Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 17/87 · श्लोक 24.1–24.101

पूर्ण अध्याय पाठ101 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 24.1

[य] शराध काले च दैवे च धर्मे चापि पितामह इच्छामीह तवयाख्यातं विहितं यत सुरर्षिभिः

[ya] śarādha kāle ca daive ca dharme cāpi pitāmaha icchāmīha tavayākhyātaṃ vihitaṃ yata surarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणीषध:

English

Brahmanas is the most sacred of all sacred acts. I behold many regions of beautitude waiting for me that have reverentially walked behind the Brahmanas. Very soon shall I repair to those regions for everlasting time, O son. In this world, O Yudhishthira, the duties of women have reference to and depend upon their husbands. To a woman, verily, the husband is the deity and he is the highest end after which she should strive. As the husband is to the wife, even so are the Brahmanas unto Kshatriyas. If there be a Kshatriya of full hundred years of age and a good Brahmana child of only ten years, the latter should be regarded as a father and the former as a son, for among the two, verily, the Brahmana is superior. A woman in the absence of her husband, takes his younger brother for her lord; even so the Earth, not having obtained the: Brahmana, made the Kshatriya her lord. The Brahmanas should be protected like sons and worshipped like sires or preceptors. Indeed, O best of the Kurus, they should be waited upon with reverence even as people wait with reverence upon their sacrificial or Homa fires. The Brahmanas are endued with simplicity and righteousness. They are devoted to truth. They are always engaged in the good of every creature. Yet when angry they are like snakes of virulent poison. They should, for these reasons, be always waited upon and served with reverence and humility. One should, O Yudhishthira, always fear these two, viz. Energy and Penances. Both these should be avoided or kept at a distance. The effects of both are speedy. There is the superiority, however, of Penances, viz., that Brahmanas endued with Penances, O monarch, can, if angry, slay the object of their wrath (regardless of the measure of Energy with which that object may be endued). Energy and Penances, each of the largest measure, become neutralised if applied against a Brahmana that has conquered wrath. If the two,— that is, Energy and Penances, —be set against each other, then destruction would overtake both but not destruction without, a remnant, for while Energy, applied against Penances, is sure to be destroyed without leaving a remnant. Penances applied against Energy cannot be destroyed completely. 2 As the herdsman, stick in hand, protects

अध्याय 13

श्लोक 24.2

[भ] दैवं पूर्वाह्णिके कुर्याद अपराह्णे तु पैतृकम मङ्गलाचार संपन्नः कृतशौचः परयत्नवान

[bha] daivaṃ pūrvāhṇike kuryāda aparāhṇe tu paitṛkama maṅgalācāra saṃpannaḥ kṛtaśaucaḥ parayatnavāna

हिन्दी अर्थ

आवेदनीय आदेश: सर्वगन्धसुखावह:

English

[Bhishma said:] One should perform the rite for the gods in the forenoon and the rite for the ancestors in the afternoon, endowed with auspicious conduct, purified and diligent.

अध्याय 13

श्लोक 24.3

मनुष्याणां तु मध्याह्ने परदद्याद उपपत्तितः कालहीनं तु यद दानं तं भागं रक्षसां विदुः

manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne paradadyāda upapattitaḥ kālahīnaṃ tu yada dānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धपाली च भगवानुत्थान: सर्वकर्मणाम्

English

At midday one should give to men as is fitting; a gift made out of time they know to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.4

लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत्कृतम रजस्वराभिर दृष्टं च तं भागं सक्षसां विदुः

laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca kalipūrvaṃ ca yatkṛtama rajasvarābhira dṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ sakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

महाप्रसादो दमन: शत्रुहा श्वेतपिज्रल:

English

What has been stepped over or licked, what was done after a quarrel, what was seen by menstruating women: they know that to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.5

अवघुष्टं च यद भुक्तम अव्रतेन च भारत परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः

avaghuṣṭaṃ ca yada bhuktama avratena ca bhārata parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवमयोचिन्त्यो देवतात्मा55त्मसम्भव:

English

What has been eaten while shouted at, or by one without vows, Bharata, or touched by a dog: they know that to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.6

केशकीतावपतितं कषुतं शवभिर अवेक्षितम रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः

keśakītāvapatitaṃ kaṣutaṃ śavabhira avekṣitama ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्रोत्यात्मानमात्मना

English

What has hair, or has been bought or has fallen, what has been sneezed on, looked at by dogs, wept on or shaken: they know that to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.7

निर ओंकारेण यद भुक्तं स शस्त्रेण च भारत दुरात्मना च यद भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः

nira oṃkāreṇa yada bhuktaṃ sa śastreṇa ca bhārata durātmanā ca yada bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

इस संसारसे उनका उद्धार कर देते हैं

English

What is eaten without Om, or with a weapon, Bharata, or by an evil-minded man: they know that to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.8

परॊच्छिष्टं च यद भुक्तं परिभुक्तं च यद भवेत दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः

paròcchiṣṭaṃ ca yada bhuktaṃ paribhuktaṃ ca yada bhaveta daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

वैवस्वताय मनवे गौतम: प्राह माधव

English

What is eaten after others' leavings, or what has been shared out, in rites for gods and ancestors constantly: they know that to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.9

गर्हितं निन्दितं चैव परिविष्टं स मन्युना दैवं वाप्य अथ वा पैत्र्यं तं भागं रक्षसां विदुः

garhitaṃ ninditaṃ caiva pariviṣṭaṃ sa manyunā daivaṃ vāpya atha vā paitryaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम्

English

What is blamed or reproached, or served with anger, whether in the rite for gods or for ancestors: they know that to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.10

मन्त्रहीनं करिया हीनं यच छराधं परिविष्यते तरिभिर वर्णैर नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः

mantrahīnaṃ kariyā hīnaṃ yaca charādhaṃ pariviṣyate taribhira varṇaira naraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

वैराग्य आदि गुणोंके उत्पादक

English

the herd, even so should the Kshatriya always protect the Vedas and the Brahmanas. Indeed, the Kshatriya should protect all righteous Brahmanas even as a sire protects his sons. He should always have his eye upon the house of the Brahmanas for seeing that their means of subsistence may not be wanting.'"

अध्याय 13

श्लोक 24.11

आज्याहुतिं विना चैव यत किं चित परिविष्यते दुराचारैश च यद भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः

ājyāhutiṃ vinā caiva yata kiṃ cita pariviṣyate durācāraiśa ca yada bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्व महौषध:

English

Whatever is served without an offering of ghee, and what is eaten by those of bad conduct: they know that to be the share of rakshasas.

अध्याय 13

श्लोक 24.12

ये भागा रक्षसां परॊक्तास त उक्ता भरतर्षभ अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां बराह्मणे शृणु

ye bhāgā rakṣasāṃ paròktāsa ta uktā bharatarṣabha ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ barāhmaṇe śṛṇu

हिन्दी अर्थ

सिंहनाद: सिंहदंष्ट: सिंहग: सिंहवाहन:

English

The shares of rakshasas have been told, bull of the Bharatas. Next, hear the examination of a brahmana for the offering.

अध्याय 13

श्लोक 24.13

यावन्तः पतिता विप्रा जडॊन्मत्तास तथैव च दैवे वाप्य अथ वा पित्र्ये राजन नार्हन्ति केतनम

yāvantaḥ patitā viprā jaḍònmattāsa tathaiva ca daive vāpya atha vā pitrye rājana nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

होकर चलनेवाले, ६८१ सिंहवाहन:--सिंहपर सवारी करनेवाले

English

As many brahmanas as are fallen, dull or mad are not fit for the invitation, either in the rite for gods or for ancestors, king.

अध्याय 13

श्लोक 24.14

शवित्री कुष्ठी च कलीबश च तथा यक्ष्म हतश च यः अपस्मारी च यश चान्धॊ राजन नार्हन्ति सत्कृतिम

śavitrī kuṣṭhī ca kalībaśa ca tathā yakṣma hataśa ca yaḥ apasmārī ca yaśa cāndhò rājana nārhanti satkṛtima

हिन्दी अर्थ

६९२ अहोरात्रमू-दिन-रात्रिस्वरूप, ६९३ अनिन्दित:--निन्दारहित

English

One with white leprosy, a leper, an impotent man, one afflicted with consumption, an epileptic, and one blind, king, are not fit for honour.

अध्याय 13

श्लोक 24.15

चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः सॊमविक्रयिणश चैव शराद्धे नार्हन्ति केतनम

cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ sòmavikrayiṇaśa caiva śarāddhe nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

अमोघ: संयतो ह्ुश्वो भोजन: प्राणधारण:

English

Physicians, temple priests, those who keep vows in vain, and sellers of Soma are not fit for invitation at a funeral rite.

अध्याय 13

श्लोक 24.16

गायना नर्तकाश चैव पलवका वादकास तथा कथका यॊधकाश चैव राजन नार्हन्ति केतनम

gāyanā nartakāśa caiva palavakā vādakāsa tathā kathakā yòdhakāśa caiva rājana nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

सबके प्राणोंकी रक्षा करनेवाले

English

Singers and dancers, tumblers and musicians, story-tellers and fighters, king, are not fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.17

हॊतारॊ वृषलानां च वृषलाध्यापकास तथा तथा वृषल शिष्याश च राजन नार्हन्ति केतनम

hòtārò vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakāsa tathā tathā vṛṣala śiṣyāśa ca rājana nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

प्रकृष्टारिमहाहर्षो जितकामो जितेन्द्रिय:

English

Priests of shudras, teachers of shudras, and pupils of shudras, king, are not fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.18

अनुयॊक्ता च यॊ विप्रॊ अनुयुक्तश च भारत नार्हतस ताव अपि शराधं बरह्म विक्रयिणौ हि तौ

anuyòktā ca yò viprò anuyuktaśa ca bhārata nārhatasa tāva api śarādhaṃ barahma vikrayiṇau hi tau

हिन्दी अर्थ

महागीतो महानृत्यो हाप्सरोगणसेवित:

English

The brahmin who questions and the one questioned, Bharata, are not fit for the funeral rite either, since they sell Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 24.19

अग्रणीर यः कृतः पूर्वं वर्णावर परिग्रहः बराह्मणः सर्वविद्यॊ ऽपि राजन नार्हन्ति केतनम

agraṇīra yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvara parigrahaḥ barāhmaṇaḥ sarvavidyò 'pi rājana nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

--अप्सराओंके समुदायसे सेवित

English

One who is made leader first in taking a lower class, a brahmana though knowing all sciences, king, is not fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.20

अनग्नयश च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश च ये सतेनाश च पतिताश चैव राजन नार्हन्ति केतनम

anagnayaśa ca ye viprā mṛtaniryātakāśa ca ye satenāśa ca patitāśa caiva rājana nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिक:

English

Brahmins without fires, those who carry out the dead, thieves and fallen men, king, are not fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.21

अपरिज्ञात पूर्वाश च गणपूर्वांश च भारत पुत्रिका पूर्वपुत्राश च शराद्धे नार्हन्ति केतनम

aparijñāta pūrvāśa ca gaṇapūrvāṃśa ca bhārata putrikā pūrvaputrāśa ca śarāddhe nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठी महापथ:

English

Those of unknown origin, those with a following, and the sons of appointed daughters, Bharata, are not fit for invitation at the funeral rite.

अध्याय 13

श्लोक 24.22

ऋण कर्ता च यॊ राजन यश च वार्धुषिकॊ दविजः पराणिविक्रय वृत्तिश च राजन नार्हन्ति केतनम

ṛṇa kartā ca yò rājana yaśa ca vārdhuṣikò davijaḥ parāṇivikraya vṛttiśa ca rājana nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

निर्जीवो जीवनो मन्त्र: शुभाक्षो बहुकर्कश:

English

A debtor, king, a brahmana who lives on usury, one who lives by selling living beings, king, are not fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.23

सत्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश च यावन्तॊ भरतर्षभ अजपा बराह्मणाश चैव शराद्धे नार्हन्ति केतनम

satrīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāśa ca yāvantò bharatarṣabha ajapā barāhmaṇāśa caiva śarāddhe nārhanti ketanama

हिन्दी अर्थ

मूलं विशालो ह्ामृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधि:

English

Those who were previously with women, those with arrow-backs, as many as there are, bull of the Bharatas, and brahmins who do not mutter, are not fit for the funeral rite.

अध्याय 13

श्लोक 24.24

शराद्धे दैवे च निर्दिष्टा बराह्मणा भरतर्षभ दातुः परतिग्रहीतुश च शृणुष्वानुग्रहं पुनः

śarāddhe daive ca nirdiṣṭā barāhmaṇā bharatarṣabha dātuḥ paratigrahītuśa ca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरि:

English

Brahmanas have been indicated for the rite for gods and the funeral rite, bull of the Bharatas; hear again the favour to the giver and the receiver.

अध्याय 13

श्लोक 24.25

चीर्ण वरता गुणैर युक्ता भवेयुर ये ऽपि कर्षकाः सावित्रीज्ञाः करियावन्तस ते राजन केतन कषमाः

cīrṇa varatā guṇaira yuktā bhaveyura ye 'pi karṣakāḥ sāvitrījñāḥ kariyāvantasa te rājana ketana kaṣamāḥ

हिन्दी अर्थ

न्यायनिर्वपण: पाद: पण्डितो हृचलोपम:

English

Even farmers who have completed their vows, rich in qualities, who know the Savitri and are active, king, are fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.26

कषात्रधर्मिणम अप्य आजौ केतयेत कुलजं दविजम न तव एव वणिजं तात शराद्धेषु परिकल्पयेत

kaṣātradharmiṇama apya ājau ketayeta kulajaṃ davijama na tava eva vaṇijaṃ tāta śarāddheṣu parikalpayeta

हिन्दी अर्थ

विस्तारो लवण: कूपस्त्रियुग: सफलोदय:

English

One may invite even a twice-born of good family who follows kshatriya dharma in battle, but one should never appoint a merchant at funeral rites, dear one.

अध्याय 13

श्लोक 24.27

अग्निहॊत्री च यॊ विप्रॊ गरामवासी च यॊ भवेत अस्तेनश चातिथिज्ञश च स राजन केतन कषमः

agnihòtrī ca yò viprò garāmavāsī ca yò bhaveta astenaśa cātithijñaśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

अवताररूपमें प्रकट होना सफल है

English

A brahmana who keeps the fire, who lives in a village, who is no thief and who knows guests, king, is fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.28

सावित्रीं जपते यस तु तरिकालं भरतर्षभ खिक्षा वृत्तिः करियावांश च स राजन केतन कषमः

sāvitrīṃ japate yasa tu tarikālaṃ bharatarṣabha khikṣā vṛttiḥ kariyāvāṃśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

बिन्दुर्विसर्ग: सुमुख: शर: सर्वायुध: सह:

English

He who mutters the Savitri three times a day, bull of the Bharatas, who lives by alms and is active, king, is fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.29

उदितास्तमितॊ यश च तथैवास्तमितॊदितः अहिंस्रश चाल्पदॊषश च स राजन केतन कषमः

uditāstamitò yaśa ca tathaivāstamitòditaḥ ahiṃsraśa cālpadòṣaśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

आयुधोंसे युक्त, ८११ सह:--सहनशील

English

One who has set out and returned at sunrise and sunset, harmless and of slight fault, king, is fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.30

अकल्ककॊ हय अतर्कश च बराह्मणॊ भरतर्षभ स संज्ञॊ भैक्ष्य वृत्तिश च स राजन केतन कषमः

akalkakò haya atarkaśa ca barāhmaṇò bharatarṣabha sa saṃjñò bhaikṣya vṛttiśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मोके उत्थानस्थान

English

A brahmana free of sin and without argument, bull of the Bharatas, wise and living by alms, king, is fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.31

अव्रती कितवः सतेनः पराणिविक्रय्य अथॊ वणिक पश्चाच च पीतवान सॊमं स राजन केतन कषमः

avratī kitavaḥ satenaḥ parāṇivikrayya athò vaṇika paścāca ca pītavāna sòmaṃ sa rājana ketana kaṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

तलस्ताल: करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान्

English

Even one without vows, a gambler, a thief, a seller of living beings, or a merchant, if afterward he drinks Soma, king, is fit for invitation.

अध्याय 13

श्लोक 24.32

अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैः कृषिकर्मभिः भवेत सर्वातिथिः पश्चात स राजन केतन कषमः

arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇaiḥ kṛṣikarmabhiḥ bhaveta sarvātithiḥ paścāta sa rājana ketana kaṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वण:

English

Having first earned wealth by hard farming, if afterward he is host to all, he is fit for invitation, king.

अध्याय 13

श्लोक 24.33

बरह्म विक्रय निर्दिष्टं सत्रिया यच चार्जितं धनम अदेयं पितृदेवेभ्यॊ यच च कलैब्याद उपार्जितम

barahma vikraya nirdiṣṭaṃ satriyā yaca cārjitaṃ dhanama adeyaṃ pitṛdevebhyò yaca ca kalaibyāda upārjitama

हिन्दी अर्थ

८३३ कुण्डी--खप्परधारी, ८३४ विकुर्वण:--क्रियाद्वारा अलभ्य

English

What is declared the sale of Brahman, wealth earned by a woman, and what is gained by impotence, is not to be given to ancestors and gods.

अध्याय 13

श्लोक 24.34

करियमाणे ऽपवर्गे तु यॊ दविजॊ भरतर्षभ न वयाहरति यद युक्तं तस्याधर्मॊ गवानृतम

kariyamāṇe 'pavarge tu yò davijò bharatarṣabha na vayāharati yada yuktaṃ tasyādharmò gavānṛtama

हिन्दी अर्थ

सहस्मूर्था देवेन्द्र: सर्वदेवमयो गुरु:

English

A twice-born, bull of the Bharatas, who, when the conclusion is being made, does not say what is fitting, incurs the unrighteousness of a false statement about cows.

अध्याय 13

श्लोक 24.35

शराद्धस्य बराह्मणः कालः पराप्तं दधिघृतं तथा सॊमक्षयश च मांसं च यद आरण्यं युधिष्ठिर

śarāddhasya barāhmaṇaḥ kālaḥ parāptaṃ dadhighṛtaṃ tathā sòmakṣayaśa ca māṃsaṃ ca yada āraṇyaṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

पवित्र त्रिककुन्मन्त्र: कनिष्ठ: कृष्णपिज्गल:

English

The time of a funeral rite, Yudhishthira, is for a brahmana; curds and ghee served, the waning of Soma, and forest meat.

अध्याय 13

श्लोक 24.36

शराद्धापवर्गे विप्रस्य सवधा वै सवदिता भवेत कषत्रियस्याप्य अथॊ बरूयात परीयन्तां पितरस तव इति

śarāddhāpavarge viprasya savadhā vai savaditā bhaveta kaṣatriyasyāpya athò barūyāta parīyantāṃ pitarasa tava iti

हिन्दी अर्थ

पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्धव:

English

At the conclusion of a funeral rite the brahmana should say "Svadha"; to a kshatriya one should say "May the ancestors be pleased."

अध्याय 13

श्लोक 24.37

अपवर्गे तु वैश्यस्य शराद्धकर्मणि भारत अक्षय्यम अभिधातव्यं सवस्ति शूद्रस्य भारत

apavarge tu vaiśyasya śarāddhakarmaṇi bhārata akṣayyama abhidhātavyaṃ savasti śūdrasya bhārata

हिन्दी अर्थ

अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजा: स्वयम्भुव:

English

At the conclusion of a funeral rite for a vaishya, Bharata, one should say "Akshayya"; for a shudra, "Svasti."

अध्याय 13

श्लोक 24.38

पुण्याहवाचनं दैवे बराह्मणस्य विधीयते एतद एव निर ओंकारं कषत्रियस्य विधीयते वैश्यस्य चैव वक्तव्यं परीयन्तां देवता इति

puṇyāhavācanaṃ daive barāhmaṇasya vidhīyate etada eva nira oṃkāraṃ kaṣatriyasya vidhīyate vaiśyasya caiva vaktavyaṃ parīyantāṃ devatā iti

हिन्दी अर्थ

चन्दनी पद्मनालाग्र: सुरभ्युत्तरणो नर:

English

The "auspicious day" blessing in the rite for the gods is for a brahmana; for a kshatriya the same without Om is laid down; for a vaishya one should say "May the deities be pleased."

अध्याय 13

श्लोक 24.39

कर्मणाम आनुपूर्वीं च विधिपूर्वकृतं शृणु जातकर्मादिकान सर्वांस तरिषु वर्णेषु भारत बरह्मक्षत्रे हि मन्त्रॊक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर

karmaṇāma ānupūrvīṃ ca vidhipūrvakṛtaṃ śṛṇu jātakarmādikāna sarvāṃsa tariṣu varṇeṣu bhārata barahmakṣatre hi mantròktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधव:

English

Hear the order of the rites, done by rule before: the birth ceremony and the rest in the three classes, Bharata; for brahmin and kshatriya they are spoken with mantras, and also for the vaishya, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 24.40

विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्य गामिनी बाल्वजीत्य एव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर

viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanya gāminī bālvajītya eva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

सर्वपार्श्वमुखस्त्रयक्षो धर्मसाधारणो वर:

English

For a brahmin the girdle is of munja grass, for a kshatriya of bowstring fibre, for a vaishya of valvaja grass: this is the rule, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 24.41

दातुः परतिग्रहीतुश च धर्माधर्माव इमौ शृणु बराह्मणस्यानृते ऽधर्मः परॊक्तः पातक संज्ञितः चतुर्गुणः कषत्रियस्य वैश्यस्याष्ट गुणः समृतः

dātuḥ paratigrahītuśa ca dharmādharmāva imau śṛṇu barāhmaṇasyānṛte 'dharmaḥ paròktaḥ pātaka saṃjñitaḥ caturguṇaḥ kaṣatriyasya vaiśyasyāṣṭa guṇaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

साध्यर्षिवसुरादित्यो विवस्वान् सवितामृत:

English

Hear this dharma and adharma of the giver and the receiver: for a brahmana a falsehood is said to be a fall-making sin; fourfold for a kshatriya, eightfold for a vaishya.

अध्याय 13

श्लोक 24.42

नान्यत्र बराह्मणॊ ऽशनीयात पूर्वं विप्रेण केतितः यवीयान पशुहिंसायां तुल्यधर्मॊ भवेत स हि

nānyatra barāhmaṇò 'śanīyāta pūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ yavīyāna paśuhiṃsāyāṃ tulyadharmò bhaveta sa hi

हिन्दी अर्थ

ऋतु: संवत्सरो मास: पक्ष: संख्यासमापन:

English

A brahmana should not eat elsewhere having been previously invited by a brahmin; a younger one in the killing of an animal would be equal in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 24.43

अथ राजन्यवैश्याभ्यां यद्य अश्नीयात तु केतितः यवीयान पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात

atha rājanyavaiśyābhyāṃ yadya aśnīyāta tu ketitaḥ yavīyāna paśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

संख्या समाप्त करनेवाले पर्व (संक्रान्ति, दर्श, पूर्णणासादि) रूप

English

If, however, being invited by a kshatriya or vaishya, he eats, the younger one in the killing of an animal would incur half the share.

अध्याय 13

श्लोक 24.44

दैवं वाप्य अथ वा पित्र्यं यॊ ऽशनीयाद बराह्मणादिषु अस्नातॊ बराह्मणॊ राजंस तस्याधर्मॊ गवानृतम

daivaṃ vāpya atha vā pitryaṃ yò 'śanīyāda barāhmaṇādiṣu asnātò barāhmaṇò rājaṃsa tasyādharmò gavānṛtama

हिन्दी अर्थ

स्वर्गद्धारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्

English

A brahmana who eats at the rite for gods or ancestors without bathing, king, incurs the unrighteousness of a false statement about cows.

अध्याय 13

श्लोक 24.45

आशौचॊ बराह्मणॊ राजन्यॊ ऽशनीयाद बराह्मणादिषु जञानपूर्वम अथॊ लॊभात तस्याधर्मॊ गवानृतम

āśaucò barāhmaṇò rājanyò 'śanīyāda barāhmaṇādiṣu jañānapūrvama athò lòbhāta tasyādharmò gavānṛtama

हिन्दी अर्थ

देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायण:

English

An impure brahmana, king, who eats at a brahmana's rite knowingly or from greed incurs the unrighteousness of a false statement about cows.

अध्याय 13

श्लोक 24.46

अन्नेनान्नं च यॊ लिप्सेत कर्मार्थं चैव भारत आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मॊ ऽनृतं समृतम

annenānnaṃ ca yò lipseta karmārthaṃ caiva bhārata āmantrayati rājendra tasyādharmò 'nṛtaṃ samṛtama

हिन्दी अर्थ

देवताओं तथा असुरोंके परम आश्रय

English

One who seeks grain by grain or for a work's sake, Bharata, and invites, king of kings, incurs unrighteousness, remembered as untruth.

अध्याय 13

श्लोक 24.47

अवेद वरतचारित्रास तरिभिर वर्णैर युधिष्ठिर मन्त्रवत परिविष्यन्ते तेष्व अधर्मॊ गवानृतम

aveda varatacāritrāsa taribhira varṇaira yudhiṣṭhira mantravata pariviṣyante teṣva adharmò gavānṛtama

हिन्दी अर्थ

देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रय:

English

Those who have not the Veda, vows or conduct, Yudhishthira, if served with mantras by the three classes, in them is the unrighteousness of a false statement about cows.

अध्याय 13

श्लोक 24.48

[य] पित्र्यं वाप्य अथ वा दैवं दीयते यत पितामह एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं दत्तं येषु महाफलम

[ya] pitryaṃ vāpya atha vā daivaṃ dīyate yata pitāmaha etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ dattaṃ yeṣu mahāphalama

हिन्दी अर्थ

देवातिदेवो देवर्षिदेवासुरवरप्रद:

English

[Yudhishthira said:] I wish to hear to whom, grandfather, a gift for ancestors or gods is of great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.49

[भ] येषां दाराः परतीक्षन्ते सुवृष्टिम इव कर्षकाः उच्छेष परिशेषं हि तान भॊजय युधिष्ठिर

[bha] yeṣāṃ dārāḥ paratīkṣante suvṛṣṭima iva karṣakāḥ uccheṣa pariśeṣaṃ hi tāna bhòjaya yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

असुरोंको भी वरदान देनेवाले

English

[Bhishma said:] Feed those whose wives wait for them as farmers for good rain, Yudhishthira, with the remainder of what is left over.

अध्याय 13

श्लोक 24.50

चारित्रनियता राजन्ये कृशाः कृश वृत्तयः अर्थिनश चॊपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम

cāritraniyatā rājanye kṛśāḥ kṛśa vṛttayaḥ arthinaśa còpagacchanti teṣu dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

ईड्यो हस्तीथश्चरो व्याप्रो देवसिंहो नरर्षभ:

English

Those bound by conduct, lean, of slender livelihood, who come asking, king: a gift to them has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.51

तद भक्तास तद्गृहा राजंस तद धनास तद अपाश्रयाः अर्थिनश च भवन्त्य अर्थे तेषु दत्तं महाफलम

tada bhaktāsa tadgṛhā rājaṃsa tada dhanāsa tada apāśrayāḥ arthinaśa ca bhavantya arthe teṣu dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

सुयुक्त: शोभनो वज्ञी प्रासानां प्रभवो5व्यय:

English

Those devoted to him, whose house and wealth and refuge are in him, and who come to him for his gift: a gift to them has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.52

तस्करेभ्यः परेभ्यॊ वा ये भयार्ता युधिष्ठिर अर्थिनॊ भॊक्तुम इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम

taskarebhyaḥ parebhyò vā ye bhayārtā yudhiṣṭhira arthinò bhòktuma icchanti teṣu dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

शृद्जी शृज्धप्रियो बभ्ू राजराजो निरामय:

English

Those afraid of thieves or others, Yudhishthira, who come asking to eat: a gift to them has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.53

अकल्ककस्य विप्रस्य भैक्षॊत्कर कृतात्मनः बटवॊ यस्य भिक्षन्ति तेभ्यॊ दत्तं महाफलम

akalkakasya viprasya bhaikṣòtkara kṛtātmanaḥ baṭavò yasya bhikṣanti tebhyò dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

राजाओंके राजा, ९८४ निरामय:--सर्वथा दोषरहित

English

A gift to those whose boys beg for the sinless brahmana who has made alms-gleaning his practice has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.54

हृतस्वा हृतदाराश च ये विप्रा देशसंप्लवे अर्थार्थम अभिगच्छन्ति तेभ्यॊ दत्तं महाफलम

hṛtasvā hṛtadārāśa ca ye viprā deśasaṃplave arthārthama abhigacchanti tebhyò dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

सिद्धार्थ:सिद्धभूतार्थो 5चिन्त्य:सत्यव्रत: शुचि:

English

A gift to brahmanas whose wealth and wives were taken in the ruin of a country, who come asking for a purpose, has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.55

वरतिनॊ नियमस्थाश च ये विप्राः शरुतसंम्मताः तत समाप्त्य अर्थम इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम

varatinò niyamasthāśa ca ye viprāḥ śarutasaṃmmatāḥ tata samāptya arthama icchanti teṣu dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

विमुक्तो मुक्ततेजाश्न श्रीमान् श्रीवर्धनी जगत्

English

A gift to brahmanas with vows, steady in rules, approved in the Veda, who wish to complete it, has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.56

अव्युत्क्रान्ताश च धर्मेषु पाषण्ड समयेषु च कृश पराणाः कृश धनास तेषु दत्तं महाफलम

avyutkrāntāśa ca dharmeṣu pāṣaṇḍa samayeṣu ca kṛśa parāṇāḥ kṛśa dhanāsa teṣu dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

बढ़ानेवाले, १००८ जगत्--जगत्स्वरूप

English

A gift to those who have not transgressed dharma or the agreements of heresies, lean in life and wealth, has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.57

कृतसर्वस्वहरणा निर्दॊषाः परभविष्णुभिः सपृहयन्ति च भुक्तान्नं तेषु दत्तं महाफलम

kṛtasarvasvaharaṇā nirdòṣāḥ parabhaviṣṇubhiḥ sapṛhayanti ca bhuktānnaṃ teṣu dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षय:

English

A gift to those who, stripped of all they own, though faultless, by the powerful, long for food that has been eaten has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.58

तपस्विनस तपॊ निष्ठास तेषां भैक्ष चराश च ये अर्थिनः किं चिद इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम

tapasvinasa tapò niṣṭhāsa teṣāṃ bhaikṣa carāśa ca ye arthinaḥ kiṃ cida icchanti teṣu dattaṃ mahāphalama

हिन्दी अर्थ

भक्‍्त्या त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभु:

English

A gift to ascetics devoted to austerity and those who wander begging, who ask for something, has great fruit.

अध्याय 13

श्लोक 24.59

महाफलविधिर दाने शरुतस ते भरतर्षभ निरयं येन गच्छन्ति सवर्गं चैव हि तच छृणु

mahāphalavidhira dāne śarutasa te bharatarṣabha nirayaṃ yena gacchanti savargaṃ caiva hi taca chṛṇu

हिन्दी अर्थ

शिवमेश्रि: स्तुवन् देव॑ नामभि: पुष्टिवर्धनी:

English

The rule of great fruit in giving has been heard by you, bull of the Bharatas; hear also by what men go to hell and heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.60

गुर्वर्थं वाभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर ये ऽनृतं कथयन्ति सम ते वै निरयगामिनः

gurvarthaṃ vābhayārthaṃ vā varjayitvā yudhiṣṭhira ye 'nṛtaṃ kathayanti sama te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषयश्चैव देवाश्न स्तुवन्त्येतेन तत्परम्

English

Except for the teacher's sake or for safety's, Yudhishthira, those who tell untruth go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.61

परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः परदारप्रयॊक्तारस ते वै निरयगामिनः

paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ paradāraprayòktārasa te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभु:

English

Those who carry off another's wives, who touch another's wives, who send others to another's wives go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.62

ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः सूचकाश च परेषां ये ते वै निरयगामिनः

ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṃ ca nāśakāḥ sūcakāśa ca pareṣāṃ ye te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले भगवान् महादेवकी स्तुति करते हैं, उनपर वे बहुत संतुष्ट होते हैं

English

Those who steal another's property, who destroy others' goods, who inform on others go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.63

परपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत अगाराणां च भेत्तारॊ नरा निरयगामिनः

parapāṇāṃ ca sabhānāṃ ca saṃkramāṇāṃ ca bhārata agārāṇāṃ ca bhettārò narā nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुवन्तः स्तूयमानाश्न तुष्यन्ति च रमन्ति च

English

Men who break down water-sheds, assembly halls, bridges and houses, Bharata, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.64

अनाथां परमदं बालां वृद्धां भीतां तपस्विनाम वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः

anāthāṃ paramadaṃ bālāṃ vṛddhāṃ bhītāṃ tapasvināma vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

भाविन: कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा

English

Men who cheat the helpless, a woman, a child, the old, the frightened or ascetics go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.65

वृत्तिच छेदं गृहच छेदं दारच छेदं च भारत मित्रच छेदं तथाशायास ते वै निरयगामिनः

vṛttica chedaṃ gṛhaca chedaṃ dāraca chedaṃ ca bhārata mitraca chedaṃ tathāśāyāsa te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्णभावसे सर्वथा अनन्य भक्ति प्राप्त होती है

English

Those who cut off livelihood, home, wife, Bharata, a friend, or hope go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.66

सूचकाः संधिभेत्तारः परवृत्त्य उपजीवकाः अकृतज्ञाश च मित्राणां ते वै निरयगामिनः

sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paravṛttya upajīvakāḥ akṛtajñāśa ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्लभ है। मनुष्योंमें तो प्रायः ऐसी भक्ति स्वतः नहीं उपलब्ध होती है

English

Informers, breakers of agreement, those who live on another's livelihood, and ingrates to friends go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.67

पाषण्डा दूषकाश चैव समयानां च दूषकाः ये परत्यवसिताश चैव ते वै निरयगामिनः

pāṣaṇḍā dūṣakāśa caiva samayānāṃ ca dūṣakāḥ ye paratyavasitāśa caiva te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

येन यान्ति परां सिद्धि तद्भागवतचेतस:

English

Heretics, corrupters, and defilers of agreements, and those who return to them go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.68

कृताशं कृतनिर्वेशं कृतभक्तं कृतश्रमम भेदैर ये वयपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः

kṛtāśaṃ kṛtanirveśaṃ kṛtabhaktaṃ kṛtaśramama bhedaira ye vayapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

जिससे वे अपने चित्तको उन्हींके चिन्तनमें लगाकर परमसिद्धिको प्राप्त होते हैं

English

Those who by dividing take away a man's hope, his settlement, his food and his labour go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.69

पर्यश्नन्ति च ये दारान अग्निभृत्यातिथींस तथा उत्सन्नपितृदेवेज्यास ते वै निरयगामिनः

paryaśnanti ca ye dārāna agnibhṛtyātithīṃsa tathā utsannapitṛdevejyāsa te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रपन्नवत्सलो देव: संसारात् तान् समुद्धरेत्

English

Those who eat before their wives, the fire-servants and guests, and those who neglect rites to ancestors and gods go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.70

वेद विक्रयिणश चैव वेदानां चैव दूषकाः वेदानां लेखकाश चैव ते वै निरयगामिनः

veda vikrayiṇaśa caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ vedānāṃ lekhakāśa caiva te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्

English

Sellers of the Veda, defilers of the Vedas, and writers of the Vedas go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.71

चातुराश्रम्य बाह्याश च शरुतिबाह्याश च ये नराः विकर्मभिश च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः

cāturāśramya bāhyāśa ca śarutibāhyāśa ca ye narāḥ vikarmabhiśa ca jīvanti te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

जिससे मनुष्योंका संसारबन्धनसे छुटकारा हो सके

English

Men outside the four stages and outside scripture, who live by bad deeds, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.72

केशविक्रयिका राजन विषविक्रयिकाश च ये कषीरविक्रयिकाश चैव ते वै निरयगामिनः

keśavikrayikā rājana viṣavikrayikāśa ca ye kaṣīravikrayikāśa caiva te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

गीयते च स बुद्धयेत ब्रह्मा शंकरसंनिधौ

English

Sellers of hair, king, sellers of poison, and sellers of milk go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.73

बराह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर ये ऽनतरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः

barāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kanyānāṃ ca yudhiṣṭhira ye 'nataraṃ yānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञान प्राप्त करना चाहिए

English

Those who come between brahmanas, cows and maidens, Yudhishthira, in their affairs go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.74

शस्त्रविक्रयकाश चैव कर्तारश च युधिष्ठिर शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः

śastravikrayakāśa caiva kartāraśa ca yudhiṣṭhira śalyānāṃ dhanuṣāṃ caiva te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा

English

Sellers of weapons and makers of arrows and bows, Yudhishthira, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.75

शल्यैर वा शङ्कुभिर वापि शवभ्रैर वा भरतर्षभ ये मार्गम अनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः

śalyaira vā śaṅkubhira vāpi śavabhraira vā bharatarṣabha ye mārgama anurundhanti te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

या गति: सांख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा

English

Those who obstruct a road with arrows, stakes or pits, bull of the Bharatas, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.76

उपाध्यायांश च भृत्यां च भक्तांश च भरतर्षभ ये तयजन्त्य असमर्थांस तांस ते वै निरयगामिनः

upādhyāyāṃśa ca bhṛtyāṃ ca bhaktāṃśa ca bharatarṣabha ye tayajantya asamarthāṃsa tāṃsa te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें वही गति प्राप्त होती है जो सांख्यवेत्ताओं और योगियोंको मिलती है

English

Those who abandon teachers, servants and devotees when they are unable, bull of the Bharatas, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.77

अप्राप्तदमकाश चैव नासानां वेधकास तथा बन्धकाश च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः

aprāptadamakāśa caiva nāsānāṃ vedhakāsa tathā bandhakāśa ca paśūnāṃ ye te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

अब्दमेकं चरेद् भक्त: प्राप्रुयादीप्सितं फलम्

English

Those who tame animals not ready, who pierce noses, and who bind animals go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.78

अगॊप्तारश छल दरव्या बलिषड भागतत्पराः समर्थाश चाप्य अदातारस ते वै निरयगामिनः

agòptāraśa chala daravyā baliṣaḍa bhāgatatparāḥ samarthāśa cāpya adātārasa te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

करता है वह मनोवांछित फल प्राप्त कर लेता है

English

Those who do not protect, who deceive in goods, who are intent on the sixth share, and who are able but do not give go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.79

कषान्तान दान्तांस तथा पराज्ञान दीर्घकालं सहॊषितान तयजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः

kaṣāntāna dāntāṃsa tathā parājñāna dīrghakālaṃ sahòṣitāna tayajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

तण्डिने ब्रह्मलोकमें ही बड़ी भारी तपस्या करके इसे प्राप्त किया था

English

Those who abandon the patient, self-controlled and wise, who have lived with them long, when their task is done, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.80

बालानाम अथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः अदत्त्वा भक्षयन्त्य अग्रे ते वै निरयगामिनः

bālānāma atha vṛddhānāṃ dāsānāṃ caiva ye narāḥ adattvā bhakṣayantya agre te vai nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

यमाय प्राह भगवान् साध्यो नारायणोच्युत:

English

Men who eat first without giving to children, the old and servants go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 24.81

एते पूर्वर्षिभिर दृष्टाः परॊक्ता निरयगामिनः भागिनः सवर्गलॊकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ

ete pūrvarṣibhira dṛṣṭāḥ paròktā nirayagāminaḥ bhāginaḥ savargalòkasya vakṣyāmi bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतो5भ्यभाषत

English

These who go to hell have been seen and told by earlier sages; I shall tell of those who share in the world of heaven, bull of the Bharatas.

अध्याय 13

श्लोक 24.82

सर्वेष्व एव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत हन्ति पुत्रान पशून कृत्स्नान बराह्मणातिक्रमः कृतः

sarveṣva eva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata hanti putrāna paśūna kṛtsnāna barāhmaṇātikramaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां हविश्रुतम्

English

In all rites that begin with the gods, Bharata, transgression against a brahmana destroys sons and all animals.

अध्याय 13

श्लोक 24.83

दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर ये धर्मम अनुवर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira ye dharmama anuvartante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

पिशाचा यातुधाना वा गुह्ुका भुजगा अपि

English

By giving, austerity and truth, Yudhishthira, men who follow dharma go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.84

शुश्रूषाभिस तपॊभिश च शरुतम आदाय भारत ये परतिग्रह निःस्नेहास ते नराः सवर्गगामिनः

śuśrūṣābhisa tapòbhiśa ca śarutama ādāya bhārata ye paratigraha niḥsnehāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

अभग्नयोगो वर्ष तु सो5श्वमेधफलं लभेत्

English

Those who by service and austerity take up learning, Bharata, and are indifferent to accepting gifts, go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.85

भयात पापात तथाबाधाद दारिद्र्याद वयाधिधर्षणात यत्कृते परतिमुच्यन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

bhayāta pāpāta tathābādhāda dāridryāda vayādhidharṣaṇāta yatkṛte paratimucyante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

पठस्व पुत्र भद्रें ते प्रीयतां ते महेश्वर:

English

Those who are freed from fear, sin, hindrance, poverty and harassment by disease, by what is done for them, go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.86

कषमावन्तश च धीराश च धर्मकार्येषु चॊत्थिताः मङ्गलाचार युक्ताश च ते नराः सवर्गगामिनः

kaṣamāvantaśa ca dhīrāśa ca dharmakāryeṣu còtthitāḥ maṅgalācāra yuktāśa ca te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्या की थी। उस समय मैंने इस स्तोत्रका अनेक बार पाठ किया था

English

The forgiving and steady, bent on acts of dharma and joined with auspicious conduct, go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.87

निवृत्ता मधु मांसेभ्यः परदारेभ्य एव च निवृत्ताश चैव मद्येभस ते नराः सवर्गगामिनः

nivṛttā madhu māṃsebhyaḥ paradārebhya eva ca nivṛttāśa caiva madyebhasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा त्वमपि शर्वाद्धि सर्वान् कामानवाप्स्यसि

English

Those who have turned from honey and meat, from others' wives, and from intoxicating drink go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.88

आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत देशानां नगराणां च ते नराः सवर्गगामिनः

āśramāṇāṃ ca kartāraḥ kulānāṃ caiva bhārata deśānāṃ nagarāṇāṃ ca te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

मया जन्मान्यनेकानि भकक्‍्त्या चाराधितो भव:

English

Makers of hermitages, of families, Bharata, of countries and towns go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.89

वस्त्राभरण दातारॊ भक्ष पानान्नदास तथा कुटुम्बानां च दातारस ते नराः सवर्गगामिनः

vastrābharaṇa dātārò bhakṣa pānānnadāsa tathā kuṭumbānāṃ ca dātārasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

आलनम्बायन इत्येवं विश्रुतटः करुणात्मक:

English

Givers of garments and ornaments, givers of food and drink, and givers to families go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.90

सर्वहिंसा निवृत्ताश च नराः सर्वसहाश च ये सर्वस्याश्रय भूताश च ते नराः सवर्गगामिनः

sarvahiṃsā nivṛttāśa ca narāḥ sarvasahāśa ca ye sarvasyāśraya bhūtāśa ca te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

लब्धं पुत्रशतं शर्वात् पुरा पाण्डुनूपात्मज

English

Men who have turned from all violence, who bear everything, and who are the refuge of all go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.91

मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः भरातॄणां चैव स सनेहास ते नराः सवर्गगामिनः

mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti jitendriyāḥ bharātṝṇāṃ caiva sa sanehāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

विवादे साग्निमुनिभिर्त्रह्म॒घ्नो वै भवानिति

English

Those who serve mother and father, masters of their senses, and are affectionate to their brothers go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.92

आढ्याश च बलवन्तश च यौवनस्थाश च भारत ये वै जितेन्द्रिया धीरास ते नराः सवर्गगामिनः

āḍhyāśa ca balavantaśa ca yauvanasthāśa ca bhārata ye vai jitendriyā dhīrāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

सो5हमीशानमनघममोघं शरणं गत:

English

The rich and strong, Bharata, established in youth, who are masters of their senses and steady, go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.93

अपराद्धेषु स सनेहा मृदवॊ मित्रवत्सलाः आराधन सुखाश चापि ते नराः सवर्गगामिनः

aparāddheṣu sa sanehā mṛdavò mitravatsalāḥ ārādhana sukhāśa cāpi te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेडग्रयं भविष्यति

English

Those who are affectionate to the offending, gentle, kind to friends and easy to please go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.94

सहस्रपरिवेष्टारस तथैव च सहस्रदाः तरातारश च सहस्राणां पुरुषाः सवर्गगामिनः

sahasrapariveṣṭārasa tathaiva ca sahasradāḥ tarātāraśa ca sahasrāṇāṃ puruṣāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यके समान प्रकाशित होते हुए वहाँ कुन्तीकुमार युधिष्ठिरसे इस प्रकार बोले--

English

Those who surround and feed a thousand, give a thousand, and save a thousand go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.95

सुवर्णस्य च दातारॊ गवां च भरतर्षभ यानानां वाहनानां च ते नराः सवर्गगामिनः

suvarṇasya ca dātārò gavāṃ ca bharatarṣabha yānānāṃ vāhanānāṃ ca te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

शुचिर्भूत्वा महादेवं गतो5स्मि शरणं नूप

English

Givers of gold, of cows, bull of the Bharatas, of carriages and vehicles go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.96

वैवाहिकानां कन्यानां परेष्याणां च युधिष्ठिर दातारॊ वाससां चैव ते नराः सवर्गगामिनः

vaivāhikānāṃ kanyānāṃ pareṣyāṇāṃ ca yudhiṣṭhira dātārò vāsasāṃ caiva te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

परशुं च ततो देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे

English

Givers of maidens in marriage, of servants, Yudhishthira, and of garments go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.97

विहारावसथॊद्यान कूपाराम सभा परदाः वप्राणां चैव कर्तारस ते नराः सवर्गगामिनः

vihārāvasathòdyāna kūpārāma sabhā paradāḥ vaprāṇāṃ caiva kartārasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

न ते प्रभविता मृत्युरजरश्न॒ भविष्यसि

English

Those who give pleasure-grounds, rest-houses, gardens, wells, groves, halls, and who build embankments go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.98

निवेशनानां कषृत्राणां वसतीनां च भारत दातारः परार्थितानां च ते नराः सवर्गगामिनः

niveśanānāṃ kaṣṛtrāṇāṃ vasatīnāṃ ca bhārata dātāraḥ parārthitānāṃ ca te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

तदवाप्तं च मे सर्व प्रसादात् तस्य धीमतः

English

Givers of houses, fields and dwellings, Bharata, and of what is sought go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.99

रसानाम अथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर सवयम उत्पाद्य दातारः पुरुषाः सवर्गगामिनः

rasānāma atha bījānāṃ dhānyānāṃ ca yudhiṣṭhira savayama utpādya dātāraḥ puruṣāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

सब कुछ उन ज्ञानी महेश्वरके कृपाप्रसादसे मुझे प्राप्त हो गया”

English

Men who give juices, seeds and grains, Yudhishthira, having produced them themselves, go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 24.100

यस्मिन कस्मिन कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः सानुक्रॊशा जितक्रॊधाः पुरुषाः सवर्गगामिनः

yasmina kasmina kule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ sānukròśā jitakròdhāḥ puruṣāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदेव: सुखासक्त: सदसत्सर्वरत्नवित्

English

with water always drink the milk leaving out the water. Learned Brahmanas are like swans for in discoursing upon even the topics of the world they select what is good and instructive but reject what is evil and sinful, or, as the Commentator puts it, they know the difference between what is soul and what

अध्याय 13

श्लोक 24.101

एतद उक्तम अमुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत धर्माधर्मौ च दानस्य यथापूर्वर्षिभिः कृतौ

etada uktama amutrārthaṃ daivaṃ pitryaṃ ca bhārata dharmādharmau ca dānasya yathāpūrvarṣibhiḥ kṛtau

हिन्दी अर्थ

कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रद:

English

This has been said for the other world, the rite for gods and for ancestors, Bharata, and the dharma and adharma of giving as made by earlier sages.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।