Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 51/87 · श्लोक 95.1–95.86

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 95.1

[भ] अथात्रि परमुखा राजन वने तस्मिन महर्षयः वयचरन भक्षयन्तॊ वै मूलानि च फलानि च

[bha] athātri paramukhā rājana vane tasmina maharṣayaḥ vayacarana bhakṣayantò vai mūlāni ca phalāni ca

हिन्दी अर्थ

इह लोके यश: प्राप्य शान्तपाप्मा च मोदते

English

and into which all things merge when the universal dissolution comes. Or, it may imply, mere existence, without reference, that is, to any attribute by which it is capable of being described or comprehended.

अध्याय 13

श्लोक 95.2

अथापश्यन सुपीनांस पाणिपादमुखॊदरम परिव्रजन्तं सथूलाङ्गं परिव्राजं शुनः सखम

athāpaśyana supīnāṃsa pāṇipādamukhòdarama parivrajantaṃ sathūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunaḥ sakhama

हिन्दी अर्थ

वह तारकासुर कैसे मारा गया? कैसे हुई? यह विस्सारपूर्वक बताइये

English

Then they saw a very stout wandering mendicant with plump hands, feet, face and belly, a dog's friend, big-limbed.

अध्याय 13

श्लोक 95.3

अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गॊपचितं शुभा भवितारॊ भवन्तॊ वै नैवम इत्य अब्रवीद ऋषीन

arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgòpacitaṃ śubhā bhavitārò bhavantò vai naivama itya abravīda ṛṣīna

हिन्दी अर्थ

स्कन्नत्वात् स्कन्दतां प्राप्तो गुहावासाद गुहो5भवत्

English

Seeing him with all his limbs fattened, the fortunate Arundhati said to the sages, "You will be so; not so."

अध्याय 13

श्लोक 95.4

[वसिस्ठ] नैतस्येह यथास्माकम अग्निहॊत्रम अनिर्हुतम सायंप्रातश च हॊतव्यं तेन पीवाञ शुनः सखः

[vasisṭha] naitasyeha yathāsmākama agnihòtrama anirhutama sāyaṃprātaśa ca hòtavyaṃ tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा संरक्षक थे और भगवान् शंकरका सदा ही हित किया करते थे सदा कुमारो देवानां सैनापत्यमवाप्तवान्

English

[Vasishtha said:] "For him the fire offering is not unoffered as for us; it must be offered morning and evening; so the dog's friend is fat."

अध्याय 13

श्लोक 95.5

[अत्रि] नैतस्येह यथास्माकं कषुधा वीर्यं समाहतम कृच्छ्राधीतं परनष्टं च तेन पीवाञ शुनः सखः

[atri] naitasyeha yathāsmākaṃ kaṣudhā vīryaṃ samāhatama kṛcchrādhītaṃ paranaṣṭaṃ ca tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

तत् सर्व कीर्तयिष्यामि यथावत् तन्निबोध मे

English

[Atri said:] "For him strength is not struck by hunger as for us; what was studied with hardship is lost; so the dog's friend is fat."

अध्याय 13

श्लोक 95.6

[विष्वामित्र] नैतस्येह यथास्माकं शश्वच छास्त्रं जरद गवः अलसः कषुत परॊ मूर्खस तेन पीवाञ शुनः सखः

[viṣvāmitra] naitasyeha yathāsmākaṃ śaśvaca chāstraṃ jarada gavaḥ alasaḥ kaṣuta parò mūrkhasa tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

एक मासतक तृप्ति बनी रहती है सर्वेष्वेव तु भोज्येषु तिला: प्राधान्यत: स्मृता:

English

[Vishvamitra said:] "For him there is not constant study of scripture, like an old cow, as for us; lazy, hunger-bent and foolish, therefore the dog's friend is fat."

अध्याय 13

श्लोक 95.7

[जमदग्नि] नैतस्येह यथास्माकं भक्तम इन्धनम एव च संचिन्त्य वार्षिकं किं चित तेन पीवाट शुनः सखः

[jamadagni] naitasyeha yathāsmākaṃ bhaktama indhanama eva ca saṃcintya vārṣikaṃ kiṃ cita tena pīvāṭa śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठो मघासु श्राद्धमावपन्

English

[Jamadagni said:] "For him there is not food and fuel to think of for the year as for us; so the dog's friend is fat."

अध्याय 13

श्लोक 95.8

[कष्यप] नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश च सहॊदराः देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ शुनः सखः

[kaṣyapa] naitasyeha yathāsmākaṃ catvāraśa ca sahòdarāḥ dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए? कुरुश्रेष्ठी आप इसका मेरे लिये स्पष्ट वर्णन करें हैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्यायमाहुः परीक्षणम्

English

[Kashyapa said:] "For him there are not four brothers begging 'Give, give' as for us; so the dog's friend is fat."

अध्याय 13

श्लोक 95.9

[भरद्वाज] नैतस्येह यथास्माकं बरह्म बन्धॊर अचेतसः शॊकॊ भार्यापवादेन तेन पीवाञ शुनः सखः

[bharadvāja] naitasyeha yathāsmākaṃ barahma bandhòra acetasaḥ śòkò bhāryāpavādena tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध भुक्त्वा त्वधीयीत वृषलीतल्पगश्न यः सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्

English

[Bharadvaja said:] "For him there is not grief at a wife's blame, mindless kinsman of a brahmin, as for us; so the dog's friend is fat."

अध्याय 13

श्लोक 95.10

[गौतम] नैतस्येह यथास्माकं तरिकौशेयं हि राङ्कवम एकैकं वै तरिवार्षीयं तेन पीवाञ शुनः सखः

[gautama] naitasyeha yathāsmākaṃ tarikauśeyaṃ hi rāṅkavama ekaikaṃ vai tarivārṣīyaṃ tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकांश्षाप्रोति पुष्कलान् है, वह सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है

English

such that they are capable of more than one interpretation. The commentator often suggests more than one meaning. Each name would require a separate note for explaining all its bearings. Niyata is literally one who is observant of fasts and vows and who has restrained his senses. Hence it means an ascetic. Mahadeva is an ascetic. Smasanu is either a crematorium, the place where dead creatures lie down, or, it may mean Varanasi, the sacred city of Siva, where creatures dying have not to take rebirth. Siva is both a resident of crematoria and of Varanasi.

अध्याय 13

श्लोक 95.11

[भ] अथ देष्ट्वा परिव्राट स तान महर्षीञ शुनः सखः अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शम अथाचरत

[bha] atha deṣṭvā parivrāṭa sa tāna maharṣīña śunaḥ sakhaḥ abhigamya yathānyāyaṃ pāṇisparśama athācarata

हिन्दी अर्थ

यथेष्टगुणसंवृत्तं प्रवर्तकमिति स्मृतम्

English

penances, Vedic studies, meditation on the Deity, etc.

अध्याय 13

श्लोक 95.12

परिचर्यां वने तां तु कषुत परतीघात कारिकाम अन्यॊन्येन निवेद्याथ परातिष्ठन्त सहैव ते

paricaryāṃ vane tāṃ tu kaṣuta paratīghāta kārikāma anyònyena nivedyātha parātiṣṭhanta sahaiva te

हिन्दी अर्थ

पुण्यको उत्पन्न करने-वाला और दानेच्छाका प्रवर्तक माना गया है कार्तिकेयस्य च विभो तद्ू विद्धि भूगुनन्दन

English

the commentator correctly explains, the possessor of inexhaustible felicity and gladness.

अध्याय 13

श्लोक 95.13

एकनिश्चय कार्याश च वयचरन्त वनानि ते आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च

ekaniścaya kāryāśa ca vayacaranta vanāni te ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca

हिन्दी अर्थ

इसे अच्छी तरह समझ लो

English

identical with the universe. Visalaksha is one whose eyes are of vast power, because the Past and the Future are seen by them even as the Present. Soma implies either the Moon or the juice of the Soma i.e. the libations poured in the sacrificial fire. All righteous persons, again, become luminaries in the firmament. It is Mahadeva that makes them so i.e., he is the giver of glorious forms to those that deserve

अध्याय 13

श्लोक 95.14

कदा चिद विचरन्तस ते वृक्षैर अविरलैर वृताम शुचि वारि परसन्नॊदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम

kadā cida vicarantasa te vṛkṣaira aviralaira vṛtāma śuci vāri parasannòdāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhāma

हिन्दी अर्थ

देवैः सेनापतित्वेन वृतः सेन्द्रैर्भगूद्धह सेनापतिके पदपर वरण किया

English

As they roamed once, they saw a lovely lotus pond covered with dense trees, with pure and clear water.

अध्याय 13

श्लोक 95.15

बालादित्य वपुः परख्यैः पुष्करैर उपशॊभिताम वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैर अथावृताम

bālāditya vapuḥ parakhyaiḥ puṣkaraira upaśòbhitāma vaidūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatraira athāvṛtāma

हिन्दी अर्थ

त्रिदशेन्द्राज्ञया ब्रहाँल्‍लोकानां हितकाम्यया

English

It was adorned with lotuses like the young sun in form, covered with lotus leaves like beryl in colour,

अध्याय 13

श्लोक 95.16

नानाविधैश च विहगैर जलप्रकर सेविभिः एकद्वाराम अनादेयां सूपतीर्थाम अकर्दमाम

nānāvidhaiśa ca vihagaira jalaprakara sevibhiḥ ekadvārāma anādeyāṃ sūpatīrthāma akardamāma

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सुवर्ण विप्रेभ्य: प्रयच्छ ददतां वर दहै सुवर्ण विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्

English

served by birds of many kinds that frequent masses of water, with one entrance, not to be taken, with good fords and without mud.

अध्याय 13

श्लोक 95.17

वृषादर्भि परयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं ताम अरक्षत

vṛṣādarbhi parayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tāma arakṣata

हिन्दी अर्थ

प्रदानस्य फलं चैव जन्म चास्य युधिछिर

English

The magical creature sent by Vrishadarbhi, of terrible aspect, famed as Yatudhani, guarded that lotus pond.

अध्याय 13

श्लोक 95.18

शुनः सख सहायास तु बिसार्थं ते महर्षयः पद्मिनीम अभिजग्मुस ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम

śunaḥ sakha sahāyāsa tu bisārthaṃ te maharṣayaḥ padminīma abhijagmusa te sarve kṛtyābhirakṣitāma

हिन्दी अर्थ

तुम पापसे मुक्त हो जाओगे विस्तरेण प्रदानस्य ये गुणा: श्रुतिलक्षणा:

English

Those great sages, with the dog's friend as helper, went to that lotus pond guarded by the creature, for lotus stalks.

अध्याय 13

श्लोक 95.19

ततस ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम सथितां कमलिनी तीरे कृत्याम ऊचुर महर्षयः

tatasa te yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanāma sathitāṃ kamalinī tīre kṛtyāma ūcura maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं, यहाँ उनका आपने विस्तारपूर्वक वर्णन किया

English

Then, seeing that Yatudhani of terrible appearance standing at the bank of the lotus pond, the great sages said to the creature:

अध्याय 13

श्लोक 95.20

एका तिष्ठसि का नु तवं कस्यार्थे किं परयॊजनम पद्मिनी तीरम आश्रित्य बरूहि तवं किं चिकीर्षसि

ekā tiṣṭhasi kā nu tavaṃ kasyārthe kiṃ parayòjanama padminī tīrama āśritya barūhi tavaṃ kiṃ cikīrṣasi

हिन्दी अर्थ

कार्त्स्न्येन तारकवर्ध॑ परं कौतूहलं हि मे

English

"You stand alone; who are you, for whose sake, and for what purpose, resting at the bank of the lotus pond? Say what you wish to do."

अध्याय 13

श्लोक 95.21

[यातुधान] यास्मि सास्म्य अनुयॊगॊ मे न कर्तव्यः कथं चन आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्तसर्वे तपॊधनाः

[yātudhāna] yāsmi sāsmya anuyògò me na kartavyaḥ kathaṃ cana ārakṣiṇīṃ māṃ padminyā vittasarve tapòdhanāḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्तिकाश्नोदयामासुरपत्यभरणाय वै एता हि शक्तास्तं गर्भ संधारयितुमोजसा

English

[Yatudhani said:] "Whoever I am, I am; I am not to be questioned in any way; know, ascetics, that I am the guard of the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.22

[रसयह] सर्व एव कषुधार्था सम न चान्यत किं चिद अस्ति नः भवत्याः संमते सर्वे गृह्णीमहि बिसान्य उत

[rasayaha] sarva eva kaṣudhārthā sama na cānyata kiṃ cida asti naḥ bhavatyāḥ saṃmate sarve gṛhṇīmahi bisānya uta

हिन्दी अर्थ

धारण-पोषण कर सकती थीं

English

[The sages said:] "We are all afflicted by hunger and have nothing else; with your permission let us all take lotus stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.23

[यातुधान] समयेन बिसानीतॊ गृह्णीध्वं कामकारतः एकैकॊ नाम मे परॊक्त्वा ततॊ गृह्णीत माचिरम

[yātudhāna] samayena bisānītò gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ ekaikò nāma me paròktvā tatò gṛhṇīta mācirama

हिन्दी अर्थ

स्वेन तेजोविसर्गेण वीर्येण परमेण च प्रट्सु वर्त्मसु तेजो5ग्ने: सकल॑ निहितं प्रभो

English

[Yatudhani said:] "On agreement you may take the stalks as you wish: each telling me his name, then take them without delay."

अध्याय 13

श्लोक 95.24

[भ] विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्याम ऋषिवधैषिणीम अत्रिः कषुधा परीतात्मा ततॊ वचनम अब्रवीत

[bha] vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyāma ṛṣivadhaiṣiṇīma atriḥ kaṣudhā parītātmā tatò vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

तेज छः मार्गोसे उनके भीतर स्थापित हो चुका था

English

[Bhishma said:] Knowing that Yatudhani, the creature that wished to kill the sages, Atri, his mind possessed by hunger, then spoke:

अध्याय 13

श्लोक 95.25

अरात्रिर अत्रेः सा रात्रिर यां नाधीते तरिर अद्य वै अरात्रिर अत्रिर इत्य एव नाम मे विद्धि शॊभने

arātrira atreḥ sā rātrira yāṃ nādhīte tarira adya vai arātrira atrira itya eva nāma me viddhi śòbhane

हिन्दी अर्थ

तेजसाभिपरीताडूग्यो न क्वचिच्छर्म लेभिरे सम॑ गर्भ सुषुविरे कृत्तिकास्तं नरर्षभ

English

"Not-night is Atri's night, the night when one does not study three times today; Aratri Atri: know that as my name, fair one."

अध्याय 13

श्लोक 95.26

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune durdhāryama etana manasā gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

पृथिवी प्रतिजग्राह कार्तस्वरसमीपत:

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, is hard to bear in mind; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.27

[वसिस्ठ] वसिष्ठॊ ऽसमि वरिष्ठॊ ऽसमि वसे वासं गृहेष्व अपि वसिष्ठत्वाच च वासाच च वसिष्ठ इति विद्धि माम

[vasisṭha] vasiṣṭhò 'sami variṣṭhò 'sami vase vāsaṃ gṛheṣva api vasiṣṭhatvāca ca vāsāca ca vasiṣṭha iti viddhi māma

हिन्दी अर्थ

सुवर्णके समीप स्थित हुए उस बालकको पृथ्वीने ग्रहण किया दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधे प्रियदर्शन:

English

[Vasishtha said:] "I am Vasishtha, the best, I dwell, I live even in houses; from being best and from dwelling, know me as Vasishtha."

अध्याय 13

श्लोक 95.28

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

करके दिनोंदिन बढ़ने लगा

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.29

[कष्यप] कुलं कुलं च कुपपः कुपयः कश्यपॊ दविजः काश्यः काशनिकाशत्वाद एतन मे नाम धारय

[kaṣyapa] kulaṃ kulaṃ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapò davijaḥ kāśyaḥ kāśanikāśatvāda etana me nāma dhāraya

हिन्दी अर्थ

जातस्नेहाच्च सौहार्दात् पुपुषु: स्तन्यविस््रवै: उसका पोषण करने लगीं

English

[Kashyapa said:] "Kula and kula, kupapa, kupayi, Kashyapa the twice-born, Kashya, from being bright like kasha: hold this as my name."

अध्याय 13

श्लोक 95.30

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune durdhāryama etana manasā gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

रुद्रो धाता च विष्णुश्न॒ यम: पूषार्यमा भग: आपो वायुर्नभश्रन्द्रो नक्षत्राणि ग्रहा रवि:

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, is hard to bear in mind; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.31

[भरद्वाज] भरे सुतान भरे शिष्यान भरे देवान भरे दविजान भरे भर्याम अनव्याजॊ भरद्वाजॊ ऽसमि शॊभने

[bharadvāja] bhare sutāna bhare śiṣyāna bhare devāna bhare davijāna bhare bharyāma anavyājò bharadvājò 'sami śòbhane

हिन्दी अर्थ

आज शममुस्ते5दभुतं द्रष्टं कुमारं ज्वलनात्मजम्

English

[Bharadvaja said:] "I bear sons, I bear pupils, I bear gods, I bear the twice-born, I bear my wife without pretence; I am Bharadvaja, fair one."

अध्याय 13

श्लोक 95.32

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

षडानन कुमार तु द्विषडक्षं द्विजप्रियम् शयानं शरगुल्मस्थं दृष्टवा देवा: सहर्षिभि:

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.33

[गौतम] गॊदमॊ दमगॊ ऽधूमॊ दमॊ दुर्दर्शनश च ते विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबॊध मे

[gautama] gòdamò damagò 'dhūmò damò durdarśanaśa ca te viddhi māṃ gautamaṃ kṛtye yātudhāni nibòdha me

हिन्दी अर्थ

ततो देवा: प्रियाण्यस्य सर्व एव समाहरन्

English

[Gautama said:] "Go-dama, damaga, adhuma, dama, durdarshana: know me, creature, as Gautama; Yatudhani, hear me."

अध्याय 13

श्लोक 95.34

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

सुपर्णो5स्य ददौ पुत्र मयूरं चित्रबर्हिणम् कुक्कुटं चाग्निसंकाशं प्रददावरुण: स्वयम्

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.35

[विष्वामित्र] विश्वे देवाश च मे मित्रं मित्रम अस्मि गवां तथा विश्वा मित्रम इति खयातं यातुधानि निबॊध मे

[viṣvāmitra] viśve devāśa ca me mitraṃ mitrama asmi gavāṃ tathā viśvā mitrama iti khayātaṃ yātudhāni nibòdha me

हिन्दी अर्थ

गवां माता च गा देवी ददौ शतसहसत्रश:

English

[Vishvamitra said:] "The Vishvedevas are my friends, and I am a friend of cows; known as Vishvamitra: hear me, Yatudhani."

अध्याय 13

श्लोक 95.36

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

सुधन्वा शकटं चैव रथं चामितकूबरम् सिंहान् सुरेन्द्रो व्याप्रांश्॒ द्विपानन्यांश्व॒ पक्षिण:

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.37

[जमदग्नि] जाजमद्यजजा नाम मृजा माह जिजायिषे जमदग्निर इति खयातम अतॊ मां विद्धि शॊभने

[jamadagni] jājamadyajajā nāma mṛjā māha jijāyiṣe jamadagnira iti khayātama atò māṃ viddhi śòbhane

हिन्दी अर्थ

राक्षसासुरसंघाश्व अनुजग्मुस्तमी श्वरम्

English

[Jamadagni said:] "Jajamadyajaja is a name, mrija, maha, jijayishe; I am famed as Jamadagni; so know me, fair one."

अध्याय 13

श्लोक 95.38

[या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

शशंसुर्विप्रकारं तं तस्मै तारककारितम् सुरेन्द्र: स्थापितो राज्ये देवानां पुनरीश्वर:

English

[The creature said:] "As this name you have told me, great sage, it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.39

[अरुन्धती] धरां धरित्रीं वसुधां भर्तुस तिष्ठाम्य अनन्तरम मनॊ ऽनुरुन्धती भर्तुर इति मां विद्ध्य अरुन्धतीम

[arundhatī] dharāṃ dharitrīṃ vasudhāṃ bhartusa tiṣṭhāmya anantarama manò 'nurundhatī bhartura iti māṃ viddhya arundhatīma

हिन्दी अर्थ

ईशो गोप्ता च देवानां प्रियकृच्छड्करस्य च

English

[Arundhati said:] "I stay next after my husband, bearing earth, the sustainer, the bountiful; as one who follows my husband's mind, know me as Arundhati."

अध्याय 13

श्लोक 95.40

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

रहकर देवताओंके सेनापतिपदपर प्रतिष्ठित हुए हैं

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.41

[गण्डा] गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानल संभवे

[gaṇḍā] gaṇḍaṃ gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṃjñitā gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānala saṃbhave

हिन्दी अर्थ

सहमजं कार्तिकेयस्य वल्लेस्तेज: परं मतम् इसलिये वह मंगलमय, अक्षय एवं उत्तम रत्न है

English

[Ganda said:] "I have gone from cheek to cheek, called Ganda-ganda; like a cheek-cheek, know me as Ganda, in the flame's birth."

अध्याय 13

श्लोक 95.42

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सुवर्णदानाय प्रयतस्व नराधिप

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.43

[पषुसख] सखा सखे यः सख्येयः पशूनां च सखा सदा गौणं पशुसखेत्य एवं विद्धि माम अग्निसंभवे

[paṣusakha] sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṃ ca sakhā sadā gauṇaṃ paśusakhetya evaṃ viddhi māma agnisaṃbhave

हिन्दी अर्थ

त्रिविष्टपे महत् स्थानमवापासुलभं नरै: तथैव मे श्राद्धविध्धि कृत्स्न॑ प्रब्रूहि पार्थिव

English

[Pashusakha said:] "A friend to the friend who is to be friended, and always a friend of animals; know me as the secondary Pashusakha, born of fire."

अध्याय 13

श्लोक 95.44

[या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम

[yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma

हिन्दी अर्थ

प्रकार अब मेरे लिये श्राद्ध-विधिका वर्णन कीजिये

English

[The creature said:] "This name with its derivation is spoken in painful syllables; it cannot be borne; go, descend into the lotus pond."

अध्याय 13

श्लोक 95.45

एभिर उक्तं यथा नाम नाहं वक्तुम इहॊत्सहे शुनः सख सखायं मां यातुधान्य उपधारय

ebhira uktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktuma ihòtsahe śunaḥ sakha sakhāyaṃ māṃ yātudhānya upadhāraya

हिन्दी अर्थ

इमं॑ श्राद्धविधिं कृत्स्नं वक्तुं समुपचक्रमे धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप

English

[The dog's friend said:] "As these have told their names, I am not able to tell mine; Yatudhani, hold me as the dog's friend, a friend."

अध्याय 13

श्लोक 95.46

[या] नाम ते ऽवयक्तम उक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा तस्मात सकृद इदानीं तवं बरूहि यन नाम ते दविज

[yā] nāma te 'vayaktama uktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā tasmāta sakṛda idānīṃ tavaṃ barūhi yana nāma te davija

हिन्दी अर्थ

पिशाचकिज्नराणां च पूज्या वै पितर: सदा

English

[The creature said:] "The name you told me is unclear, spoken in a doubtful voice; therefore say once more now what your name is, twice-born."

अध्याय 13

श्लोक 95.47

सकृद उक्तं मया नाम न गृहीतं यदा तवया तस्मात तरिदण्ड्दाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम

sakṛda uktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ yadā tavayā tasmāta taridaṇḍdābhihatā gaccha bhasmeti mācirama

हिन्दी अर्थ

पितर सदा ही पूज्य हैं तस्मात् तान् सर्वयज्ञेन पुरुष: पूजयेत् सदा

English

"I said the name once; since you did not take it, therefore, struck by a triple rod, go quickly to ash."

अध्याय 13

श्लोक 95.48

[भ] सा बरह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा कृत्या पपात मेदिन्यां भस्मसाच च जगाम ह

[bha] sā barahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā kṛtyā papāta medinyāṃ bhasmasāca ca jagāma ha

हिन्दी अर्थ

तस्माद् विशेषविधिना विधि: प्रथमकल्पित:

English

[Bhishma said:] Struck then on the head by that rod like Brahma's rod, the creature fell to the ground and went to ashes.

अध्याय 13

श्लोक 95.49

शुनः सखश च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम भुवि तरिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत

śunaḥ sakhaśa ca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalāma bhuvi taridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśata

हिन्दी अर्थ

अनुष्ठान पहले करना चाहिए गुणागुणका वर्णन करूँगा

English

The dog's friend, having killed that mighty Yatudhani, planted the triple staff in the ground and sat on the grass.

अध्याय 13

श्लोक 95.50

ततस ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च यथाकामम उपादाय समुत्तस्थुर मुदान्विताः

tatasa te munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca yathākāmama upādāya samuttasthura mudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

यथार्थरूपसे बताऊँगा, ध्यान देकर सुनो अभिरूपप्रजायिन्यो दर्शनीया बहुप्रजा:

English

Then all the sages took lotuses and stalks as they wished and rose up, glad.

अध्याय 13

श्लोक 95.51

शरमेण महता युक्तास ते बिसानि कलापशः तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास तर्पणं चक्रुर अम्भसा

śarameṇa mahatā yuktāsa te bisāni kalāpaśaḥ tīre nikṣipya padminyāsa tarpaṇaṃ cakrura ambhasā

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ्या क्षुद्रपशवो भवन्ति बहवो गृहे

English

Joined with great toil, they set the stalks in bundles on the bank, and made a water-offering from the lotus pond.

अध्याय 13

श्लोक 95.52

अथॊत्थाय जलात तस्मात सर्वे ते वै समागमन नापश्यंश चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभ

athòtthāya jalāta tasmāta sarve te vai samāgamana nāpaśyaṃśa cāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

कुर्वाणास्तु नरा: षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिन: अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभमाप्नुयात्

English

Then, rising from the water, they all came together, and they did not see those stalks, bull among men.

अध्याय 13

श्लोक 95.53

[रसयह] केन कषुधाभिभूतानाम अस्माकं पापकक्र्मणा नृशंसेनापनीतानि बिसान्य आहारकाङ्क्षिणाम

[rasayaha] kena kaṣudhābhibhūtānāma asmākaṃ pāpakakrmaṇā nṛśaṃsenāpanītāni bisānya āhārakāṅkṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

विवर्धन्ते तु दशर्मीं गाव: श्राद्धान् विकुर्वतः

English

[The sages said:] "By what cruel sinful deed have the stalks of us, afflicted by hunger and wishing food, been taken?"

अध्याय 13

श्लोक 95.54

ते शङ्कमानास तव अन्यॊन्यं पप्रच्छुर दविजसत्तमाः त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्य अरिकर्शन

te śaṅkamānāsa tava anyònyaṃ papracchura davijasattamāḥ ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma itya arikarśana

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवर्चस्विन: पुत्रा जायन्ते तस्य वेश्मनि प्रकारके धनका भागी होता है। उसके घरमें ब्रह्मतेजसे सम्पन्न पुत्र जन्म लेते हैं

English

Suspecting one another, the best of the twice-born asked each other; they said, "We shall all swear an oath," scourge of foes.

अध्याय 13

श्लोक 95.55

त उक्त्वा बाढम इत्य एव सर्व एव शुनः सखम कषुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायॊपचक्रमुः

ta uktvā bāḍhama itya eva sarva eva śunaḥ sakhama kaṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyòpacakramuḥ

हिन्दी अर्थ

रजतं बहुवित्तं च सुवर्ण च मनोरमम्

English

Saying "Very well", all of them, hungry and exhausted, began the oath to the dog's friend.

अध्याय 13

श्लोक 95.56

[अत्रि] स गां सपृशतु पादेन सूर्यं च परतिमेहतु अनध्यायेष्व अधीयीत बिस सतैन्यं करॊति यः

[atri] sa gāṃ sapṛśatu pādena sūryaṃ ca paratimehatu anadhyāyeṣva adhīyīta bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत-से धनकी प्राप्ति होती देखी जाती है अमावास्यां तु निर्वापात् सर्वकामानवाप्लुयात्

English

[Atri said:] "May he touch a cow with his foot and urinate toward the sun, may he study on days not for study, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.57

[वसिस्ठ] अनध्याय परॊ लॊके शुनः स परिकर्षतु परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु बिस सतैन्यं करॊति यः

[vasisṭha] anadhyāya parò lòke śunaḥ sa parikarṣatu parivrāṭa kāmavṛttò 'satu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धकर्मणि तिथ्यस्तु प्रशस्ता न तथेतरा:

English

[Vasishtha said:] "May he be devoted to non-study in the world and drag dogs; may he be a mendicant by choice, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.58

शरणागतं हन्तुमित्रं सवसुतां चॊपजीवतु अर्थान काङ्क्षतु कीनाशाद बिस सतैन्यं करॊति यः

śaraṇāgataṃ hantumitraṃ savasutāṃ còpajīvatu arthāna kāṅkṣatu kīnāśāda bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

कि हविदश्चिररात्राय किमानन्त्याय कल्पते तानि मे शृणु काम्यानि फलं चैव युधिष्ठिर

English

"May he kill a refugee and a friend and live on his own daughter, may he long for wealth from a miser, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.59

[कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासलॊपं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु बिस सतैन्यं करॊति यः

[kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nayāsalòpaṃ karòtu ca kūṭasākṣitvama abhyetu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन पितरो नृप

English

[Kashyapa said:] "May he sell everything everywhere, destroy a deposit, and give false witness, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.60

वृथा मांसं समश्नातु वृथा दानं करॊति च यातु सत्रियं दिवा चैव बिस सतैन्यं करॊति यः

vṛthā māṃsaṃ samaśnātu vṛthā dānaṃ karòti ca yātu satriyaṃ divā caiva bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा गव्यं तथा युक्त पायसं सर्पिषा सह

English

"May he eat meat in vain, give gifts in vain and go to a woman by day, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.61

[भरद्वाज] नृशंसस तयक्तधर्मास तु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जयतां बिस सतैन्यं करॊति यः

[bharadvāja] nṛśaṃsasa tayaktadharmāsa tu satrīṣu jañātiṣu gòṣu ca barāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारो भगवान् पुरा मय्यभ्यभाषत पूर्वकालमें भगवान् सनत्कुमारने मुझे यह गाथा बतायी थी

English

[Bharadvaja said:] "May he be cruel, having abandoned dharma toward women, kinsmen and cows, and may he conquer a brahmana, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.62

उपाध्यायम अधः कृत्वा ऋचॊ ऽधयेतु यजूंषि च जुहॊतु च स कक्षाग्नौ बिस सतैन्यं करॊति यः

upādhyāyama adhaḥ kṛtvā ṛcò 'dhayetu yajūṃṣi ca juhòtu ca sa kakṣāgnau bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

खीरका दान करेगा?

English

"May he put his teacher below him, study the Rik and Yajus verses, and sacrifice in a burning thicket, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.63

[जमदग्नि] पुरीषम उत्सृजत्व अप्सु हन्तुगां चापि दॊहिनीम अनृतौ मैथुनं यातु बिस सतैन्यं करॊति यः

[jamadagni] purīṣama utsṛjatva apsu hantugāṃ cāpi dòhinīma anṛtau maithunaṃ yātu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

हस्तिच्छायासु विधिवत् कर्णव्यजनवीजितम् या लौहशाकसे विधिपूर्वक हमारा श्राद्ध करेगा?

English

[Jamadagni said:] "May he drop excrement in water, kill a milch cow and go to his wife out of season, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.64

दवेष्यॊ भार्यॊपजीवी सयाद दूरबन्धुश च वैरवान अन्यॊन्यस्यातिथिश चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः

daveṣyò bhāryòpajīvī sayāda dūrabandhuśa ca vairavāna anyònyasyātithiśa cāstu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्रासौ प्रथितो लोकेष्वक्षय्यकरणो वट:

English

"May he be hated, live on his wife, be far from his relatives and quarrelsome, and be a guest of one another, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.65

[गौतम] अधीत्य वेदांस तयजतु तरीन अग्नीन अपविध्यतु विक्रीणातु तथा सॊमं बिस सतैन्यं करॊति यः

[gautama] adhītya vedāṃsa tayajatu tarīna agnīna apavidhyatu vikrīṇātu tathā sòmaṃ bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

यत् किंचिन्मधुसम्मिश्र॑ तदानन्त्याय कल्पते तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्

English

[Gautama said:] "May he study the Vedas and give them up, throw away the three fires and sell Soma, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.66

उप पानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य सालॊक्यतां यातु बिस सतैन्यं करॊति यः

upa pānaplave garāme barāhmaṇò vṛṣalī patiḥ tasya sālòkyatāṃ yātu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेवाले जो काम्य श्राद्ध बताये हैं; उनका वर्णन मुझसे सुनो

English

"May a brahmana, husband of a shudra woman, in a village by a well-raft, go to his world, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.67

[विष्वामित्र] जीवतॊ वै गुरून भृत्यान भरन्त्व अस्य परे जनाः अगतिर बहुपुत्रः सयाद बिस सतैन्यं करॊति यः

[viṣvāmitra] jīvatò vai gurūna bhṛtyāna bharantva asya pare janāḥ agatira bahuputraḥ sayāda bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नीनाधाय सापत्यो यजेत विगतज्वर: पितरोंका यजन करता है, वह रोग और चिन्तासे रहित हो जाता है

English

[Vishvamitra said:] "May strangers support his teachers and servants while he lives; may he have no refuge and many sons, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.68

अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु ऋद्ध्या चैवाप्य अहं कृतः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः

aśucira barahma kūṭò 'satu ṛddhyā caivāpya ahaṃ kṛtaḥ karṣakò matsarī cāstu bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रूरकर्मा ददच्छाद्धमाद्रायां मानवो भवेत्

English

"May he be impure, a fraud in Brahman, and boast 'I was made by prosperity'; may he be a farmer and envious, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.69

वर्षान करॊतु भृतकॊ राज्ञश चास्तु पुरॊहितः अयाज्यस्य भवेद ऋत्विग बिस सतैन्यं करॊति यः

varṣāna karòtu bhṛtakò rājñaśa cāstu puròhitaḥ ayājyasya bhaveda ṛtviga bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रमें श्राद्ध नहीं करना चाहिए) पुष्टिकामो5थ पुष्येण श्राद्धमीहेत मानव:

English

"May he work for rain as a hireling and be a king's priest; may he be officiant for one not fit to sacrifice for, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.70

[अरुन्धती] नित्यं परिवदेच छवश्रूं भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु बिस सतैन्यं करॊति या

[arundhatī] nityaṃ parivadeca chavaśrūṃ bhartura bhavatu durmanāḥ ekā savādu samaśnātu bisa satainyaṃ karòti yā

हिन्दी अर्थ

पिण्डदान करनेवाला मनुष्य अपने कुट॒म्बी जनोंमें श्रेष्ठ होता है अपत्यभागुनत्तरासु हस्तेन फलभाग भवेत्

English

[Arundhati said:] "May she always revile her mother-in-law and be ill-minded toward her husband; may she eat sweets alone, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.71

जञातीनां गृहमेध्यस्था सक्तून अत्तु दिनक्षये अभाग्यावीरसूर अस्तु बिस सतैन्यं करॊति याः

jañātīnāṃ gṛhamedhyasthā saktūna attu dinakṣaye abhāgyāvīrasūra astu bisa satainyaṃ karòti yāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वातियोगे पितृनर्च्य वाणिज्यमुपजीवति

English

"May she in her relatives' house at the end of day eat barley meal, unfortunate and a bearer of no heroes, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.72

[गण्डा] अनृतं भाषतु सदा साधुभिश च विरुध्यतु ददातु कन्यां शुक्लेन बिस सतैन्यं करॊति याः

[gaṇḍā] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sādhubhiśa ca virudhyatu dadātu kanyāṃ śuklena bisa satainyaṃ karòti yāḥ

हिन्दी अर्थ

पितरोंकी पूजा करनेवाला वाणिज्यसे जीवन-निर्वाह करता है समृद्धिशाली होता है और प्रभुत्व प्राप्त करता है

English

[Ganda said:] "May she always speak untruth and quarrel with the good, and give a maiden for a price, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.73

साधयित्वा सवयं पराशेद दास्ये जीवतु चैव ह विकर्मणा परमीयेत बिस सतैन्यं करॊति या

sādhayitvā savayaṃ parāśeda dāsye jīvatu caiva ha vikarmaṇā paramīyeta bisa satainyaṃ karòti yā

हिन्दी अर्थ

उत्तरासु त्वषाढासु वीतशोकश्चरेन्महीम्

English

"May she cook and herself eat first, live as a servant, and die by wrong deeds, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.74

[पषुसख] दास्य एव परजायेत सॊ ऽपरसूतिर अकिंचनः दैवतेष्व अनमः कारॊ बिस सतैन्यं करॊति यः

[paṣusakha] dāsya eva parajāyeta sò 'parasūtira akiṃcanaḥ daivateṣva anamaḥ kārò bisa satainyaṃ karòti yaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रवणेषु ददच्छाद्धं प्रेत्य गच्छेत् स सद्गोतिम् श्राद्धका दान देनेवाला मानव मृत्युके पश्चात् सदगतिको प्राप्त होता है

English

[Pashusakha said:] "May he be born only as a slave, childless and penniless, and not bow to gods, who steals the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.75

अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायीत यॊ वै हरते बिसानि

adhvaryave duhitaraṃ dadātuca; chandòge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedama adhītya vipraḥ; sanāyīta yò vai harate bisāni

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रे वारुणे कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्तुयात्

English

"May he give his daughter to an Adhvaryu or to a Chhandogya, though he is a celibate student; the brahmana who studies the Atharvan and bathes, who takes the stalks."

अध्याय 13

श्लोक 95.76

[रसयह] इष्टम एतद दविजातीनां यॊ ऽयं ते शपथः कृतः तवया कृतं बिस सतैन्यं सर्वेषां नः शुनः सुख

[rasayaha] iṣṭama etada davijātīnāṃ yò 'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ tavayā kṛtaṃ bisa satainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥ sukha

हिन्दी अर्थ

उत्तरासु प्रकुर्वाणो विन्दते गा: सहस्रश: उत्तराभाद्रपदामें श्राद्ध करनेवाला सहस्रों गौएँ पाता है

English

[The sages said:] "This oath you have made is dear to the twice-born; by you, dog's friend, the stalk-stealing has been done by all of us."

अध्याय 13

श्लोक 95.77

[षुन] नयस्तम आद्यम अपश्यद्भिर यद उक्तं कृतकर्मभिः सत्यम एतन न मिथ्यैतद बिस सतैन्यं कृतं मया

[ṣuna] nayastama ādyama apaśyadbhira yada uktaṃ kṛtakarmabhiḥ satyama etana na mithyaitada bisa satainyaṃ kṛtaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

अश्रिनीष्वश्वान् विन्देत भरणीष्वायुरुत्तमम्

English

[The mendicant said:] "What was said by those who had done deeds without seeing the stolen thing placed first is true, not false; the stalk-stealing was done by me.

अध्याय 13

श्लोक 95.78

मया हय अन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत परीक्षार्थं भगवतां कृतम एतन मयानघाः रक्षणार्थं च सर्वेषां भवताम अहम आगतः

mayā haya antarhitānīha bisānīmāni paśyata parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtama etana mayānaghāḥ rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatāma ahama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

भरणीमें श्राद्धका अनुष्ठान करनेसे उत्तम आयुकी प्राप्ति होती है क्लेशके ही पृथ्वीको जीता और उसका शासनसूत्र अपने हाथमें ले लिया

English

See these stalks, hidden by me here; this was done by me to test the blessed ones, sinless ones; and I have come for the protection of you all.

अध्याय 13

श्लोक 95.79

यातुधानी हय अतिक्रुद्धा कृत्यैषा वॊ वधैषिणी वृषादर्भि परयुक्तैषा निहता मे तपॊधनाः

yātudhānī haya atikruddhā kṛtyaiṣā vò vadhaiṣiṇī vṛṣādarbhi parayuktaiṣā nihatā me tapòdhanāḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजेभ्य: कुरुशार्टूल तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

The Yatudhani, extremely angry, a magical creature wishing to kill you, was sent by Vrishadarbhi; she was killed by me, ascetics.

अध्याय 13

श्लोक 95.80

दुष्टा हिंष्याद इयं पापा युष्मान परत्य अग्निसंभवा तस्माद अस्म्य आगतॊ विप्रा वासवं मां निबॊधत

duṣṭā hiṃṣyāda iyaṃ pāpā yuṣmāna paratya agnisaṃbhavā tasmāda asmya āgatò viprā vāsavaṃ māṃ nibòdhata

हिन्दी अर्थ

न्‍्यायसंगत मानी गयी है

English

This wicked one born of fire would have killed you in return; therefore I have come; know me, brahmanas, as Vasava.

अध्याय 13

श्लोक 95.81

अलॊभाद अक्षया लॊकाः पराप्ता वः सार्वकामिकाः उत्तिष्ठध्वम इतः कषिप्रं तान अवाप्नुत वै दविजाः

alòbhāda akṣayā lòkāḥ parāptā vaḥ sārvakāmikāḥ uttiṣṭhadhvama itaḥ kaṣipraṃ tāna avāpnuta vai davijāḥ

हिन्दी अर्थ

उपेत्य तस्माद् देवेभ्य: सर्वेभ्यो दापयेन्नर: देवताओंके उददेश्यसे सभी ब्राह्मणोंके पास जाकर उन्हें दान देना चाहिए

English

By your freedom from greed, imperishable worlds joined with all desires have been gained by you; rise from here quickly and gain them, twice-born."

अध्याय 13

श्लोक 95.82

[भ] ततॊ महर्षयः परीतास तथेत्य उक्त्वा पुरंदरम सहैव तरिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस तरिविष्टपम

[bha] tatò maharṣayaḥ parītāsa tathetya uktvā puraṃdarama sahaiva taridaśendreṇa sarve jagmusa tariviṣṭapama

हिन्दी अर्थ

कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च

English

[Bhishma said:] Then the great sages, pleased, said "So be it" to Purandara, and all went to the third heaven with the lord of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 95.83

एवम एते महात्मानॊ भॊगैर बहुविधैर अपि कषुधा परमया युक्ताश छन्द्यमाना महात्मभिः नैव लॊभं तदा चक्रुस ततः सवर्गम अवाप्नुवन

evama ete mahātmānò bhògaira bahuvidhaira api kaṣudhā paramayā yuktāśa chandyamānā mahātmabhiḥ naiva lòbhaṃ tadā cakrusa tataḥ savargama avāpnuvana

हिन्दी अर्थ

रूप, विद्या और पूर्वजोंके निवासस्थान आदिके द्वारा ब्राह्मणकी अवश्य परीक्षा करे अपाक्तेयास्तु ये राजन् कीर्तयिष्यामि तान् शृणु

English

Thus these great souls, though offered enjoyments of many kinds, though joined with great hunger and tempted by great souls, did not show greed then, and so gained heaven.

अध्याय 13

श्लोक 95.84

तस्मात सर्वास्व अवस्थासु नरॊ लॊभं विवर्जयेत एष धर्मः परॊ राजन्न अलॊभ इति विश्रुतः

tasmāta sarvāsva avasthāsu narò lòbhaṃ vivarjayeta eṣa dharmaḥ parò rājanna alòbha iti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंका वर्णन करूँगा, सुनो

English

Therefore in all states a man should avoid greed; this, king, is the highest dharma, famed as freedom from greed.

अध्याय 13

श्लोक 95.85

इदं नरः सच चरितं समवायेषु कीर्तयेत सुखभागी च भवति न च दुर्गाण्य अवाप्नुते

idaṃ naraḥ saca caritaṃ samavāyeṣu kīrtayeta sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇya avāpnute

हिन्दी अर्थ

ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायन: सर्वविक्रयी अभिशस्तस्तथा स्तेन: शिल्पं यश्षोपजीवति

English

A man who recites this good conduct in assemblies becomes a sharer in happiness and does not meet hard places.

अध्याय 13

श्लोक 95.86

परीयन्ते पितरश चास्य ऋषयॊ देवतास तथा यशॊधर्मार्थभागी च भवति परेत्य मानवः

parīyante pitaraśa cāsya ṛṣayò devatāsa tathā yaśòdharmārthabhāgī ca bhavati paretya mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

परिवित्तिश्न यश्चव स्याद् दुश्चर्मा गुरुतल्पग:

English

His ancestors, sages and gods are pleased, and after death the man becomes a sharer in fame, dharma and wealth.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।