक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते ये ऽविकत्थनाः संतुष्टाश च कषमा युक्तास तान नमस्याम्य अहं विभॊ

abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye 'vikatthanāḥ saṃtuṣṭāśa ca kaṣamā yuktāsa tāna namasyāmya ahaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

ये प्रत्यवसिता श्चैव ते वै निरयगामिन:

English

Those who, not boasting, perform the acts of the gods without eating first, contented and joined with forgiveness: those I salute, lord.

अध्याय 13

श्लोक 32.10

सम्यग ददति ये चेष्टान कषान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः सस्यं धनं कषितिं गाश च तान नमस्यामि यादव

samyaga dadati ye ceṣṭāna kaṣāntā dāntā jitendriyāḥ sasyaṃ dhanaṃ kaṣitiṃ gāśa ca tāna namasyāmi yādava

हिन्दी अर्थ

बिना ही भोजन करता है, उसे गौकी झूठी शपथ खानेके समान पाप लगता है

English

in the practice of severe penances. Thou, O best of regenerate persons, wert a Rishi of austere penances. O sinless one, gratified with me, and impelled by the desire of doing me good, thou, O Brahmana, wert pleased to give me certain instructions in the rites I performed (on one occasion) in honour of my Pitris. The instructions thou gayest me were in respect of the manner of spreading the Vrishi and the Kusa blades and of offering libations and meat and other food to the manes, O foremost of ascetics. In consequence of this transgression of thine thou hast taken birth as a priest, and I have taken birth as a king, O foremost of Brahmanas. Behold the vicissitudes that Time brings about. Thou hast reaped this fruit in consequence of thy having instructed me (in my former birth). It is for this reason, O Brahmana, that I smile at sight of thee, O foremost of regenerate persons. I do not certainly laugh at thee from desire of disregarding thee. Thou art my preceptor, l At this change of condition I am really very sorry. My heart burns at the thought. I remember our former births, hence do I laugh at sight of thee. Thy austere penances were all destroyed by the instructions thou gayest me. Relinquishing thy present office of priest, do thou endeavour to regain a superior birth. Do thou exert so that thou mayst not obtain in thy

अध्याय 13

श्लोक 32.11

ये ते तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः असंचयाः करियावन्तस तान नमस्यामि यादव

ye te tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ asaṃcayāḥ kariyāvantasa tāna namasyāmi yādava

हिन्दी अर्थ

ज्ञानपूर्वमथो लोभात् तस्याधर्मो गवानृतम्

English

and cleanse thy soul, O best of men.'

अध्याय 13

श्लोक 32.12

ये भृत्यभरणे सक्ताः सततं चातिथि परियाः भुञ्जन्ते देव शेषाणि तान नमस्यामि यादव

ye bhṛtyabharaṇe saktāḥ satataṃ cātithi pariyāḥ bhuñjante deva śeṣāṇi tāna namasyāmi yādava

हिन्दी अर्थ

आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोडनृतं स्मृतम्

English

"Bhishma continued, 'Dismissed by the king (from the office of priest), the Brahmana made many gifts, unto persons of his own order, of wealth and land and villages. He observed many rigid and severe vows as laid down by the foremost of Brahmanas. He sojourned to many sacred waters and made many gifts unto Brahmanas in those places. Making gifts of kine unto persons of the regenerate order, his soul became cleansed and he succeeded in acquiring a knowledge of it. Repairing to that very asylum whither he had lived in his former birth, he practised very severe penances. As the consequence of all this, O foremost of kings, that Brahmana succeeded in attaining to the highest success. He became an object of veneration with all the ascetics that dwelt in that asylum. In this way, O best of monarchs, that regenerate Rishi fell into great distress. Unto Sudras, therefore, the Brahmanas should never give instructions. Hence, O king, the Brahmana should avoid imparting instructions (to such as are low-born), for it was by imparting instruction to a low-born person a Brahmana came to grief. O best of kings, the Brahmana should never desire to obtain instruction from, or impart instruction to, a person that belongs to the lowest order. Brahmanas and Kshatriyas and Vaisyas, the three orders, are regarded as twice-born. By imparting instruction unto these, a Brahmana does not incur any fault. They, therefore, that are good, should never discourse on any subject, for imparting any instruction, before persons of the inferior order. The course of morality is exceedingly subtile and incapable of being comprehended

अध्याय 13

श्लोक 32.13

ये वेदं पराप्य दुर्धर्षा वाग्मिनॊ बरह्मवादिनः याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान पूजयाम्य अहम

ye vedaṃ parāpya durdharṣā vāgminò barahmavādinaḥ yājanādhyāpane yuktā nityaṃ tāna pūjayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

शपथ खानेका पाप बताया गया है

English

by persons of uncleansed souls. It is for this reason that ascetics adopt the vow of silence, and being

अध्याय 13

श्लोक 32.14

परसन्नहृदयाश चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यशः आ पृष्ठतापात सवाध्याये युक्तास तान पूजयाम्य अहम

parasannahṛdayāśa caiva sarvasattveṣu nityaśaḥ ā pṛṣṭhatāpāta savādhyāye yuktāsa tāna pūjayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

मन्त्रवत्परिविष्यन्ते त्स्याधरमों गवानृतम्

English

Those of calm heart toward all beings always, joined to study until the back is heated: those I worship.

अध्याय 13

श्लोक 32.15

गुरु परसादे सवाध्याये यतन्ते ये सथिरव्रताः शुश्रूषवॊ ऽनसूयन्तस तान नमस्यामि यादव

guru parasāde savādhyāye yatante ye sathiravratāḥ śuśrūṣavò 'nasūyantasa tāna namasyāmi yādava

हिन्दी अर्थ

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं दत्त केषु महाफलम्

English

Those of firm vows who strive in the teacher's grace and in study, desiring to serve and without envy: those I salute, Yadava.

अध्याय 13

श्लोक 32.16

सुव्रता मुनयॊ ये च बरह्मण्याः सत्यसंगराः वॊढारॊ हव्यकव्यानां तान नमस्यामि यादव

suvratā munayò ye ca barahmaṇyāḥ satyasaṃgarāḥ vòḍhārò havyakavyānāṃ tāna namasyāmi yādava

हिन्दी अर्थ

उच्छेषपरिशेषं हि तान् भोजय युधिष्ठिर

English

Sages of good vows, friends of brahmanas, true to their pledges, bearers of offerings to gods and ancestors: those I salute, Yadava.

अध्याय 13

श्लोक 32.17

भैक्ष्य चर्यासु निरताः कृशा गुरु कुलाश्रयाः निःसुखा निर्धना ये च तान नमस्यामि यादव

bhaikṣya caryāsu niratāḥ kṛśā guru kulāśrayāḥ niḥsukhā nirdhanā ye ca tāna namasyāmi yādava

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको तुम अवश्य भोजन कराओ

English

Those devoted to the practice of begging alms, lean, dwelling in teachers' houses, joyless and wealthless: those I salute, Yadava.

अध्याय 13

श्लोक 32.18

निर्ममा निष्प्रतिद्वंद्वा निर्ह्रीका निष्प्रयॊजनाः अहिंसा निरता ये च ये च सत्यव्रता नराः दान्ताः शम पराश चैव तान नमस्यामि केशव

nirmamā niṣpratidvaṃdvā nirhrīkā niṣprayòjanāḥ ahiṃsā niratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ dāntāḥ śama parāśa caiva tāna namasyāmi keśava

हिन्दी अर्थ

अर्थिनश्व भवन्त्यर्थे तेषु दत्त महाफलम्

English

Those without mine-ness, without rivals, without shame, without purpose, devoted to non-violence, men of true vows, self-controlled and intent on peace: those I salute, Keshava.

अध्याय 13

श्लोक 32.19

देवतातिथिपूजायां परसक्ता गृहमेधिनः कपॊत वृत्तयॊ नित्यं तान नमस्यामि यादव

devatātithipūjāyāṃ parasaktā gṛhamedhinaḥ kapòta vṛttayò nityaṃ tāna namasyāmi yādava

हिन्दी अर्थ

अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्त महाफलम्

English

Householders devoted to the worship of gods and guests, living always like doves: those I salute, Yadava.

अध्याय 13

श्लोक 32.20

येषां तरिवर्गः कृत्येषु वर्तते नॊपहीयते शिष्टाचार परवृत्ताश च तान नमस्याम्य अहं सदा

yeṣāṃ tarivargaḥ kṛtyeṣu vartate nòpahīyate śiṣṭācāra paravṛttāśa ca tāna namasyāmya ahaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

वटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्त महाफलम्

English

Those whose three aims are pursued in their duties and not lost, and who follow the conduct of the good: those I always salute.

अध्याय 13

श्लोक 32.21

बराह्मणास तरिषु लॊकेषु ये तरिवर्गम अनुष्ठिताः अलॊलुपाः पुण्यशीलास तान नमस्यामि केशव

barāhmaṇāsa tariṣu lòkeṣu ye tarivargama anuṣṭhitāḥ alòlupāḥ puṇyaśīlāsa tāna namasyāmi keśava

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण और उसके उन बच्चोंको दिया हुआ दान महान् फलदायक होता है

English

Brahmanas in the three worlds who follow the three aims, ungreedy and of meritorious conduct: those I salute, Keshava.

अध्याय 13

श्लोक 32.22

अब्भक्षा वायुभक्षाश च सुधा भक्षाश च ये सदा वरतैश च विविधैर युक्तास तान नमस्यामि माधव

abbhakṣā vāyubhakṣāśa ca sudhā bhakṣāśa ca ye sadā varataiśa ca vividhaira yuktāsa tāna namasyāmi mādhava

हिन्दी अर्थ

अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्त महाफलम्

English

Those who always live on water, on air, or on nectar, and are joined with various vows: those I salute, Madhava.

अध्याय 13

श्लोक 32.23

अयॊनीन अग्नियॊनींश च बरह्मयॊनींस तथैव च सर्वभूतात्मयॊनींश च तान नमस्याम्य अहं दविजान

ayònīna agniyònīṃśa ca barahmayònīṃsa tathaiva ca sarvabhūtātmayònīṃśa ca tāna namasyāmya ahaṃ davijāna

हिन्दी अर्थ

धनकी याचनाके लिये आयें तो उन्हें दिया हुआ दान महान् फलदायक होता है

English

Those twice-born whose wombs are none, whose wombs are fire, whose wombs are Brahman, and whose wombs are the self of all beings: those I salute."

अध्याय 13

श्लोक 32.24

नित्यम एतान नमस्यामि कृष्ण लॊककरान ऋषीन लॊकज्येष्ठाञ जञाननिष्ठांस तमॊ घनाँल लॊकभास्करान

nityama etāna namasyāmi kṛṣṇa lòkakarāna ṛṣīna lòkajyeṣṭhāña jañānaniṣṭhāṃsa tamò ghanā~la lòkabhāskarāna

हिन्दी अर्थ

तत्समाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेभ्यो दत्त महाफलम्

English

"I always salute these sages, Krishna, makers of the world, eldest of the world, devoted to knowledge, dispellers of darkness, suns of the world.

अध्याय 13

श्लोक 32.25

तस्मात तवम अपि वार्ष्णेय दविजान पूजय नित्यदा पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति ते ऽनघ

tasmāta tavama api vārṣṇeya davijāna pūjaya nityadā pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṃ dāsyanti te 'nagha

हिन्दी अर्थ

कृशप्राणा: कृशधनास्तेभ्यो दत्त महाफलम्

English

Therefore you too, Varshneya, always honour the twice-born; honoured, they who are worthy of honour will give you happiness, sinless one.

अध्याय 13

श्लोक 32.26

अल्स्मिल लॊके सदा हय एते परत्र च सुखप्रदाः त एते मान्यमाना वै परदास्यन्ति सुखं तव

alsmila lòke sadā haya ete paratra ca sukhapradāḥ ta ete mānyamānā vai paradāsyanti sukhaṃ tava

हिन्दी अर्थ

स्पृहयन्ति च भुक्त्वान्न॑ तेषु दत्त महाफलम्

English

In this world they always, and in the next, give happiness; when honoured they will give happiness to you.

अध्याय 13

श्लोक 32.27

ये सर्वातिथयॊ नित्यं गॊषु च बराह्मणेषु च नित्यं सत्ये च निरता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye sarvātithayò nityaṃ gòṣu ca barāhmaṇeṣu ca nityaṃ satye ca niratā durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

अर्थिन: किज्चिदिच्छन्ति तेषु दत्त महाफलम्

English

Those who are hosts of all, always devoted to cows and brahmanas and to truth, cross over hard places.

अध्याय 13

श्लोक 32.28

नित्यं शम परा ये च तथा ये चानसूयकाः नित्यं सवाध्यायिनॊ ये च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

nityaṃ śama parā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ nityaṃ savādhyāyinò ye ca durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

यदि कुछ चाहते हैं तो उन्हें दिया हुआ दान महान् फलदायक होता है

English

Those who are always intent on peace and those without envy, and those who always study, cross over hard places.

अध्याय 13

श्लोक 32.29

सर्वान देवान नमस्यन्ति ये चैकं देवम आश्रिताः शरद्दधानाश च दान्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

sarvāna devāna namasyanti ye caikaṃ devama āśritāḥ śaraddadhānāśa ca dāntāśa ca durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

निरयं येन गच्छन्ति स्वर्ग चैव हि तत् शूणु

English

Those who bow to all the gods and those who resort to one god, faithful and self-controlled, cross over hard places.

अध्याय 13

श्लोक 32.30

तथैव विप्र परवरान नमस्कृत्य यतव्रतान भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

tathaiva vipra paravarāna namaskṛtya yatavratāna bhavanti ye dānaratā durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

नरकगामी होते हैं

English

So too those who, saluting the best brahmins of controlled vows, are devoted to giving, cross over hard places.

अध्याय 13

श्लोक 32.31

अग्नीन आधाय विधिवत परयता धारयन्ति ये पराप्ताः सॊमाहुतिं चैव दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

agnīna ādhāya vidhivata parayatā dhārayanti ye parāptāḥ sòmāhutiṃ caiva durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

परदारप्रयोक्तारस्ते वै निरयगामिन:

English

Those who, having duly established the fires, keep them purely, and have attained the Soma offering, cross over hard places.

अध्याय 13

श्लोक 32.32

मातापित्रॊर गुरुषु च सम्यग वर्तन्ति ये सदा यथा तवं वृष्णिशार्दूलेत्य उक्त्वैवं विरराम सः

mātāpitròra guruṣu ca samyaga vartanti ye sadā yathā tavaṃ vṛṣṇiśārdūletya uktvaivaṃ virarāma saḥ

हिन्दी अर्थ

सूचकाश्न परेषां ये ते वै निरयगामिन:

English

Those who always behave rightly toward mother, father and teachers, as you do, tiger of the Vrishnis": having said so, he ceased.

अध्याय 13

श्लोक 32.33

तस्मात तवम अपि कौन्तेय पितृदेवद्विजातिथीन सम्यक पूजय येन तवं गतिम इष्टाम अवाप्स्यसि

tasmāta tavama api kaunteya pitṛdevadvijātithīna samyaka pūjaya yena tavaṃ gatima iṣṭāma avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

हैं, उन्हें निश्षय ही नरकमें गिरना पड़ता है

English

Therefore you too, Kaunteya, rightly honour ancestors, gods, the twice-born and guests, by which you will gain the desired goal.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।