Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 67/87 · श्लोक 116.1–116.76

पूर्ण अध्याय पाठ76 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 116.1

[य] अहिंसा परमॊ धर्म इत्य उक्तं बहुशस तवया शराद्धेषु च भवान आह पितॄन आमिष काङ्क्षिणः

[ya] ahiṃsā paramò dharma itya uktaṃ bahuśasa tavayā śarāddheṣu ca bhavāna āha pitṝna āmiṣa kāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उपास्यमाना गन्धर्व: स्त्रीसहस्लसमन्विता: ये चरन्ति महात्मानो नाकपृषछ्े वसन्ति ते

English

to control my inclinations by self-restraint. O good lady, do thou return to thy own bed.'

अध्याय 13

श्लोक 116.2

मांसैर बहुविधैः परॊक्तस तवया शराद्धविधिः पुरा अहत्वा च कुतॊ मांसम एवम एतद विरुध्यते

māṃsaira bahuvidhaiḥ paròktasa tavayā śarāddhavidhiḥ purā ahatvā ca kutò māṃsama evama etada virudhyate

हिन्दी अर्थ

ये भवन्ति मनुष्याणां तान् मे निगदतः शृणु

English

[Yudhishthira] You earlier spoke of the rule of the shraddha with many kinds of meat; without killing, how can there be meat? This seems contradictory.

अध्याय 13

श्लोक 116.3

जातॊ नः संशयॊ धर्मे मांसस्य परिवर्जने दॊषॊ भक्षयतः कः सयात कश चाभक्षयतॊ गुणः

jātò naḥ saṃśayò dharme māṃsasya parivarjane dòṣò bhakṣayataḥ kaḥ sayāta kaśa cābhakṣayatò guṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथु: प्राणियोंका शरीर तुरंत काँप उठता है

English

Doubt has arisen in us about dharma in giving up meat: what fault is there in eating, and what merit in not eating?

अध्याय 13

श्लोक 116.4

हत्वा भक्षयतॊ वापि परेणॊपहृतस्य वा हन्याद वा यः परस्यार्थे करीत्वा वा भक्षयेन नरः

hatvā bhakṣayatò vāpi pareṇòpahṛtasya vā hanyāda vā yaḥ parasyārthe karītvā vā bhakṣayena naraḥ

हिन्दी अर्थ

न हि शक्‍्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि

English

For one who kills and eats, or eats what has been brought by another, or who kills for another's sake, or buys and eats,

अध्याय 13

श्लोक 116.5

एतद इच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं तवयानघ निचयेन चिकीर्षामि धर्मम एतं सनातनम

etada icchāmi tattvena kathyamānaṃ tavayānagha nicayena cikīrṣāmi dharmama etaṃ sanātanama

हिन्दी अर्थ

नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविध: स्वन: तस्मादतिक्रमाम्येष भयादस्मात् सुदारुणात्

English

I wish to hear this in truth from you, blameless one, so that I may resolve to follow this eternal dharma.

अध्याय 13

श्लोक 116.6

कथम आयुर अवाप्नॊति कथं भवति सत्त्ववान कथम अव्यङ्गताम एति लक्षण्यॊ जायते कथम

kathama āyura avāpnòti kathaṃ bhavati sattvavāna kathama avyaṅgatāma eti lakṣaṇyò jāyate kathama

हिन्दी अर्थ

और उत्तम लक्ष्मी देखकर मैं अकारण ही उनसे कुढ़ता रहता था

English

How does one obtain long life, how become strong, how come to be free of defects, and how be born with good marks?

अध्याय 13

श्लोक 116.7

[भ] मांसस्य भक्षणे राजन यॊ ऽधर्मः कुरुपुंगव तं मे शृणु यथातत्त्वं यश चास्य विधिरूत्तमः

[bha] māṃsasya bhakṣaṇe rājana yò 'dharmaḥ kurupuṃgava taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaśa cāsya vidhirūttamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्थ्नि कृताउ्जलि: यदहं प्राप्प कीटत्वमागतो राजपुत्रताम्

English

[Bhishma] Hear from me truly, O king, O best of the Kurus, what unrighteousness there is in eating meat, and what its best rule is.

अध्याय 13

श्लोक 116.8

रूपम अव्यङ्गताम आयुर बुद्धिं सत्त्वं बलं समृतिम पराप्तु कामैर नरैर हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः

rūpama avyaṅgatāma āyura buddhiṃ sattvaṃ balaṃ samṛtima parāptu kāmaira naraira hiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

था, उसका सर्वदा नाश नहीं हुआ है अथ मोदिष्यसे स्वर्गे ब्रह्मभूतो5व्यय: सुखी

English

Men desiring beauty, soundness of limb, long life, intelligence, strength and memory, if self-perfected, must avoid harm.

अध्याय 13

श्लोक 116.9

ऋषीणाम अत्र संवादॊ बहुशः कुरुपुंगव बभूव तेषां तु मतं यत तच छृणु युधिष्ठिर

ṛṣīṇāma atra saṃvādò bahuśaḥ kurupuṃgava babhūva teṣāṃ tu mataṃ yata taca chṛṇu yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग पुण्यं ब्राह्मण: साधुवृत्त:

English

On this there was often a dialogue of the sages, O best of the Kurus; hear their view, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 116.10

यॊ यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः वर्जयेन मधु मांसं च समम एतद युधिष्ठिर

yò yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ varjayena madhu māṃsaṃ ca samama etada yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुन॒य: स्मृता:

English

"The lady said, 'I bow to thee, bending my head. It behoves thee to show me thy grace. O sinless one, I prostrate myself before thee, do thou become my refuge. If indeed, thou seest such sin in congress with one that is not thy spouse, I yield myself unto thee. Do thou, O regenerate one, accept my hand in marriage. Thou wilt incur no sin. I tell thee truly. Know that I am my own mistress. If there by any sin in this, let it be mine alone. My heart is devoted to thee. I am my own mistress. Do thou accept me.'

अध्याय 13

श्लोक 116.11

सप्तर्षयॊ वालखिल्यास तथैव च मरीचिपाः अमांस भक्षणं राजन परशंसन्ति मनीषिणः

saptarṣayò vālakhilyāsa tathaiva ca marīcipāḥ amāṃsa bhakṣaṇaṃ rājana paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अमांसभक्षणविर्धि पवित्रमृषिपूजितम् विशिष्टतां ज्ञातिषु च लभते नात्र संशय:

English

"Ashtavakra said, 'How is it, O good lady, that thou art thy own mistress. Tell me the reason of this. There is not a single woman in the three worlds that deserves to be regarded as the mistress of her own self. The father protects her while she is a maiden. The husband protects her while she is in youth. Sons protect her when she is aged. Women can never be independent as long as they live!'

अध्याय 13

श्लोक 116.12

न भक्षयति यॊ मांसं न हन्यान न च घातयेत तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत

na bhakṣayati yò māṃsaṃ na hanyāna na ca ghātayeta taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

मुच्येत्तथा55तुरो रोगाद् दुःखान्मुच्येत दु:खित:

English

"The lady said, 'I have since my maidenhood, adopted the vow of Brahmacharyya. Do not doubt it. I am still a maid. Do thou make me thy wife. O Brahmana, do not kill this devotion of mine to thee.'

अध्याय 13

श्लोक 116.13

अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु साधूनां संमतॊ नित्यं भवेन मांसस्य वर्जनात

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu sādhūnāṃ saṃmatò nityaṃ bhavena māṃsasya varjanāta

हिन्दी अर्थ

ऋद्धिमान् वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्तुयाच्च महद् यश: और महान् यशकी प्राप्ति होती है

English

"Ashtavakra said, 'As thou art inclined to me, so I am inclined to thee. There is this question, however, that should be settled. Is it true that by yielding to my inclinations I shall not be regarded as acting in opposition to what the Rishi (Vadanya) wishes. This is very wonderful. Will this lead to what is beneficial? Here is a maiden adorned with excellent ornaments and robes. She is exceedingly beautiful. Why did decrepitude cover her beauty so long? At present she looks like a beautiful maiden. There is no knowing what form she may take hereafter. 1 1 shall never swerve from that restraint which I have over desire and the other passions or from contentment with what I have already got. Such swerving does not seem to be good. I shall keep myself united with truth!'

अध्याय 13

श्लोक 116.14

सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति नारदः पराह धर्मात्मा नियतं सॊ ऽवसीदति

savamāṃsaṃ paramāṃsena yò vardhayituma icchati nāradaḥ parāha dharmātmā niyataṃ sò 'vasīdati

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्ती च निवृत्ती च विधानमृषिनिर्मितम्

English

I adhere to Vadanya's daughter or shall I take this girl? I think this is rather far-fetched.

अध्याय 13

श्लोक 116.15

ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्य अपि मधु मांसनिवृत्त्येति पराहैवं स बृहस्पतिः

dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavatya api madhu māṃsanivṛttyeti parāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

विसृज्य विविधान् भक्ष्यान् महारक्षोगणा इव खाण्डवान् रसयोगाजन्न तथेच्छन्ति यथा5डमिषम्

English

half of the last line of verse 25 is rendered erroneously by both the vernacular translators. Adhering to

अध्याय 13

श्लोक 116.16

मासि मास्य अश्वमेधेन यॊ यजेत शतं समाः न खादति च यॊ मंसं समम एतन मतं मम

māsi māsya aśvamedhena yò yajeta śataṃ samāḥ na khādati ca yò maṃsaṃ samama etana mataṃ mama

हिन्दी अर्थ

इच्छा नहीं रखते, जैसी रुचि मांसके लिये रखते हैं

English

One who sacrifices with the Ashvamedha every month for a hundred years, and one who does not eat meat, are equal, in my view.

अध्याय 13

श्लोक 116.17

सदा यजति सत्रेण सदा दानं परयच्छति सदा तपस्वी भवति मधु मांसस्य वर्जनात

sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ parayacchati sadā tapasvī bhavati madhu māṃsasya varjanāta

हिन्दी अर्थ

भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्वैव पुरुषर्षभ हानियोंको पुनः सुनना चाहता हूँ

English

By abstaining from honey and meat one sacrifices always with the long sacrifice, gives always, and is always an ascetic.

अध्याय 13

श्लोक 116.18

सर्वे वेदा न तत कुर्युः सर्वयज्ञाश च भारत यॊ भक्षयित्वा मांसानि पश्चाद अपि निवर्तते

sarve vedā na tata kuryuḥ sarvayajñāśa ca bhārata yò bhakṣayitvā māṃsāni paścāda api nivartate

हिन्दी अर्थ

करने योग्य क्या वस्तु है

English

All the Vedas and all sacrifices, O Bharata, would not do that, for one who, having eaten meat, afterwards turns back.

अध्याय 13

श्लोक 116.19

दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम चर्तुं वरतम इदं शरेष्ठं सर्वप्राण्य अभर परदम

duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanama cartuṃ varatama idaṃ śareṣṭhaṃ sarvaprāṇya abhara paradama

हिन्दी अर्थ

दोषा भक्षयतो ये5पि तनमे ब्रूहि पितामह इसे खानेवाले पुरुषको जो दोष प्राप्त होते हैं--ये सब बातें मुझे बताइये

English

It is hard for one who knows taste to give up meat; but this is the best vow, which gives fearlessness to all beings.

अध्याय 13

श्लोक 116.20

सर्वभूतेषु यॊ विद्वान ददात्य अभर दक्षिणाम दाता भवति लॊके स पराणानां नात्र संशयः

sarvabhūteṣu yò vidvāna dadātya abhara dakṣiṇāma dātā bhavati lòke sa parāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मात् स नृशंसतरो नर: तस्माद् दयां नर: कुर्याद् यथा55त्मनि तथा परे

English

The wise man who gives fearlessness as a gift to all beings becomes in the world a giver of lives, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 116.21

एवं वै परमं धर्मं परशंसन्ति मनीषिणः पराणा यथात्मनॊ ऽभीष्टा भूतानाम अपि ते तथा

evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ parāṇā yathātmanò 'bhīṣṭā bhūtānāma api te tathā

हिन्दी अर्थ

अपने ऊपर दया चाहता है, उसी तरह दूसरोंपर भी दया करे

English

So the wise praise the highest dharma: as one's own life is dear to oneself, so it is to other beings.

अध्याय 13

श्लोक 116.22

आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर महात्मभिः मृत्युतॊ भयम अस्तीति विदुषां भूतिम इच्छताम

ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhira mahātmabhiḥ mṛtyutò bhayama astīti viduṣāṃ bhūtima icchatāma

हिन्दी अर्थ

भक्षणे तु महान् दोषो निवृत्त्या पुण्यमुच्यते संशय नहीं है। अतः उससे निवृत्त होनेमें ही पुण्य बताया गया है

English

The wise and great-souled should reason by taking themselves as measure: even the learned who desire well-being fear death.

अध्याय 13

श्लोक 116.23

किं पुनर हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम अरॊगाणाम अपापानां पापैर मांसॊपजीविभिः

kiṃ punara hanyamānānāṃ tarasā jīvitārthināma arògāṇāma apāpānāṃ pāpaira māṃsòpajīvibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यत् सर्वेष्विह भूतेषु दया कौरवनन्दन

English

What then of those being killed by force, desiring life, healthy and sinless, by sinners who live on meat?

अध्याय 13

श्लोक 116.24

तस्माद विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम धर्मस्यायतनं शरेष्ठं सवर्गस्य च सुखस्य च

tasmāda viddhi mahārāja māṃsasya parivarjanama dharmasyāyatanaṃ śareṣṭhaṃ savargasya ca sukhasya ca

हिन्दी अर्थ

इस जगतमें समस्त प्राणियोंपर दया की जाय दयावतामिमे लोका: परे चापि तपस्विनाम्

English

Therefore know, great king, that giving up meat is the best abode of dharma, of heaven and of happiness.

अध्याय 13

श्लोक 116.25

अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परंतपः अहिंसा परमं सत्यं ततॊ धर्मः परवर्तते

ahiṃsā paramò dharmasa tathāhiṃsā paraṃtapaḥ ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tatò dharmaḥ paravartate

हिन्दी अर्थ

तपस्वी पुरुषोंके लिये हहलोक और परलोक दोनों ही सुखद होते हैं

English

Non-harm is the highest dharma, non-harm is the highest austerity, non-harm is the highest truth; from it dharma proceeds.

अध्याय 13

श्लोक 116.26

न हि मांसं तृणात काष्ठाद उपलाद वापि जायते हत्वा जन्तुं ततॊ मांसं तस्माद दॊषॊ ऽसय भक्षणे

na hi māṃsaṃ tṛṇāta kāṣṭhāda upalāda vāpi jāyate hatvā jantuṃ tatò māṃsaṃ tasmāda dòṣò 'saya bhakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

यदहिंसात्मकं कर्म तत् कुर्यादात्मवान् नर: अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुम

English

Meat does not come from grass, wood or stone; it comes from killing a creature, and so there is fault in eating it.

अध्याय 13

श्लोक 116.27

सवाहा सवधामृत भुजॊ देवाः सत्यार्जव परियाः करव्यादान राक्षसान विद्धि जिह्मानृत परायणान

savāhā savadhāmṛta bhujò devāḥ satyārjava pariyāḥ karavyādāna rākṣasāna viddhi jihmānṛta parāyaṇāna

हिन्दी अर्थ

देते हैं। ऐसा हमने सुन रखा है

English

The gods eat svaha and svadha, and love truth and honesty; know that the flesh-eaters are rakshasas, devoted to crookedness and falsehood.

अध्याय 13

श्लोक 116.28

कान्तारेष्व अथ घॊरेषु दुर्गेषु गहनेषु च रात्राव अहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च अमांस भक्षणे राजन भयम अन्ते न गच्छति

kāntāreṣva atha ghòreṣu durgeṣu gahaneṣu ca rātrāva ahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca amāṃsa bhakṣaṇe rājana bhayama ante na gacchati

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च मुच्यते भयकालेषु मोक्षयेद् यो भये परान्

English

In forests and terrible places, in hard and thick places, by night and day, at twilights, at crossroads and in assemblies, for one who does not eat meat, O king, fear does not come at the end.

अध्याय 13

श्लोक 116.29

यदि चेत खादकॊ न सयन न तदा घातकॊ भवेत घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः

yadi ceta khādakò na sayana na tadā ghātakò bhaveta ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ

हिन्दी अर्थ

न हाात्मन: प्रियतरं किंचिदस्तीह निश्चितम्

English

If there were no eater, there would be no killer; the killer kills for the eater's sake.

अध्याय 13

श्लोक 116.30

अभक्ष्यम एतद इति वा इति हिंसा निवर्तते खादकार्थम अतॊ हिंसा मृगादीनां परवर्तते

abhakṣyama etada iti vā iti hiṃsā nivartate khādakārthama atò hiṃsā mṛgādīnāṃ paravartate

हिन्दी अर्थ

मूत्रस्वेदपुरीषाणां परुषैर्भुशदारुणै:

English

"This is not to be eaten," thus harm is turned away; so killing of deer and others goes on for the eater's sake.

अध्याय 13

श्लोक 116.31

यस्माद गरसति चैवायुर हिंसकानां महाद्युते तस्माद विवर्जयेन मांसं य इच्छेद भूतिम आत्मनः

yasmāda garasati caivāyura hiṃsakānāṃ mahādyute tasmāda vivarjayena māṃsaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पाच्यमानाश्र दृश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिन: आक्रम्य मार्यमाणाश्ष भ्राम्यन्ते वै पुनः पुन:

English

Because he devours the lives of those who do harm, O greatly radiant one, one who desires his own well-being should give up meat.

अध्याय 13

श्लोक 116.32

तरातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः पराणिविहिंसकाः उद्वेजनीया भूतानां यथा वयालमृगास तथा

tarātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ parāṇivihiṃsakāḥ udvejanīyā bhūtānāṃ yathā vayālamṛgāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तस्मात् प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान् भवेत्

English

Fierce destroyers of living beings find no protector; they are a terror to creatures, like beasts of prey.

अध्याय 13

श्लोक 116.33

लॊभाद वा बुद्धिमॊहाद वा बलवीर्यार्थम एव च संसर्गाद वाथ पापानाम अधर्मरुचिता नृणाम

lòbhāda vā buddhimòhāda vā balavīryārthama eva ca saṃsargāda vātha pāpānāma adharmarucitā nṛṇāma

हिन्दी अर्थ

स्वर्गे स विपुल स्थान प्राप्त॒यान्नात्र संशय: भक्ष्यन्ते तेडपि भूतैस्तैरिति मे नास्ति संशय:

English

Through greed, delusion of mind, or for strength and vigour, or through association with the wicked, men come to take pleasure in unrighteousness.

अध्याय 13

श्लोक 116.34

सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति उद्विग्नवासे वसति यत्र तत्राभिजायते

savamāṃsaṃ paramāṃsena yò vardhayituma icchati udvignavāse vasati yatra tatrābhijāyate

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंद्वारा भक्षण किये जाते हैं। इस विषयमें मुझे संशय नहीं है

English

One who wishes to enlarge his own flesh with another's flesh is born, wherever he lives, in a dwelling of fear.

अध्याय 13

श्लोक 116.35

धन्यं यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत मांसस्याभक्षणं पराहुर नियताः परमर्षयः

dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ savargyaṃ savastyayanaṃ mahata māṃsasyābhakṣaṇaṃ parāhura niyatāḥ paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

एतन्मांसस्यथ मांसत्वमनुबुद्ध्यस्व भारत खाऊँगा।” यही मांसका मांसत्व है--इसे ही मांस शब्दका तात्पर्य समझो

English

The restrained great sages say that not eating meat brings wealth, fame, long life, heaven and great blessing.

अध्याय 13

श्लोक 116.36

इदं तु खलु कौन्तेय शरुतम आसीत पुरा मया मार्कण्डेयस्य वदतॊ ये दॊषा मांसभक्षणे

idaṃ tu khalu kaunteya śarutama āsīta purā mayā mārkaṇḍeyasya vadatò ye dòṣā māṃsabhakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

करता है, वह स्वयं भी दूसरोंके क्रोध और द्वेषका पात्र होता है

English

Now, son of Kunti, this I heard long ago from Markandeya, as he spoke of the faults in eating meat.

अध्याय 13

श्लोक 116.37

यॊ हि खादति मांसानि पराणिनां जीवितार्थिनाम हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः

yò hi khādati māṃsāni parāṇināṃ jīvitārthināma hatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मका फल भोगता है अहिंसा परमं॑ दानमहिंसा परमं तप:

English

He who eats the flesh of living beings who desire to live, whether killed or dead, is just like the one who kills them.

अध्याय 13

श्लोक 116.38

धनेन करायतॊ हन्ति खादकश चॊपभॊगतः घातकॊ वधबन्धाभ्याम इत्य एष तरिविधॊ वधः

dhanena karāyatò hanti khādakaśa còpabhògataḥ ghātakò vadhabandhābhyāma itya eṣa tarividhò vadhaḥ

हिन्दी अर्थ

अहिंसा परम॑ मित्रमहिंसा परमं सुखम्

English

One who buys with money kills; the eater kills by enjoyment; the slayer kills by killing and binding. Thus killing is of three kinds.

अध्याय 13

श्लोक 116.39

अखादन्न अनुमॊदंश च भावदॊषेण मानवः यॊ ऽनुमन्येत हन्तव्यं सॊ ऽपि दॊषेण लिप्यते

akhādanna anumòdaṃśa ca bhāvadòṣeṇa mānavaḥ yò 'numanyeta hantavyaṃ sò 'pi dòṣeṇa lipyate

हिन्दी अर्थ

अहिंस्र: सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता है। हिंसा न करनेवाला मनुष्य सम्पूर्ण प्राणियोंके माता-पिताके समान है

English

A man who neither eats nor consents, but approves "it should be killed" by a fault of intention, is also stained with the fault.

अध्याय 13

श्लोक 116.40

अधृष्यः सर्वभूतानाम आयुष्मान नीरुजः सुखी भवत्य अभक्षयन मांसं दयावान पराणिनाम इह

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāma āyuṣmāna nīrujaḥ sukhī bhavatya abhakṣayana māṃsaṃ dayāvāna parāṇināma iha

हिन्दी अर्थ

कां गतिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह किस गतिको प्राप्त हुए है? यह मुझे बताइये

English

One who does not eat meat, compassionate to living beings here, becomes unassailable by all beings, long-lived, healthy and happy.

अध्याय 13

श्लोक 116.41

हिरण्यदानैर गॊदानैर भूमिदानैश च सर्वशः मांसस्याभक्षणे धर्मॊ विशिष्टः सयाद इति शरुतिः

hiraṇyadānaira gòdānaira bhūmidānaiśa ca sarvaśaḥ māṃsasyābhakṣaṇe dharmò viśiṣṭaḥ sayāda iti śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

जानासि त्वं महाप्राज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्

English

The tradition says that the dharma of not eating meat is better than gifts of gold, cows and land, in every way.

अध्याय 13

श्लोक 116.42

अप्रॊक्षितं वृथा मांसं विधिहीनं न भक्षयेत भक्षयन निरयं याति नरॊ नास्त्य अत्र संशयः

apròkṣitaṃ vṛthā māṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayeta bhakṣayana nirayaṃ yāti narò nāstya atra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

करना कितना दुःखदायक होता है। प्राणोंका त्याग करना अत्यन्त दुष्कर कार्य है कारण तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो हसि मे मत:

English

One should not eat meat that is unsprinkled, needless or against rule; a man who eats it goes to hell, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 116.43

परॊक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा बराह्मण काम्यया अल्पदॊषम इह जञेय विपरीते तु लिप्यते

paròkṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā barāhmaṇa kāmyayā alpadòṣama iha jañeya viparīte tu lipyate

हिन्दी अर्थ

इसका क्या कारण है? यह मुझे बताइये; क्योंकि मेरी दृष्टिमें आप सर्वज्ञ हैं

English

Meat that is sprinkled and consecrated, and for a brahmin's wish, is to be known as of little fault here; otherwise one is stained.

अध्याय 13

श्लोक 116.44

खादकस्य कृते जन्तुं यॊ हन्यात पुरुषाधमः महादॊषकरस तत्र खादकॊ न तु घातकः

khādakasya kṛte jantuṃ yò hanyāta puruṣādhamaḥ mahādòṣakarasa tatra khādakò na tu ghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

संसारेडस्मिन् समायाता: प्राणिन: पृथिवीपते सम्यक् चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तस्तु युधिषछ्ठिर

English

The lowest of men who kills a creature for an eater's sake does great wrong; there the eater is at fault, not the killer.

अध्याय 13

श्लोक 116.45

इज्या यज्ञश्रुतिकृतैर यॊ मार्गैर अबुधॊ जनः हन्याज जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभान नरः

ijyā yajñaśrutikṛtaira yò mārgaira abudhò janaḥ hanyāja jantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

द्वैधायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर

English

The ignorant man who, greedy for meat, kills a creature by the ways laid down in sacrifice and the Vedic texts is surely a man destined for hell.

अध्याय 13

श्लोक 116.46

भक्षयित्वा तु यॊ मांसं पश्चाद अपि निवर्तते तस्यापि सुमहान धर्मॊ यः पापाद विनिवर्तते

bhakṣayitvā tu yò māṃsaṃ paścāda api nivartate tasyāpi sumahāna dharmò yaḥ pāpāda vinivartate

हिन्दी अर्थ

प्राचीन वृत्तान्त प्रसिद्ध है, वही तुम्हें बता रहा हूँ ददर्श कीटं धावन्तं शीघत्रं शकटवर्त्मनि

English

One who, having eaten meat, afterwards turns away, also has very great dharma, for he turns from sin.

अध्याय 13

श्लोक 116.47

आहर्ता चानुमन्ता च विशिस्ता करय विक्रयी संस्कर्ता चॊपभॊक्ता च घातकाः सर्व एव ते

āhartā cānumantā ca viśistā karaya vikrayī saṃskartā còpabhòktā ca ghātakāḥ sarva eva te

हिन्दी अर्थ

एक कीड़ेको गाड़ीकी लीकसे बड़ी तेजीके साथ भागते देखा

English

The bringer, the approver, the cutter, the buyer and seller, the cook and the eater: all these are killers.

अध्याय 13

श्लोक 116.48

इदम अन्यत तु वक्ष्यामि परमाणं विधिनिर्मितम पुराणम ऋषिभिर जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम

idama anyata tu vakṣyāmi paramāṇaṃ vidhinirmitama purāṇama ṛṣibhira juṣṭaṃ vedeṣu pariniścitama

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ: स तदा दृष्टवा कीटं वचनमव्रवीत् बताओ तो सही--कहाँ भागे जा रहे हो? कहाँसे तुम्हें भय प्राप्त हुआ है?

English

I shall tell you another authority, framed by rule, ancient, practised by sages and settled in the Vedas.

अध्याय 13

श्लोक 116.49

परवृत्ति लक्षणे धर्मे फलार्थिभिर अभिद्रुते यथॊक्तं राजशार्दूल न तु तन मॊक्षकाङ्क्षिणाम

paravṛtti lakṣaṇe dharme phalārthibhira abhidrute yathòktaṃ rājaśārdūla na tu tana mòkṣakāṅkṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

श्वसतां च शृणोम्येनं गोपुत्राणां प्रतोद्यताम्

English

In the dharma marked by action, pursued by seekers of reward, it is as told, tiger among kings, but not for those who desire liberation.

अध्याय 13

श्लोक 116.50

हविर यत संस्कृतं मन्त्रैः परॊक्षिताभ्युक्षितं शुचि वेदॊक्तेन परमाणेन पितॄणां परक्रियासु च अतॊ ऽनयथा वृथा मांसम अभक्ष्यं मनुर अब्रवीत

havira yata saṃskṛtaṃ mantraiḥ paròkṣitābhyukṣitaṃ śuci vedòktena paramāṇena pitṝṇāṃ parakriyāsu ca atò 'nayathā vṛthā māṃsama abhakṣyaṃ manura abravīta

हिन्दी अर्थ

इस अत्यन्त दारुण भयसे अपनी रक्षा करनेके लिये मैं यहाँसे भाग रहा हूँ

English

The oblation consecrated with mantras, sprinkled and pure, by the Vedic authority and in the rites for the ancestors; otherwise, Manu said, meat is wasteful and not to be eaten.

अध्याय 13

श्लोक 116.51

अस्वर्ग्यम अयशस्यं च रक्षॊवद भरतर्षभ विधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन अभक्षयन

asvargyama ayaśasyaṃ ca rakṣòvada bharatarṣabha vidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājana abhakṣayana

हिन्दी अर्थ

अतो भीत: पलायामि गच्छेयं ना सुखं सुखात् मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ तु वर्तसे

English

It is not conducive to heaven, nor to fame, and is demonic, best of the Bharatas; in the old days men ate meat only by rule, O king.

अध्याय 13

श्लोक 116.52

य इच्छेत पुरुषॊ ऽतयन्तम आत्मानं निरुपद्रवम स वर्जयेत मांसानि पराणिनाम इह सर्वशः

ya iccheta puruṣò 'tayantama ātmānaṃ nirupadravama sa varjayeta māṃsāni parāṇināma iha sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते

English

A man who wishes for himself lasting freedom from trouble should avoid altogether the flesh of living beings here.

अध्याय 13

श्लोक 116.53

शरूयते हि पुराकल्पे नृणां वरीहि मयः पशुः येनायजन्त यज्वानः पुण्यलॊकपरायणाः

śarūyate hi purākalpe nṛṇāṃ varīhi mayaḥ paśuḥ yenāyajanta yajvānaḥ puṇyalòkaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

मानुषा: स्थैर्यजाश्वैव पृथग्भोगा विशेषत: प्राणियोंके भोग अलग-अलग हैं

English

It is heard that in the earlier age the animal of men was made of rice, with which sacrificers intent on holy worlds sacrificed.

अध्याय 13

श्लोक 116.54

ऋषिभिः संशयं पृष्टॊ वसुश चेदिपतिः पुरा अभक्ष्यम इति मांसं स पराह भक्ष्यम इति परभॊ

ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭò vasuśa cedipatiḥ purā abhakṣyama iti māṃsaṃ sa parāha bhakṣyama iti parabhò

हिन्दी अर्थ

अब्रद्याण्यो नृशंसश्न कदर्यो वृद्धिजीवन:

English

Asked a doubt by the sages, Vasu, lord of the Chedis, once said that meat was not to be eaten, and then that it was, O lord.

अध्याय 13

श्लोक 116.55

आकाशान मेदिनीं पराप्तस ततः स पृथिवीपतिः एतद एव पुनश चॊक्त्वा विवेश धरणीतलम

ākāśāna medinīṃ parāptasa tataḥ sa pṛthivīpatiḥ etada eva punaśa còktvā viveśa dharaṇītalama

हिन्दी अर्थ

मिथ्याकृतो5पि विधिना परस्वहरणे रत: दूसरोंके मालको हड़प लेनेमें संलग्न रहना--यही मेरा काम था

English

From the sky he fell to the earth, that lord of the earth; and having said this again, he entered the surface of the earth.

अध्याय 13

श्लोक 116.56

परजानां हितकामेन तव अगस्त्येन महात्मना आरण्याः सर्वदैवत्याः परॊक्षितास तपसा मृगाः

parajānāṃ hitakāmena tava agastyena mahātmanā āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ paròkṣitāsa tapasā mṛgāḥ

हिन्दी अर्थ

मात्सर्यात् स्वादुकामेन नृशंसेन बुभुक्षता

English

For the good of creatures, the great-souled Agastya consecrated by his austerity all forest beasts as sacred to all the gods.

अध्याय 13

श्लोक 116.57

करिया हय एवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताः परीयन्ते पितरश चैव नयायतॊ मांसतर्पिताः

kariyā haya evaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥ parīyante pitaraśa caiva nayāyatò māṃsatarpitāḥ

हिन्दी अर्थ

ही भोजन कर लेता था न दत्तमर्थकामेन देयमन्नं पुरा किल

English

In this way rites resting on the ancestors and gods are not lost, and the ancestors are justly pleased, gratified with meat.

अध्याय 13

श्लोक 116.58

इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप

idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānagha abhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa

हिन्दी अर्थ

परंतु धन-संग्रहकी कामनासे उस देनेयोग्य अन्नका भी दान नहीं करता था

English

But hear this, king of kings, as I tell it, blameless one: in not eating meat lies all happiness, O lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 116.59

यस तु वर्षशतं पूर्णं तपस तप्येत सुदारुणम यश चैकं वर्जयेन मांसं समम एतन मतं मम

yasa tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapasa tapyeta sudāruṇama yaśa caikaṃ varjayena māṃsaṃ samama etana mataṃ mama

हिन्दी अर्थ

अकस्मात् ते मया त्यक्ता न त्राता अभयैषिण: श्रियं दृष्टवा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम्

English

One who practises terrible austerity for a full hundred years, and one who gives up meat for one year, are equal in my view.

अध्याय 13

श्लोक 116.60

कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्शे नराधिप वर्जयेत सर्वमांसानि धर्मॊ हय अत्र विधीयते

kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakśe narādhipa varjayeta sarvamāṃsāni dharmò haya atra vidhīyate

हिन्दी अर्थ

त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तक: स्मृत्वा तदनुतप्ये5हं हित्वा प्रियमिवात्मजम्

English

Especially in the Kaumuda bright fortnight, O lord of men, one should give up all meat, for dharma is enjoined there.

अध्याय 13

श्लोक 116.61

चतुरॊ वार्षिकान मासान यॊ मांसं परिवर्जयेत चत्वारि भद्राण्य आप्नॊति कीर्तिम आयुर यशॊबलम

caturò vārṣikāna māsāna yò māṃsaṃ parivarjayeta catvāri bhadrāṇya āpnòti kīrtima āyura yaśòbalama

हिन्दी अर्थ

माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्वार्चितो मया

English

One who gives up meat for the four rainy months gains four blessings: fame, long life, glory and strength.

अध्याय 13

श्लोक 116.62

अथ वा मासम अप्य एकं सर्वमांसान्य अभक्षयन अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन निरामयः

atha vā māsama apya ekaṃ sarvamāṃsānya abhakṣayana atītya sarvaduḥkhāni sukhī jīvena nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

अतिथि: पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात् स्मृति: तच्छोतुमहमिच्छामि त्वत्त: श्रेयस्तपोधन

English

Or if for even one month one eats no meat of any kind, he passes beyond all sorrows and lives happy and healthy.

अध्याय 13

श्लोक 116.63

ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशॊ ऽपि वा तेषां हिंसा निवृत्तानां बरह्मलॊकॊ विधीयते

ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśò 'pi vā teṣāṃ hiṃsā nivṛttānāṃ barahmalòkò vidhīyate

हिन्दी अर्थ

ममैव कीट तत् कर्म येन त्वं न प्रमुहासे

English

For those who give up meat by the month or by the fortnight, and are turned from harm, Brahma's world is ordained.

अध्याय 13

श्लोक 116.64

मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः सर्वभूतात्मभूतैर तैर विज्ञातार्थपरावरैः

māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥ sarvabhūtātmabhūtaira taira vijñātārthaparāvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तपोबलाद्धि बलवद् बलमन्यन्न विद्यते अवाप्स्यसि पुनर्धर्म धर्म तु यदि मन्यसे

English

Meat in the Kaumuda fortnight has been avoided, Partha, by kings who were the self of all beings and knew the higher and lower.

अध्याय 13

श्लोक 116.65

नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना आयुषा चानरण्येन दिलीप रघुपूरुभिः

nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanā āyuṣā cānaraṇyena dilīpa raghupūrubhiḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मोडपि हि मनुष्येषु कामार्थश्च तथा गुणा:

English

By Nabhaga, Ambarisha, the great-souled Gaya, Ayus, Anaranya, Dilipa, Raghu and Puru,

अध्याय 13

श्लोक 116.66

कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च

kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinā nṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunā yuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca

हिन्दी अर्थ

कि हास्यति मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवत: तत्र ते5हं विनेष्यामि ब्रद्नु त्वं यत्र वैष्यसि

English

by Kartavirya and Aniruddha, Nahusha and Yayati, Nriga, Vishvagashva, Shashabindu, Yuvanashva, and Shibi Aushinara,

अध्याय 13

श्लोक 116.67

शयेनचित्रेण राजेन्द्र सॊमकेन वृकेण च रैवतेन रन्ति देवेन वसुना सृञ्जयेन च

śayenacitreṇa rājendra sòmakena vṛkeṇa ca raivatena ranti devena vasunā sṛñjayena ca

हिन्दी अर्थ

वहीं तुम्हें पहुँचा दूँगा

English

by Shyenachitra, O king of kings, Somaka, Vrika, Raivata, Rantideva, Vasu and Srinjaya,

अध्याय 13

श्लोक 116.68

दुःषन्तेन करूषेण रामालर्क नलैस तथा विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता

duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarka nalaisa tathā virūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā

हिन्दी अर्थ

शकटो व्रजंश्व॒ सुमहानागतश्न यद्च्छया वहाँ आ पहुँचा और उसके पहियेसे दबकर चूर-चूर हो कीड़ेने प्राण त्याग दिये

English

by Dushyanta, Karusha, Rama, Alarka and Nala, Virupashva, Nimi, and the wise Janaka,

अध्याय 13

श्लोक 116.69

सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह इक्ष्वाकुणा शम्भुना च शवेतेन सगरेण च

silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva ha ikṣvākuṇā śambhunā ca śavetena sagareṇa ca

हिन्दी अर्थ

श्वाविद्वोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्

English

by Sila and Prithu, by Virasena, Ikshvaku, Shambhu, Shveta and Sagara,

अध्याय 13

श्लोक 116.70

एतैश चान्यैश च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम शारदं कौमुदं मासं ततस ते सवर्गम आप्नुवन

etaiśa cānyaiśa ca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitama śāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tatasa te savargama āpnuvana

हिन्दी अर्थ

कीड़ा होकर भी आज राजकुमार हो गया हूँ

English

by these and others, O king of kings, meat was not eaten in the old days in the autumn Kaumuda month, and so they gained heaven.

अध्याय 13

श्लोक 116.71

बरह्मलॊके च तिष्ठन्ति जवलमानाः शरियान्विताः उपास्यमाना गन्धर्वैः सत्रीसहस्रसमन्विताः

barahmalòke ca tiṣṭhanti javalamānāḥ śariyānvitāḥ upāsyamānā gandharvaiḥ satrīsahasrasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्यन्दनेषु च काम्बोजा युक्ता: परमवाजिन: सबान्धव: सहामात्यश्नलाश्रामि पिशितौदनम्

English

They stay in Brahma's world, blazing and glorious, served by gandharvas and accompanied by thousands of women.

अध्याय 13

श्लोक 116.72

तद एतद उत्तमं धर्मम अहिंसा लक्षणं शुभम ये चरन्ति महात्मानॊ नाकपृष्ठे वसन्ति ते

tada etada uttamaṃ dharmama ahiṃsā lakṣaṇaṃ śubhama ye caranti mahātmānò nākapṛṣṭhe vasanti te

हिन्दी अर्थ

वरार्हेषु महाभाग स्वपामि च सुपूजित:

English

This supreme, auspicious dharma marked by non-harm: the great souls who practise it dwell on the back of heaven.

अध्याय 13

श्लोक 116.73

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः समृताः विशिष्टतां जञातिषु च लल्भन्ते नात्र संशयः

madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥ janmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ samṛtāḥ viśiṣṭatāṃ jañātiṣu ca lalbhante nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

शय्याओंपर मैं बड़े सम्मानके साथ शयन करता हूँ स्तुवन्ति मां यथा देवा महेन्द्र प्रियवादिन:

English

The righteous who here always give up honey and meat and, from birth, liquor, are all held to be sages, and attain pre-eminence among kinsmen, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 116.74

आपन्नश चापदॊ मुच्येद बद्धॊमुच्येत बन्धनात मुच्येत तथातुरॊ रॊगाद दुःखान मुच्येत दुःखितः

āpannaśa cāpadò mucyeda baddhòmucyeta bandhanāta mucyeta tathāturò rògāda duḥkhāna mucyeta duḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदहं कीटतां प्राप्य सम्प्राप्तो राजपुत्रताम्

English

One in distress is freed from distress, a bound man from bonds, a sick man from sickness, and a sorrowing man from sorrow.

अध्याय 13

श्लोक 116.75

तिर्यग्यॊनिं न गच्छेत रूपवांश च भवेन नरः बुद्धिमान वै कुरुश्रेष्ठ पराप्नुयाच च महद यशः

tiryagyòniṃ na gaccheta rūpavāṃśa ca bhavena naraḥ buddhimāna vai kuruśreṣṭha parāpnuyāca ca mahada yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं हृधिगतं मया अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाता जुगुप्सिता

English

He does not go to an animal womb; he is handsome, wise, O best of the Kurus, and gains great fame.

अध्याय 13

श्लोक 116.76

एतत ते कथितं राजन मांसस्य परिवर्जने परवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानम ऋषिनिर्मितम

etata te kathitaṃ rājana māṃsasya parivarjane paravṛttau ca nivṛttau ca vidhānama ṛṣinirmitama

हिन्दी अर्थ

शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना

English

This has been told to you, O king, on giving up meat, and the rule of engagement and withdrawal framed by the sages.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।