सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्
sarva-bhūteṣhu yenaikaṁ bhāvam avyayam īkṣhate avibhaktaṁ vibhakteṣhu taj jñānaṁ viddhi sāttvikam
within all living beings
by which
one
nature
imperishable
one sees
undivided
in diversity
that
knowledge
understand
in the mode of goodness
अर्थMeaning
जिस ज्ञानके द्वारा साधक सम्पूर्ण विभक्त प्राणियोंमें विभागरहित एक अविनाशी भाव-(सत्ता-) को देखता है, उस ज्ञानको तुम सात्त्विक समझो।
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
Know that knowledge to be sattvika, by which one sees in all beings an immutable existence, undivided even in the divided.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
व्याख्याVyakhya
सात्त्विक ज्ञान का लक्षण यहाँ बताया गया है, और यह गीता की सबसे सुंदर परिभाषाओं में से एक है। जिस ज्ञान से व्यक्ति 'सर्वभूतेषु', सभी प्राणियों में, 'एक अव्यय भाव', एक अविनाशी सत्ता, को देखता है, और 'विभक्तेषु अविभक्तम्', बँटे हुए में भी उसे अविभक्त देखता है, वह ज्ञान सात्त्विक है। संसार में हम अनगिनत भिन्न रूप देखते हैं: मनुष्य, पशु, वृक्ष, अलग-अलग स्वभाव और परिस्थितियाँ। सात्त्विक ज्ञान इन भिन्नताओं को नकारता नहीं, पर उनके नीचे एक ही सत्ता को पहचानता है, जैसे अनेक लहरों में एक ही समुद्र। अद्वैत परंपरा इसे एक ही ब्रह्म की प्रत्यक्ष अनुभूति मानती है, जबकि विशिष्टाद्वैत इसे सभी प्राणियों में एक ही परमात्मा के अन्तर्यामी रूप में विद्यमान होने की पहचान मानता है। दोनों में व्यावहारिक परिणाम एक ही है: ऐसा ज्ञान करुणा, समता और सबके प्रति आदर उत्पन्न करता है।
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
Content status
- Original text
- Translation · from the source archive
- Commentary · AI-drafted · editor-approved
No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.
- Sanskrit edition
- Gita Press Edition (गोरखपुर संवत् 2080). Gita Press, Gorakhpur / Muktabodha Digital Archive
- Translation
- Jayadayal Goyandka (Hindi), Swami Gambhirananda & Swami Sivananda (English)
- Source
- github.com/gita/gita
- Last updated
- 2026-10-24
- Licence note (as recorded)
- Community dataset — verify license terms at source repo before redistribution.
- पाठ-भेद · Variant readings
- Variant readings collated from Anandashram (Pune) and Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI) critically edited texts.
Found a mistake?