Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 2/87 · श्लोक 2.1–2.95

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 2.1

[य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद शरुतं मे महद आख्यानम इदं मतिमतां वर

[ya] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada śarutaṃ me mahada ākhyānama idaṃ matimatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम्

English

"Bhishma replied, 'Why, O fortunate one, dost thou consider thy soul, which is dependent (on God and Destiny and Time) to be the cause of thy actions? The manifestation of its inaction is subtle and imperceptible to the senses. In this connection is cited the ancient story of the conversation between Mrityu and Gautami with Kala and the Fowler and the serpent. There was, O son of Kunti, an old lady of the name of Gautami, who was possessed of great patience and tranquillity of mind. One day she found her son dead in consequence of having been bitten by a serpent. An angry fowler, by name Arjunaka, bound the serpent with a string and brought it before Gautami. He then said to her, —This wretched serpent has been the cause of thy son's death, O blessed lady. Tell me quickly how this wretch is to be destroyed. Shall I throw it into the fire or shall I hack it into pieces? This infamous destroyer of a child does not deserve to live longer.'

अध्याय 13

श्लोक 2.2

भूयस तु शरॊतुम इच्छामि धर्मार्थसहितं नृप कथ्यमानं तवया किं चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि

bhūyasa tu śaròtuma icchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa kathyamānaṃ tavayā kiṃ cita tana me vayākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजका:

English

[Yudhishthira said:] "I wish to hear more, king, joined with dharma and wealth, as you tell it; you should explain something of that to me."

अध्याय 13

श्लोक 2.3

केन मृत्युर गृहस्थेन धर्मम आश्रित्य निर्जितः इत्य एतत सर्वम आचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव

kena mṛtyura gṛhasthena dharmama āśritya nirjitaḥ itya etata sarvama ācakṣva tattvena mama pārthiva

हिन्दी अर्थ

अभूद् विशोकोअर्जुनको विशोका चैव गौतमी

English

[Yudhishthira said:] "By what householder, relying on dharma, was death conquered? Tell me all this in truth, king."

अध्याय 13

श्लोक 2.4

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा मृत्युर गृहस्थेन धर्मम आश्रित्य निर्जितः

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yathā mṛtyura gṛhasthena dharmama āśritya nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा मृत्युर्गहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जित:

English

[Bhishma said:] "Here too they cite this ancient tale: how Death was conquered by a householder relying on dharma.

अध्याय 13

श्लोक 2.5

मनॊः परजापते राजन्न इक्ष्वाकुर अभवत सुतः तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः

manòḥ parajāpate rājanna ikṣvākura abhavata sutaḥ tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ

हिन्दी अर्थ

कान्तिमान् था। उसका नाम था दुर्योधन। वह राजर्षियोंमें श्रेष्ठ महान् राजा था

English

[Bhishma said:] "Ikshvaku, king, was the son of Manu Prajapati; to that king, radiant as the sun, a hundred sons were born.

अध्याय 13

श्लोक 2.6

दशमस तस्य पुत्रस तु दशाश्वॊ नाम भारत माहिष्मत्याम अभूद राजा धर्म आत्मा सत्यविक्रमः

daśamasa tasya putrasa tu daśāśvò nāma bhārata māhiṣmatyāma abhūda rājā dharma ātmā satyavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

रूप धारण करके राजासे उस कन्याको माँगा

English

His tenth son, Bharata, named Dasha ashva, was king at Mahishmati, righteous-souled, of true valour.

अध्याय 13

श्लोक 2.7

दशाश्वस्य सुतस तव आसीद राजा परमधार्मिकः सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः

daśāśvasya sutasa tava āsīda rājā paramadhārmikaḥ satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सांनिध्यमद्यापि माहिष्मत्यां विभावसो:

English

The son of Dasha ashva was a most righteous king, whose mind was ever devoted to truth, austerity and giving.

अध्याय 13

श्लोक 2.8

मदिराश्व इति खयातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः धनुर्वेदे च वेदे च निरतॊ यॊ ऽभवत सदा

madirāśva iti khayātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ dhanurvede ca vede ca niratò yò 'bhavata sadā

हिन्दी अर्थ

कुरुक्षेत्रेथबसद् राजन्नोघवत्या समन्वित:

English

Named Madirashva, a lord of the earth on earth, he was always devoted to the science of the bow and to the Veda.

अध्याय 13

श्लोक 2.9

मरिदाश्वस्य पुत्रस तु दयुतिमान नाम पार्थिवः महाभागॊ महातेजा महासत्त्वॊ महाबलः

maridāśvasya putrasa tu dayutimāna nāma pārthivaḥ mahābhāgò mahātejā mahāsattvò mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

न मे त्वद्गबचनात् किंचिन्न कर्तव्यं कथंचन

English

Marutta's son was a king named Dyutiman, greatly fortunate, of great splendour, of great strength and great might.

अध्याय 13

श्लोक 2.10

पुत्रॊ दयुतिमतस तव आसीत सुवीरॊ नाम पार्थिवः धर्मात्मा कॊशवांश चापि देवराज इवापरः

putrò dayutimatasa tava āsīta suvīrò nāma pārthivaḥ dharmātmā kòśavāṃśa cāpi devarāja ivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

या अपराधी मानता हूँ, किसी एकको अपराधी या निरपराध नहीं मानता

English

"Gautami replied, 'Do thou, O Arjunaka of little understanding, release this serpent. It doth not deserve death at thy hands. Who is so foolish as to disregard the inevitable lot that awaits him and burdening himself with such folly sink into sin? Those that have made themselves light by the practice of virtuous deeds, manage to cross the sea of the world even as a ship crosses the ocean. But those that have made themselves heavy with sin sink into the bottom, even as an arrow thrown into the water. By killing the serpent, this my boy will not be restored to life, and by letting it live, no harm will be caused to thee. Who would go to the interminable regions of Death by slaying this living creature?'

अध्याय 13

श्लोक 2.11

सुवीरस्य तु पुत्रॊ ऽभूत सर्वसंग्राम दुर्जयः दुर्जयेत्य अभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः

suvīrasya tu putrò 'bhūta sarvasaṃgrāma durjayaḥ durjayetya abhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम्

English

"The fowler said, 'I know, O lady that knowest the difference between right and wrong, that the great are afflicted at the afflictions of all creatures. But these words which thou hast spoken are fraught with instruction for only a self-contained person (and not for one plunged in sorrow). Therefore, I must kill this serpent. Those who value peace of mind, assign everything to the course of Time as the cause, but practical men soon assuage their grief (by revenge). People through constant delusion, fear loss of beatitude (in the next world for acts like these), therefore, O lady, assuage thy grief by having this serpent destroyed (by me).

अध्याय 13

श्लोक 2.12

दुर्जयस्येन्द्र वपुषः पुत्रॊ ऽगनिसदृशद्युतिः दुर्यॊधनॊ नाम महान राजासीद राजसत्तम

durjayasyendra vapuṣaḥ putrò 'ganisadṛśadyutiḥ duryòdhanò nāma mahāna rājāsīda rājasattama

हिन्दी अर्थ

पापका कारण है ही; इसलिये तुझ पापात्माका वध मैं अवश्य करूँगा

English

"Gautami replied, 'People like us are never afflicted by (such misfortune). Good men have their souls always intent on virtue. The death of the boy was predestined: therefore, I am unable to approve of the destruction of this serpent. Brahmanas do not harbour resentment, because resentment leads to pain. Do thou, O good man, forgive and release this serpent out of compassion.'

अध्याय 13

श्लोक 2.13

तस्येन्द्र समवीर्यस्य संग्रामेष्व अनिवर्तिनः विषयश च परभावश च तुल्यम एवाभ्यवर्तत

tasyendra samavīryasya saṃgrāmeṣva anivartinaḥ viṣayaśa ca parabhāvaśa ca tulyama evābhyavartata

हिन्दी अर्थ

नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक् प्रपश्यसि

English

"The fowler replied, 'Let us earn great and inexhaustible merit hereafter by killing (this creature), even as a man acquires great merit, and confers it on his victim sacrificed as well, by sacrifice upon the altar. Merit is acquired by killing an enemy: by killing this despicable creature, thou shalt acquire great and true merit hereafter.'

अध्याय 13

श्लोक 2.14

रत्नैर धनैश च पशुभिः सस्यैश चापि पृथग्विधैः नगरं विषयश चास्य परतिपूर्णं तदाभवत

ratnaira dhanaiśa ca paśubhiḥ sasyaiśa cāpi pṛthagvidhaiḥ nagaraṃ viṣayaśa cāsya paratipūrṇaṃ tadābhavata

हिन्दी अर्थ

हर्षक्रोधौ यथा स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम्

English

"Gautami replied, 'What good is there in tormenting and killing an

अध्याय 13

श्लोक 2.15

न तस्य विषये चाभूत कृपणॊ नापि दुर्गतः वयाधितॊ वा कृशॊ वापि तस्मिन नाभून नरः कव चित

na tasya viṣaye cābhūta kṛpaṇò nāpi durgataḥ vayādhitò vā kṛśò vāpi tasmina nābhūna naraḥ kava cita

हिन्दी अर्थ

होता है, यह मैं जानना चाहता हूँ

English

In his realm there was no wretched man, nor any in misery, nor sick, nor emaciated; no man anywhere was so.

अध्याय 13

श्लोक 2.16

सुदक्षिणॊ मधुरवाग अनसूयुर जितेन्द्रियः धर्मात्मा चानृशंसश च विक्रान्तॊ ऽथाविकत्थनः

sudakṣiṇò madhuravāga anasūyura jitendriyaḥ dharmātmā cānṛśaṃsaśa ca vikrāntò 'thāvikatthanaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वमेवैतदुक्त हि मया लुब्धक कालत:

English

Generous, of sweet speech, free of envy, master of his senses, righteous-souled, merciful, valorous and not boastful.

अध्याय 13

श्लोक 2.17

यज्वा वदान्यॊ मेधावी बरह्मण्यः सत्यसंगरः न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः

yajvā vadānyò medhāvī barahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

नावां दोषेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कहिचित्

English

A sacrificer, generous, wise, devoted to brahmanas, true to his pledge, not contemptuous, a giver, master of the Veda and its limbs.

अध्याय 13

श्लोक 2.18

तं नर्मदा देव नदी पुण्या शीतजला शिवा चकमे पुरुषश्रेष्ठं सवेन भावेन भारत

taṃ narmadā deva nadī puṇyā śītajalā śivā cakame puruṣaśreṣṭhaṃ savena bhāvena bhārata

हिन्दी अर्थ

तुम्हें कभी हमारे ऊपर दोषारोपण नहीं करना चाहिए

English

The holy, cool-watered, auspicious river-goddess Narmada loved that best of men with her own feeling, Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 2.19

तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलॊचना नाम्ना सुदर्शना राजन रूपेण च सुदर्शना

tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalòcanā nāmnā sudarśanā rājana rūpeṇa ca sudarśanā

हिन्दी अर्थ

अब्रवीत् पन्नगं मृत्युं लुब्धं चार्जुनकं तथा

English

Then a lotus-eyed daughter was born to him of the river, named Sudarshana, Sudarshana in form, king.

अध्याय 13

श्लोक 2.20

तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर दुर्यॊधन सुता यादृग अभवद वरवर्णिनी

tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira duryòdhana sutā yādṛga abhavada varavarṇinī

हिन्दी अर्थ

विनाशहेतुर्नान्यो5स्य वध्यते5यं स्वकर्मणा

English

Such a form had never been among women, Yudhishthira, as that of Duryodhana's daughter, fair of complexion.

अध्याय 13

श्लोक 2.21

ताम अग्निश चकमे साक्षाद राजकन्यां सुदर्शनाम भूत्वा च बराह्मणः साक्षाद वरयाम आस तं नृपम

tāma agniśa cakame sākṣāda rājakanyāṃ sudarśanāma bhūtvā ca barāhmaṇaḥ sākṣāda varayāma āsa taṃ nṛpama

हिन्दी अर्थ

इसके विनाशका कारण नहीं है। यह जीव अपने कर्मसे ही मरता है

English

Agni himself loved that royal daughter Sudarshana, and, becoming a brahmana in person, asked that king for her.

अध्याय 13

श्लोक 2.22

दरिद्रश चासवर्णश च ममायम इति पार्थिवः न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम

daridraśa cāsavarṇaśa ca mamāyama iti pārthivaḥ na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanāma

हिन्दी अर्थ

विनाशहेतु: कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम्

English

The king, saying "he is poor and not of my class," was not willing to give his daughter Sudarshana to that brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 2.23

ततॊ ऽसय वितते यज्ञे नष्टॊ ऽभूद धव्यवाहनः ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा वाक्यम आहर्त्विजस तदा

tatò 'saya vitate yajñe naṣṭò 'bhūda dhavyavāhanaḥ tatò duryòdhanò rājā vākyama āhartvijasa tadā

हिन्दी अर्थ

इसके विनाशका कारण है। हम सब लोग कर्मके ही अधीन हैं

English

Then, in his sacrifice, spread out, the carrier of oblations was lost; then King Duryodhana spoke to the priests.

अध्याय 13

श्लोक 2.24

दुष्कृतं मम किं नु सयाद भवतां वा दविजर्षभाः येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्व इव

duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu sayāda bhavatāṃ vā davijarṣabhāḥ yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣva iva

हिन्दी अर्थ

कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम्

English

"What fault could be mine or yours, best of the twice-born, by which Agni was lost, as if done among wicked men?"

अध्याय 13

श्लोक 2.25

न हय अल्पं दुष्कृतं नॊ ऽसति येनाग्निर नाशम आगतः भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद विमृश्यताम

na haya alpaṃ duṣkṛtaṃ nò 'sati yenāgnira nāśama āgataḥ bhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitada vimṛśyatāma

हिन्दी अर्थ

मनुष्य अपने किये हुए कर्मके अनुसार ही सब कुछ पाता है

English

"There is no small bad deed of ours by which Agni was lost, or of yours, or mine; let this be examined in truth."

अध्याय 13

श्लोक 2.26

एतद राज्ञॊ वचः शरुत्वा विप्रास ते भरतर्षभ नियता वाग्यताश चैव पावकं शरणं ययुः

etada rājñò vacaḥ śarutvā viprāsa te bharatarṣabha niyatā vāgyatāśa caiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभि:

English

Hearing this word of the king, those brahmanas, bull of the Bharatas, restrained and silent, went to Agni for refuge.

अध्याय 13

श्लोक 2.27

तान दर्शयाम आस तदा भगवान हव्यवाहनः सवं रूपं दीप्तिमत कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः

tāna darśayāma āsa tadā bhagavāna havyavāhanaḥ savaṃ rūpaṃ dīptimata kṛtvā śaradarkasamadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

नचेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम्

English

Then the blessed Agni, the carrier of oblations, showed them his own form, shining, with splendour like the autumn sun.

अध्याय 13

श्लोक 2.28

ततॊ महात्मा तान आह दहनॊ बराह्मणर्षभान वरयाम्य आत्मनॊ ऽरथाय दुर्यॊधन सुताम इति

tatò mahātmā tāna āha dahanò barāhmaṇarṣabhāna varayāmya ātmanò 'rathāya duryòdhana sutāma iti

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मभिरयं बाल: कालेन निधनं गत:

English

Then the great-souled Agni said to those best of brahmanas, "For my own purpose I ask for Duryodhana's daughter."

अध्याय 13

श्लोक 2.29

ततस ते काल्यम उत्थाय तस्मै राज्ञे नयवेदयन बराह्मणा विस्मिताः सर्वे यद उक्तं चित्रभानुना

tatasa te kālyama utthāya tasmai rājñe nayavedayana barāhmaṇā vismitāḥ sarve yada uktaṃ citrabhānunā

हिन्दी अर्थ

यातु कालस्तथा मृत्युर्मु्चार्जुनक पन्नगम्

English

Then those brahmanas, rising at dawn, reported to the king what had been said by Agni, all amazed.

अध्याय 13

श्लोक 2.30

ततः स राजा तच छरुत्वा वचनं बरह्मवादिनाम अवाप्य परमं हर्षं तथेति पराह बुद्धिमान

tataḥ sa rājā taca charutvā vacanaṃ barahmavādināma avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti parāha buddhimāna

हिन्दी अर्थ

कालेनैतत् कृतं विद्धि निहता येन पार्थिवा:

English

Hearing the words of the Brahman-speakers, the wise king, reaching supreme joy, said, "So be it."

अध्याय 13

श्लोक 2.31

परायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम नित्यं सांनिध्यम इह ते चित्रभानॊ भवेद इति तम आह भगवान अग्निर एवम अस्त्व इति पार्थिवम

parāyācata nṛpaḥ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasuma nityaṃ sāṃnidhyama iha te citrabhānò bhaveda iti tama āha bhagavāna agnira evama astva iti pārthivama

हिन्दी अर्थ

समस्त भूपाल मारे गये हैं

English

The king asked the blessed Vibhavasu for a fee: "May you be ever present here, Chitrabhanu." The blessed Agni said to the king, "So be it."

अध्याय 13

श्लोक 2.32

ततः सांनिध्यम अध्यापि माहिष्मत्यां विभावसॊः दृष्टं हि सहदेवेन दिशॊ विजयता तदा

tataḥ sāṃnidhyama adhyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasòḥ dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśò vijayatā tadā

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरो महातेजा: पप्रच्छेदं च धर्मवित्

English

Even today the presence of Vibhavasu is at Mahishmati; it was seen by Sahadeva when he conquered the quarters then.

अध्याय 13

श्लोक 2.33

ततस तां समलंकृत्य कन्याम अहत वाससम ददौ दुर्यॊधनॊ राजा पावकाय महात्मने

tatasa tāṃ samalaṃkṛtya kanyāma ahata vāsasama dadau duryòdhanò rājā pāvakāya mahātmane

हिन्दी अर्थ

गौतमीलुब्धकव्यालमृत्युकालसंवादे प्रथमो5ध्याय:

English

Then, having adorned that maiden in clean garments, King Duryodhana gave her to Agni the great-souled.

अध्याय 13

श्लोक 2.34

परतिजग्राह चाग्निस तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम विधिना वेद दृष्टेन वसॊर धाराम इवाध्वरे

paratijagrāha cāgnisa tāṃ rājaputrīṃ sudarśanāma vidhinā veda dṛṣṭena vasòra dhārāma ivādhvare

हिन्दी अर्थ

श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतां वर

English

And Agni accepted that king's daughter Sudarshana by the rite seen in the Veda, like a stream of wealth at a sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 2.35

तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा शरिया अभवत परीतिमान अग्निर गर्भं तस्यां समादधे

tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śariyā abhavata parītimāna agnira garbhaṃ tasyāṃ samādadhe

हिन्दी अर्थ

महत्त्वपूर्ण उपाख्यानको मैंने बड़े ध्यानसे सुना है

English

Pleased with her beauty, conduct, family, body and splendour, Agni placed an embryo in her.

अध्याय 13

श्लोक 2.36

तस्यां समभवत पुत्रॊ नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः शिशुर एवाध्यगात सर्वं स च बरह्म सनातनम

tasyāṃ samabhavata putrò nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥ śiśura evādhyagāta sarvaṃ sa ca barahma sanātanama

हिन्दी अर्थ

कथ्यमानं त्वया किज्चित् तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

On her was born a son, named Sudarshana, son of Agni; as a child he learned everything, and the eternal Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 2.37

अथौघवान नाम नृपॊ नृगस्यासीत पितामहः तस्याप्य ओघवती कन्या पुत्रश चौघरथॊ ऽभवत

athaughavāna nāma nṛpò nṛgasyāsīta pitāmahaḥ tasyāpya oghavatī kanyā putraśa caugharathò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

हूँ, अतः आप मुझे इस विषयको विस्तारपूर्वक बताइये

English

Then there was a king named Oghavan, grandfather of Nriga; his daughter was Oghavati, and his son Ogharatha.

अध्याय 13

श्लोक 2.38

ताम ओघवान ददौ तस्मै सवयम ओघवतीं सुताम सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थं देवरूपिणाम

tāma oghavāna dadau tasmai savayama oghavatīṃ sutāma sudarśanāya viduṣe bhāryārthaṃ devarūpiṇāma

हिन्दी अर्थ

इत्येतत् सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेनापि च पार्थिव

English

Oghavan himself gave his daughter Oghavati to the learned Sudarshana, god-like in form, to be his wife.

अध्याय 13

श्लोक 2.39

स गृहस्थाश्रमरतस तया सह सुदर्शनः कुरुक्षेत्रे ऽवसद राजन्न ओघवत्या समन्वितः

sa gṛhasthāśramaratasa tayā saha sudarśanaḥ kurukṣetre 'vasada rājanna oghavatyā samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

बातें आप यथार्थरूपसे कहिये

English

Sudarshana, delighting in the householder's life, lived with her at Kurukshetra, O king, together with Oghavati.

अध्याय 13

श्लोक 2.40

गृहस्थश चावजेष्यामि मृत्युम इत्य एव स परभॊ परतिज्ञाम अकरॊद धीमान दीप्ततेजा विशां पते

gṛhasthaśa cāvajeṣyāmi mṛtyuma itya eva sa parabhò paratijñāma akaròda dhīmāna dīptatejā viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

विजय पायी थी, उसके विषयमें एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

English

"I shall conquer death as a householder": thus, lord, the wise Sudarshana, radiant, made his vow, O lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 2.41

ताम अथौघवतीं राजन स पावकसुतॊ ऽबरवीत अतिथेः परतिकूलं ते न कर्तव्यं कथं चन

tāma athaughavatīṃ rājana sa pāvakasutò 'baravīta atitheḥ paratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

तस्य पुत्रशतं जज्ञे नपते: सूर्यवर्चस:

English

Then, O king, that son of Pavaka said to Oghavati: "You must in no way do anything against a guest.

अध्याय 13

श्लोक 2.42

येन येन च तुष्येत नित्यम एव तवयातिथिः अप्य आत्मनः परदानेन न ते कार्या विचारणा

yena yena ca tuṣyeta nityama eva tavayātithiḥ apya ātmanaḥ paradānena na te kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

माहिष्मत्यामभूद् राजा धर्मात्मा सत्यविक्रम:

English

With whatever the guest is pleased, with that you must always serve him; even by giving yourself, you should not hesitate.

अध्याय 13

श्लोक 2.43

एतद वरतं मम सदा हृदि संपरिवर्तते गृहस्थानां हि सुश्रॊणि नातिथेर विद्यते परम

etada varataṃ mama sadā hṛdi saṃparivartate gṛhasthānāṃ hi suśròṇi nātithera vidyate parama

हिन्दी अर्थ

बड़ा ही धर्मात्मा और सत्यपराक्रमी था

English

This vow of mine ever turns in my heart: for householders, fair-hipped, there is nothing higher than a guest.

अध्याय 13

श्लोक 2.44

परमाणं यदि वामॊरु वचस ते मम शॊभने इदं वचनम अव्यग्रा हृदि तवं धारयेः सदा

paramāṇaṃ yadi vāmòru vacasa te mama śòbhane idaṃ vacanama avyagrā hṛdi tavaṃ dhārayeḥ sadā

हिन्दी अर्थ

सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मन:

English

If my word is authority for you, fair one, shapely-thighed, keep this word of mine always calmly in your heart.

अध्याय 13

श्लोक 2.45

निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहिते ऽनघे नातिथिस ते ऽवमन्तव्यः परमाणं यद्य अहं तव

niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṃnihite 'naghe nātithisa te 'vamantavyaḥ paramāṇaṃ yadya ahaṃ tava

हिन्दी अर्थ

अभ्यासमें संलग्न रहता था

English

When I have gone out, dear lady, and while one is near, the guest is not to be slighted by you, if I am authority for you."

अध्याय 13

श्लोक 2.46

तम अब्रवीद ओघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः न मे तवद वचनात किं चिद अकर्तव्यं कथं चन

tama abravīda oghavatī yatā mūrdhni kṛtāñjaliḥ na me tavada vacanāta kiṃ cida akartavyaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

महाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबल:

English

Oghavati answered him with joined palms at her head: "There is nothing I will in any way fail to do at your word."

अध्याय 13

श्लोक 2.47

जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम पृष्ठतॊ ऽनवगमद राजन रन्धान्वेषी तदा सदा

jigīṣamāṇaṃ tu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanama pṛṣṭhatò 'navagamada rājana randhānveṣī tadā sadā

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकेषु विख्यात: सुवीरो नाम नामत:

English

While Sudarshana, wishing to conquer, was at home, Death followed behind him, seeking an opening, always.

अध्याय 13

श्लोक 2.48

इध्मार्थं तु गते तस्मिन्न अग्निपुत्रे सुदर्शने अतिथिर बराह्मणः शरीमांस ताम आहौघवतीं तदा

idhmārthaṃ tu gate tasminna agniputre sudarśane atithira barāhmaṇaḥ śarīmāṃsa tāma āhaughavatīṃ tadā

हिन्दी अर्थ

सुवीरस्य तु पुत्रोभूत् सर्वसंग्रामदुर्जय:

English

When that son of Agni, Sudarshana, had gone for fuel, a glorious brahmana guest said to Oghavati:

अध्याय 13

श्लोक 2.49

आतिथ्यं दत्तम इच्छामि तवयाद्य वरवर्णिनि परमाणं यदि धर्मस ते गृहस्थाश्रमसंमतः

ātithyaṃ dattama icchāmi tavayādya varavarṇini paramāṇaṃ yadi dharmasa te gṛhasthāśramasaṃmataḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ था

English

"I wish for hospitality given by you today, fair one, if the dharma approved in the householder's stage is authority for you."

अध्याय 13

श्लोक 2.50

इत्य उक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी विधिना परतिजग्राह वेदॊक्तेन विशां पते

itya uktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī vidhinā paratijagrāha vedòktena viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामेष्वनिवर्तिन:

English

Thus addressed by that brahmana, the glorious king's daughter received him, lord of men, by the rule told in the Veda.

अध्याय 13

श्लोक 2.51

आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा दविजातये परॊवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते

āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā davijātaye paròvācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te

हिन्दी अर्थ

इन्द्र सदा ठीक समयपर और उचित मात्रामें ही वर्षा करते थे

English

Having given the twice-born a seat and foot-water, Oghavati said to the brahmana, "What is your need? What shall I give you?"

अध्याय 13

श्लोक 2.52

ताम अब्रवीत ततॊ विप्रॊ राजपुत्रीं सुदर्शनाम तवया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तद आचर

tāma abravīta tatò viprò rājaputrīṃ sudarśanāma tavayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tada ācara

हिन्दी अर्थ

रत्नैर्थनैश्व पशुभि: सस्यैश्वापि पृथग्विधै:

English

Then the brahmana said to the king's daughter Sudarshana: "My need is you, fair one; do it without hesitation.

अध्याय 13

श्लोक 2.53

यदि परमाणं धर्मस ते गृहस्थाश्रमसंमतः परदानेनात्मनॊ राज्ञि कर्तुम अर्हसि मे परियम

yadi paramāṇaṃ dharmasa te gṛhasthāśramasaṃmataḥ paradānenātmanò rājñi kartuma arhasi me pariyama

हिन्दी अर्थ

न तस्य विषये चाभूत् कृपणो नापि दुर्गतः

English

If the dharma approved in the householder's stage is authority for you, queen, you ought to do what I like by giving yourself."

अध्याय 13

श्लोक 2.54

तथा संछन्द्यमानॊ ऽनयैर ईप्सितैर नृप कन्यया नान्यम आत्मप्रदानात स तस्या वव्रे वरं दविजः

tathā saṃchandyamānò 'nayaira īpsitaira nṛpa kanyayā nānyama ātmapradānāta sa tasyā vavre varaṃ davijaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा चानृशंसश्न विक्रान्तोथाविकत्थन:

English

Though pleasing the princess with other desired things, king, the brahmana chose no other boon than her giving herself.

अध्याय 13

श्लोक 2.55

सा तु राजसुता समृत्वा हर्तुर वचनम आदितः तथेति लज्जमाना सा तम उवाच दविजर्षभम

sā tu rājasutā samṛtvā hartura vacanama āditaḥ tatheti lajjamānā sā tama uvāca davijarṣabhama

हिन्दी अर्थ

चकमे पुरुषव्याप्रं स्वेन भावेन भारत

English

But the king's daughter, remembering her husband's words from the start, said "So be it" to that bull among the twice-born, ashamed.

अध्याय 13

श्लोक 2.56

ततॊ रहः स विप्रर्षिः सा चैवॊपविवेश ह संस्मृत्य भर्तुर वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः

tatò rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivòpaviveśa ha saṃsmṛtya bhartura vacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषसिंहको सम्पूर्ण हृदयसे चाहने लगी और उसकी पत्नी बन गयी

English

Then in private the brahmana sage and she sat together, she remembering the husband's words, who desired the householder's stage.

अध्याय 13

श्लोक 2.57

अथेध्मान समुपादाय स पावकिर उपागमत मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुर इवान्वितः

athedhmāna samupādāya sa pāvakira upāgamata mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhura ivānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

नाम्ना सुदर्शना राजन् रूपेण च सुदर्शना

English

Then, taking the fuel, the son of Agni came, followed by Death in fierce form, as always, like a kinsman.

अध्याय 13

श्लोक 2.58

ततस तव आश्रमम आगम्य स पावकसुतस तदा ताम आजुहावौघवतीं कवासि यातेति चासकृत

tatasa tava āśramama āgamya sa pāvakasutasa tadā tāma ājuhāvaughavatīṃ kavāsi yāteti cāsakṛta

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनसुता यादूगभवद् वरवर्णिनी

English

Then, coming to the hermitage, the son of Agni called Oghavati again and again, "Where have you gone?"

अध्याय 13

श्लोक 2.59

तस्मै परतिवचः सा तु भर्त्रे न परददौ तदा कराभ्यां तेन विप्रेण सपृष्टा भर्तृव्रता सती

tasmai parativacaḥ sā tu bhartre na paradadau tadā karābhyāṃ tena vipreṇa sapṛṣṭā bhartṛvratā satī

हिन्दी अर्थ

भूत्वा च ब्राह्मणो राजन् वरयामास तं नूपम्

English

She did not answer her husband then, being touched by the brahmana's hands, the chaste wife devoted to her husband.

अध्याय 13

श्लोक 2.60

उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुर एव च तूष्णींभूताभवत साध्वी न चॊवाचाथ किं चन

ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartura eva ca tūṣṇīṃbhūtābhavata sādhvī na còvācātha kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम्

English

Thinking, "I am defiled," ashamed before her husband, the virtuous woman stayed silent and said nothing.

अध्याय 13

श्लोक 2.61

अथ तां पुनर एवेदं परॊवाच स सुदर्शनः कव सा साध्वी कव सा याता गरीयः किम अतॊ मम

atha tāṃ punara evedaṃ paròvāca sa sudarśanaḥ kava sā sādhvī kava sā yātā garīyaḥ kima atò mama

हिन्दी अर्थ

ततः सुदुःखितो राजा वाक्यमाह द्विजांस्तदा

English

Then Sudarshana again said: "Where is that virtuous one, where has she gone? What is greater than this for me?

अध्याय 13

श्लोक 2.62

पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता कथं न परत्युदेत्य अद्य समयमाना यथा पुरा

pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā kathaṃ na paratyudetya adya samayamānā yathā purā

हिन्दी अर्थ

बड़ा दुःख हुआ और उन्होंने ब्राह्मणोंसे कहा--

English

Devoted to her husband, true in conduct, ever fond of honesty, why does she not come to meet me today, smiling as before?"

अध्याय 13

श्लोक 2.63

उटजस्थस तु तं विप्रः परत्युवाच सुदर्शनम अतिथिं विद्धि संप्राप्तं पावके बराह्मणं च माम

uṭajasthasa tu taṃ vipraḥ paratyuvāca sudarśanama atithiṃ viddhi saṃprāptaṃ pāvake barāhmaṇaṃ ca māma

हिन्दी अर्थ

भवतां चाथवा महां तत्त्वेनेतद् विमृश्यताम्

English

Staying in the hut, the brahmana answered Sudarshana: "Know that a brahmana guest has come, son of Pavaka, and that it is I.

अध्याय 13

श्लोक 2.64

अनया छन्द्यमानॊ ऽहं भार्यया तव सत्तम तैस तैर अतिथि सत्कारैर आर्जवे ऽसया दृढं मनः

anayā chandyamānò 'haṃ bhāryayā tava sattama taisa taira atithi satkāraira ārjave 'sayā dṛḍhaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

नियता वाग्यताश्वैव पावकं शरणं ययु:

English

Pleased by your wife with those various honours to a guest, her mind is firm in honesty, best of men.

अध्याय 13

श्लोक 2.65

अनेन विधिना सेयं माम अर्चति शुभानना अनुरूपं यद अत्राद्य तद भवान वक्तुम अर्हति

anena vidhinā seyaṃ māma arcati śubhānanā anurūpaṃ yada atrādya tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

स्वं रूप॑ दीप्तिमत् कृत्वा शरदर्कसमद्युति:

English

By this rule this fair-faced one honours me; you ought to say what is fitting here today."

अध्याय 13

श्लोक 2.66

कूटमुद्गर हस्तस तु मृत्युस तं वै समन्वयात हीनप्रतिज्ञम अत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन

kūṭamudgara hastasa tu mṛtyusa taṃ vai samanvayāta hīnapratijñama atrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayana

हिन्दी अर्थ

वरयाम्यात्मनोअर्थाय दुर्योधनसुतामिति

English

And Death, with a club-hammer in hand, followed him, thinking, "I shall kill him here, who has lost his pledge."

अध्याय 13

श्लोक 2.67

सुदर्शनस तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा तयक्तेर्ष्यस तयक्तमन्युश च समयमानॊ ऽबरवीद इदम

sudarśanasa tu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā tayakterṣyasa tayaktamanyuśa ca samayamānò 'baravīda idama

हिन्दी अर्थ

नरेशने “तथास्तु' कहकर अग्निदेवका प्रस्ताव स्वीकार कर लिया

English

But Sudarshana, with mind, deed, glance and speech, free of envy and anger, said smiling:

अध्याय 13

श्लोक 2.68

सुरतं ते ऽसतु विप्राग्र्य परीतिर हि परमा मम गृहस्थस्य हि धर्मॊ ऽगर्यः संप्राप्तातिथि पूजनम

surataṃ te 'satu viprāgrya parītira hi paramā mama gṛhasthasya hi dharmò 'garyaḥ saṃprāptātithi pūjanama

हिन्दी अर्थ

नित्यं सांनिध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति

English

"May your pleasure be good, best of brahmanas; my joy is the highest; for the householder's foremost dharma is the honouring of a guest who has come.

अध्याय 13

श्लोक 2.69

अतिथिः पूजितॊ यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति नान्यस तस्मात परॊ धर्म इति पराहुर मनीषिणः

atithiḥ pūjitò yasya gṛhasthasya tu gacchati nānyasa tasmāta parò dharma iti parāhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नगरीमें आपका सदा निवास बना रहे”

English

The householder whose guest goes away honoured: no other dharma is higher than that, say the wise.

अध्याय 13

श्लोक 2.70

पराणा हि मम दाराश च यच चान्यद विद्यते वसु अतिथिभ्यॊ मया देयम इति मे वरतम आहितम

parāṇā hi mama dārāśa ca yaca cānyada vidyate vasu atithibhyò mayā deyama iti me varatama āhitama

हिन्दी अर्थ

आजतक माहिष्मती नगरीमें अग्निदेवका निवास बना हुआ है

English

My life, my wives and whatever other wealth there is must be given to guests by me: this vow is placed on me.

अध्याय 13

श्लोक 2.71

निःसंदिग्धं मया वाक्यम एतत ते समुदाहृतम तेनाहं विप्र सत्येन सवयम आत्मानम आलभे

niḥsaṃdigdhaṃ mayā vākyama etata te samudāhṛtama tenāhaṃ vipra satyena savayama ātmānama ālabhe

हिन्दी अर्थ

ततस्तां समलंकृत्य कनन्‍्यामाहृतवाससम्

English

This word has been spoken by me without doubt; by this truth, Brahmana, I touch my own self.

अध्याय 13

श्लोक 2.72

पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम बुद्धिर आत्मा मनः कालॊ दिशश चैव गुणा दश

pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama buddhira ātmā manaḥ kālò diśaśa caiva guṇā daśa

हिन्दी अर्थ

प्रतिजग्राह चाग्निस्तु राजकन्यां सुदर्शनाम्

English

Earth, wind, space, water and fire as the fifth, intellect, self, mind, time and the directions: ten qualities.

अध्याय 13

श्लोक 2.73

नित्यम एते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर

nityama ete hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara

हिन्दी अर्थ

वसुधारा ग्रहण करते हैं

English

These always see, dwelling in the bodies of the embodied, the good and the evil deeds, best of upholders of dharma.

अध्याय 13

श्लोक 2.74

यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृता तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा

yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayādya samudāhṛtā tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā

हिन्दी अर्थ

तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया

English

As this speech has not been untrue as spoken by me today, by that truth let the gods protect me or burn me."

अध्याय 13

श्लोक 2.75

ततॊ नादः समभवद दिक्षु सर्वासु भारत असकृत सत्यम इत्य एव नैतन मिथ्येति सर्वशः

tatò nādaḥ samabhavada dikṣu sarvāsu bhārata asakṛta satyama itya eva naitana mithyeti sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्या: समभवत् पुत्रो नाम्ना55ग्नेय: सुदर्शन:

English

Then a sound arose in all directions, Bharata, repeatedly: "True! This is not false!" on every side.

अध्याय 13

श्लोक 2.76

उटजात तु ततस तस्मान निश्चक्राम स वै दविजः वपुषा खं च भूमिं च वयाप्य वायुर इवॊद्यतः

uṭajāta tu tatasa tasmāna niścakrāma sa vai davijaḥ vapuṣā khaṃ ca bhūmiṃ ca vayāpya vāyura ivòdyataḥ

हिन्दी अर्थ

शिशुरेवाध्यगात् सर्व परं ब्रह्म सनातनम्

English

Then that brahmana came out of the hut, rising like the wind and pervading sky and earth with his body.

अध्याय 13

श्लोक 2.77

सवरेण विप्रः शैक्षेण तरीँल लॊकान अनुनादयन उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वम आमन्त्र्य नामतः

savareṇa vipraḥ śaikṣeṇa tarī~la lòkāna anunādayana uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvama āmantrya nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

तस्याथौघवती कन्या पुत्रश्नौघरथो5भवत्

English

With the phonetic voice, making the three worlds resound, the brahmana, having first addressed the knower of dharma by name, said:

अध्याय 13

श्लोक 2.78

धर्मॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ पराप्तः सत्यं च ते जञात्वा परीतिर मे परमा तवयि

dharmò 'hama asmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha parāptaḥ satyaṃ ca te jañātvā parītira me paramā tavayi

हिन्दी अर्थ

सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम्

English

"I am Dharma; good fortune to you, sinless one; I came to test you, and knowing your truth my joy in you is highest.

अध्याय 13

श्लोक 2.79

विजितश च तवया मृत्युर यॊ ऽयं तवाम अनुगच्छति रन्ध्रान्वेषी तव सदा तवया धृत्या वशीकृतः

vijitaśa ca tavayā mṛtyura yò 'yaṃ tavāma anugacchati randhrānveṣī tava sadā tavayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सुदर्शनको पत्नी बनानेके लिये दे दिया

English

Death, who follows you, seeking an opening always, has been conquered by you and subdued by your steadiness.

अध्याय 13

श्लोक 2.80

न चास्ति शक्तिस तरैलॊक्ये कस्य चित पुरुषॊत्तम पतिव्रताम इमां साध्वीं तवॊद्वीक्षितुम अप्य उत

na cāsti śaktisa tarailòkye kasya cita puruṣòttama pativratāma imāṃ sādhvīṃ tavòdvīkṣituma apya uta

हिन्दी अर्थ

कुरक्षेत्रमें निवास किया

English

There is no power in the three worlds, best of men, in anyone even to look at this virtuous wife devoted to her husband.

अध्याय 13

श्लोक 2.81

रक्षिता तवद गुणैर एषा पतिव्रतगुणैस तथा अधृष्या यद इयं बरूयात तथा तन नान्यथा भवेत

rakṣitā tavada guṇaira eṣā pativrataguṇaisa tathā adhṛṣyā yada iyaṃ barūyāta tathā tana nānyathā bhaveta

हिन्दी अर्थ

प्रतिज्ञामकरोद् धीमान् दीप्ततेजा विशाम्पते

English

She is guarded by your qualities and by the qualities of a devoted wife; unassailable, what she says will be so, not otherwise.

अध्याय 13

श्लोक 2.82

एषा हि तपसा सवेन संयुक्ता बरह्मवादिनी पावनार्थं च लॊकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति

eṣā hi tapasā savena saṃyuktā barahmavādinī pāvanārthaṃ ca lòkasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

अतिथे: प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथंचन

English

Joined by her own austerity, a speaker of Brahman, for the purification of the world she will be the best of rivers.

अध्याय 13

श्लोक 2.83

अर्धेनौघवती नाम तवाम अर्थेनानुयास्यति शरीरेण महाभागा यॊगॊ हय अस्या वशे सथितः

ardhenaughavatī nāma tavāma arthenānuyāsyati śarīreṇa mahābhāgā yògò haya asyā vaśe sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

किसी तरह कोई कार्य नहीं करना चाहिए”

English

She, greatly fortunate, named Oghavati, will follow you with half her body; yoga is within her control.

अध्याय 13

श्लोक 2.84

अनया सह लॊकांश च गन्तासि तपसार्जितान यत्र नावृत्तिम अभ्येति शाश्वतांस तान सनातनान

anayā saha lòkāṃśa ca gantāsi tapasārjitāna yatra nāvṛttima abhyeti śāśvatāṃsa tāna sanātanāna

हिन्दी अर्थ

अप्यात्मन: प्रदानेन न ते कार्या विचारणा

English

With her you will go to the worlds won by austerity, eternal, from which there is no return.

अध्याय 13

श्लोक 2.85

अनेन चैव देहेन लॊकांस तवम अभिपत्स्यसे निर्जितश च तवया मृत्युर ऐश्वर्यं च तवॊत्तमम

anena caiva dehena lòkāṃsa tavama abhipatsyase nirjitaśa ca tavayā mṛtyura aiśvaryaṃ ca tavòttamama

हिन्दी अर्थ

गृहस्थानां च सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम्

English

And with this body you will reach the worlds; death is conquered by you and your lordship is supreme.

अध्याय 13

श्लोक 2.86

पञ्च भूतान्य अतिक्रान्तः सववीर्याच च मनॊ भवः गृहस्थ धर्मेणानेन कामक्रॊधौ च ते जितौ

pañca bhūtānya atikrāntaḥ savavīryāca ca manò bhavaḥ gṛhastha dharmeṇānena kāmakròdhau ca te jitau

हिन्दी अर्थ

अतिथि-सेवासे बढ़कर दूसरा कोई धर्म नहीं है

English

You have passed beyond the five elements and from your own power the mind-born; by this householder's dharma desire and anger are conquered by you.

अध्याय 13

श्लोक 2.87

सनेहॊ रागश च तन्द्री च मॊहॊ दरॊहश च केवलः तव शुश्रूषया राजन राजपुत्र्या विनिर्जिताः

sanehò rāgaśa ca tandrī ca mòhò daròhaśa ca kevalaḥ tava śuśrūṣayā rājana rājaputryā vinirjitāḥ

हिन्दी अर्थ

इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारये: सदा

English

Affection, passion, sloth, delusion and malice entire, O king, have been conquered by your service to the king's daughter."

अध्याय 13

श्लोक 2.88

[भ] शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथम उत्तमम युक्तं परगृह्य भगवान वयवसायॊ जगाम तम

[bha] śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ rathama uttamama yuktaṃ paragṛhya bhagavāna vayavasāyò jagāma tama

हिन्दी अर्थ

अपने हृदयमें धारण किये रहना

English

[Bhishma said:] Then the blessed Vyavasaya, taking an excellent chariot yoked with a thousand white horses, went to him.

अध्याय 13

श्लोक 2.89

मृत्युर आत्मा च लॊकाश च जिता भूतानि पञ्च च बुद्धिः कालॊ मनॊ वयॊम कामक्रॊधौ तथैव च

mṛtyura ātmā ca lòkāśa ca jitā bhūtāni pañca ca buddhiḥ kālò manò vayòma kāmakròdhau tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

नातिथिस्ते5वमन्तव्य: प्रमाणं यद्यहं तव

English

Death, the self, the worlds, the five elements, intellect, time, mind, space, and desire and anger were conquered.

अध्याय 13

श्लोक 2.90

तस्माद गृहाश्रमस्थस्य नान्यद दैवतम अस्ति वै ऋते ऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद विचारय

tasmāda gṛhāśramasthasya nānyada daivatama asti vai ṛte 'tithiṃ naravyāghra manasaitada vicāraya

हिन्दी अर्थ

छिद्र खोजती हुई सदा उनके पीछे लगी रहती थी

English

Therefore for one standing in the householder's stage there is no other god than the guest, tiger among men; reflect on this in mind.

अध्याय 13

श्लोक 2.91

अतिथिः पूजितॊ यस्य धयायते मनसा शुभम न तत करतुशतेनापि तुल्यम आहुर मनीषिणः

atithiḥ pūjitò yasya dhayāyate manasā śubhama na tata karatuśatenāpi tulyama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाभ्रमसम्मत:

English

The guest honoured by whom meditates in mind on the good: the wise say that is not equalled even by a hundred sacrifices.

अध्याय 13

श्लोक 2.92

पात्रं तव अतिथिम आसाद्य शीलाढ्यं यॊ न पूजयेत स दत्त्वा सुकृतं तस्य कषपयेत हय अनर्चितः

pātraṃ tava atithima āsādya śīlāḍhyaṃ yò na pūjayeta sa dattvā sukṛtaṃ tasya kaṣapayeta haya anarcitaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशाम्पते

English

One who, meeting a guest who is a worthy vessel and rich in conduct, does not honour him, having given, destroys his merit, being unhonoured.

अध्याय 13

श्लोक 2.93

एतत ते कथितं पुत्र मयाख्यानम अनुत्तमम यथा हि विजितॊ मृत्युर गृहस्थेन पुराभवत

etata te kathitaṃ putra mayākhyānama anuttamama yathā hi vijitò mṛtyura gṛhasthena purābhavata

हिन्दी अर्थ

विधिसे उसका पूजन किया

English

This excellent story has been told to you, son, of how Death was conquered long ago by a householder.

अध्याय 13

श्लोक 2.94

धन्यं यशस्यम आयुष्मद इदम आख्यानम उत्तमम बुभूषिताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम

dhanyaṃ yaśasyama āyuṣmada idama ākhyānama uttamama bubhūṣitābhimantavyaṃ sarvaduścaritāpahama

हिन्दी अर्थ

प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थ: कि ददामि ते

English

This excellent story, bringing wealth, fame and long life, is to be honoured by those who wish to prosper, and removes all misdeeds.

अध्याय 13

श्लोक 2.95

य इदं कथयेद विद्वान अहन्य अहनि भारत सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल लॊकान अवाप्नुयात

ya idaṃ kathayeda vidvāna ahanya ahani bhārata sudarśanasya caritaṃ puṇyā~la lòkāna avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

मुझे तुमसे ही काम है। तुम नि:शंक होकर मेरा यह प्रिय कार्य करो

English

The learned man who tells this day after day, Bharata, the deeds of Sudarshana, would gain holy worlds.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।