Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 100/172 · श्लोक 226.1–227.31

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 226.1

[वयास] भूतग्रामे नियुक्तं यत तद एतत कीर्तितं मया बराह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत ते वक्ष्यामि पृच्छते

[vayāsa] bhūtagrāme niyuktaṃ yata tada etata kīrtitaṃ mayā barāhmaṇasya tu yatkṛtyaṃ tata te vakṣyāmi pṛcchate

हिन्दी अर्थ

कारण है। उसके सिवा जो कुछ है, सब कार्यमात्र है

English

levy imposts upon the Vaisyas of his realm. If the king disregards the Vaisyas, they become lost to him, and abandoning his dominions remove themselves to the woods. The king should, therefore, behave with leniency towards them. The king, O son of Pritha, should always conciliate

अध्याय 12

श्लोक 226.2

जातकर्मप्रभृत्य अस्य कर्मणां दक्षिणावताम करिया सयाद आ समावृत्तेर आचार्ये वेदपारगे

jātakarmaprabhṛtya asya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatāma kariyā sayāda ā samāvṛttera ācārye vedapārage

हिन्दी अर्थ

अतः वह सबको जाननेवाला साक्षी सर्वोत्कृष्ट देहका स्वामी आत्मा एक है हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्

English

[Vyasa said:] "From birth rites on, a man's rites with their fees go on until his return home from the teacher who is a master of the Veda.

अध्याय 12

श्लोक 226.3

अधीत्य वेदान अखिलान गुरु शुश्रूसने रतः गुरूणाम अनृणॊ भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित

adhītya vedāna akhilāna guru śuśrūsane rataḥ gurūṇāma anṛṇò bhūtvā samāvarteta yajñavita

हिन्दी अर्थ

चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान्

English

Having studied all the Vedas, devoted to serving his teacher, free of debt to his teachers, the knower of sacrifice should return home.

अध्याय 12

श्लोक 226.4

आचार्येणाभ्यनुज्ञातश चतुर्णाम एकम आश्रमम आ विमॊक्षाच छरीरस्य सॊ ऽनुतिष्ठेद यथाविधि

ācāryeṇābhyanujñātaśa caturṇāma ekama āśramama ā vimòkṣāca charīrasya sò 'nutiṣṭheda yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

मनसा चान्यथा कांक्षन् परं न प्रतिपद्यते

English

Permitted by his teacher, he should follow one of the four stages until the release of his body, according to rule:

अध्याय 12

श्लोक 226.5

परजा सर्गेण दारैश च बरह्मचर्येण वा पुनः वने गुरु सकाशे वा यति धर्मेण वा पुनः

parajā sargeṇa dāraiśa ca barahmacaryeṇa vā punaḥ vane guru sakāśe vā yati dharmeṇa vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

यथादर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि स्वच्छ दर्पणमें ही मानव अपने प्रतिबिम्बको अच्छी तरह देख पाता है

English

by begetting offspring with a wife, or by celibacy, in the forest or in the teacher's presence, or by the dharma of the ascetic.

अध्याय 12

श्लोक 226.6

गृहस्थस तव एव सर्वेषां चतुर्णां मूलम उच्यते तत्र पक्वकसायॊ हि दन्तः सर्वत्र सिध्यति

gṛhasthasa tava eva sarveṣāṃ caturṇāṃ mūlama ucyate tatra pakvakasāyò hi dantaḥ sarvatra sidhyati

हिन्दी अर्थ

तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना

English

The householder is called the root of all four; in it the self-controlled whose passions are ripened succeeds everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 226.7

परजावाञ शरॊत्रियॊ यज्वा मुक्तॊ दिव्यैस तरिभिर ऋणैः अथान्यान आश्रमान पश्चात पूतॊ गच्छति कर्मभिः

parajāvāña śaròtriyò yajvā muktò divyaisa taribhira ṛṇaiḥ athānyāna āśramāna paścāta pūtò gacchati karmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानातू परतरं महत् परमात्मा श्रेष्ठ है

English

With offspring, learned in the Veda, a sacrificer, freed from the three divine debts, afterward, purified, he goes by deeds to the other stages.

अध्याय 12

श्लोक 226.8

यत पृथिव्यां पुण्यतमं विद्या सथानं तदावसेत यतेत तस्मिन परामान्यं गन्तुं यशसि चॊत्तमे

yata pṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyā sathānaṃ tadāvaseta yateta tasmina parāmānyaṃ gantuṃ yaśasi còttame

हिन्दी अर्थ

मनः श्रोत्रादिभिययुक्त शब्दादीन् साधु पश्यति

English

He should dwell at the most holy place on earth, a seat of learning; and strive there to reach eminence and excellent fame.

अध्याय 12

श्लोक 226.9

तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वा इज्यया वा परदानैर वा विप्राणां वर्धते यशः

tapasā vā sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā ijyayā vā paradānaira vā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें त्यागकर अमृतस्वरूप परमात्माको प्राप्त हो जाता है स एवास्तमपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति

English

By great austerity, by crossing to the far shore of the sciences, by sacrifice, or by gifts to brahmanas, his fame grows.

अध्याय 12

श्लोक 226.10

यावद अस्य भवत्य अस्मिँल लॊके कीर्तिर यशस्करी तावत पुण्यकृताँल लॊकान अनन्तान पुरुषाश्नुते

yāvada asya bhavatya asmi~la lòke kīrtira yaśaskarī tāvata puṇyakṛtā~la lòkāna anantāna puruṣāśnute

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मजैज्ञानमिदं निबद्धम् अधम शरीरोंमें यह चिन्मय ज्ञान बिना किसी विरोधके स्थित रहता है

English

and protect the Vaisyas, adopt measures for inspiring them with a sense of security and for ensuring them in the enjoyment of what they possess, and always do what is agreeable to them. The king, O Bharata, should always act in such a way towards the Vaisyas that their productive powers may be enhanced. The Vaisyas increase the strength of a kingdom, improve its agriculture, and develop its trade. A wise king, therefore, should always gratify them. Acting with heedfulness and leniency, he should levy mild imposts upon them. It is always easy to behave with goodness towards the Vaisyas. There is nothing productive of greater good to a kingdom, O Yudhishthira, then the adoption of such behaviour towards the Vaisyas of the realm.'"

अध्याय 12

श्लोक 226.11

अध्यापयेद अधीयीत याजयेत यजेत च न वृथा परतिगृह्णीयान न च दद्यात कथंचनन

adhyāpayeda adhīyīta yājayeta yajeta ca na vṛthā paratigṛhṇīyāna na ca dadyāta kathaṃcanana

हिन्दी अर्थ

ज्ञानैकदेश: परम: स तेभ्य:

English

not left, one would refrain absolutely from work. The king, therefore, in taxing the outturns of work, should leave such a margin of profit to the producers.

अध्याय 12

श्लोक 226.12

याज्यतः शिष्यतॊ वापि कन्यया वा धनं महत यद्य आगच्छेद यजेद दद्यान नैकॊ ऽशनीयात कथं चन

yājyataḥ śiṣyatò vāpi kanyayā vā dhanaṃ mahata yadya āgaccheda yajeda dadyāna naikò 'śanīyāta kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

स्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्यत्

English

resources at his disposal.

अध्याय 12

श्लोक 226.13

गृहम आवसतॊ हय अस्य नान्यत तीर्थं परतिग्रहात देवर्षिपितृगुर्व अर्थं वृद्धातुल बुभुक्षताम

gṛhama āvasatò haya asya nānyata tīrthaṃ paratigrahāta devarṣipitṛgurva arthaṃ vṛddhātula bubhukṣatāma

हिन्दी अर्थ

बुध: परं पश्यति तं स्वभावम्

English

For one dwelling in a house there is no other holy place than receiving, for gods, sages, ancestors, teachers, and the old, the weak and the hungry.

अध्याय 12

श्लोक 226.14

अन्तर्हिताभिप्तप्तानां यथाशक्ति बुभूसताम दरव्याणाम अतिशक्त्यापि देयम एषां कृताद अपि

antarhitābhiptaptānāṃ yathāśakti bubhūsatāma daravyāṇāma atiśaktyāpi deyama eṣāṃ kṛtāda api

हिन्दी अर्थ

ऐसा नहीं जानता, वही एक शरीरसे दूसरे शरीरमें जन्म लेता रहता है गच्छत्यदृष्ट: फलसंनियोगात्

English

To those scorched in hiding and wishing to eat, he should give as he can, even more than is made, even beyond ability.

अध्याय 12

श्लोक 226.15

अर्हताम अनुरूपाणां नादेयं हय अस्ति किं चन उच्चैःश्रवसम अप्य अश्वं परापनीयं सतां विदुः

arhatāma anurūpāṇāṃ nādeyaṃ haya asti kiṃ cana uccaiḥśravasama apya aśvaṃ parāpanīyaṃ satāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

ते त॑ न पश्यन्ति स पश्यते तान्

English

For the worthy and fitting there is nothing that should not be given; the good know that even the horse Uchchaihshravas should be brought.

अध्याय 12

श्लोक 226.16

अनुनीय तथा काव्यः सत्यसंधॊ महाव्रतः सवैः पराणैर बराह्मण परानान परित्राय दिवं गतः

anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṃdhò mahāvrataḥ savaiḥ parāṇaira barāhmaṇa parānāna paritrāya divaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् शरीरका आश्रय ले उसीको अपना स्वरूप मानकर धारण करता है

English

So, appeased, Kavya of true pledge and great vow went to heaven, having saved a brahmana's life with his own life.

अध्याय 12

श्लोक 226.17

रन्ति देवश च सांकृत्यॊ वसिष्ठाय महात्मने अपः परदाय शीतॊष्णा नाकपृष्ठे महीयते

ranti devaśa ca sāṃkṛtyò vasiṣṭhāya mahātmane apaḥ paradāya śītòṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate

हिन्दी अर्थ

जाकर पाँचों भूतोंका आश्रय ले लेते हैं

English

Rantideva and Sankritya, having given water to the great-souled Vasishtha, are honoured in the back of heaven, giving cold and hot.

अध्याय 12

श्लोक 226.18

आत्रेयश चन्द्र दमयॊर अर्हतॊर विविधं धनम दत्त्वा लॊकान ययौ धीमान अनन्तान स महीपतिः

ātreyaśa candra damayòra arhatòra vividhaṃ dhanama dattvā lòkāna yayau dhīmāna anantāna sa mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

वाय्वात्मक: स्पर्शकृतो गुणश्व अनुगमन करते हैं अर्थात् मनके द्वारा फल प्रदान करते हैं

English

Atreya, having given manifold wealth to the worthy Chandra and Damaya, the wise king, went to endless worlds.

अध्याय 12

श्लोक 226.19

शिबिरौशीनरॊ ऽङगानि सुतं च परियम औरसम बराह्मणार्थम उपाकृत्य नाकपृष्ठम इतॊ गतः

śibirauśīnarò 'ṅagāni sutaṃ ca pariyama aurasama barāhmaṇārthama upākṛtya nākapṛṣṭhama itò gataḥ

हिन्दी अर्थ

स्तस्मात् स एक: परम: शरीरी

English

Shibi Aushinara, having offered his limbs and his dear son of his body for a brahmana's sake, went from here to the back of heaven.

अध्याय 12

श्लोक 226.20

परतर्दनः काशिपतिः परदाय नयने सवके बराह्मणायातुलां कीर्तिम इह चामुत्र चाश्नुते

paratardanaḥ kāśipatiḥ paradāya nayane savake barāhmaṇāyātulāṃ kīrtima iha cāmutra cāśnute

हिन्दी अर्थ

तथा कृतं पश्यति तद् विनश्यति

English

Pratardana, lord of Kashi, having given his own eyes to a brahmana, gains incomparable fame here and hereafter.

अध्याय 12

श्लोक 226.21

दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत छत्रं देवावृधॊ दत्त्वा सरास्त्रॊ ऽभयपतद दिवम

divyaṃ mṛṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimata chatraṃ devāvṛdhò dattvā sarāstrò 'bhayapatada divama

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ: सर्वदर्शी च सर्वज्ञस्तानि पश्यति सबका साक्षी है। सर्वज्ञ होनेके कारण ही वह उन सबको जानता है

English

Devavridha, having given a divine umbrella with polished ribs, golden and of great splendour, went to heaven with his weapons.

अध्याय 12

श्लोक 226.22

सांकृतिश च तथात्रेयः शिष्येभ्यॊ बरह्म निर्गुणम उपदिश्य महातेजा गतॊ लॊकान अनुत्तमान

sāṃkṛtiśa ca tathātreyaḥ śiṣyebhyò barahma nirguṇama upadiśya mahātejā gatò lòkāna anuttamāna

हिन्दी अर्थ

न दृष्टपूर्व मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता

English

Sankriti and Atreya, having taught the qualityless Brahman to their disciples, of great radiance, went to the highest worlds.

अध्याय 12

श्लोक 226.23

अम्बरीसॊ गवां दत्त्वा बराह्मणेभ्यः परतापवान अर्बुदानि दशैकं च सरास्त्रॊ ऽभयपतद दिवम

ambarīsò gavāṃ dattvā barāhmaṇebhyaḥ paratāpavāna arbudāni daśaikaṃ ca sarāstrò 'bhayapatada divama

हिन्दी अर्थ

कारण मनुष्य उसके परायण-आश्रित नहीं है धिया समनुपश्यन्ति तद्गता: सवितुर्गतिम्

English

Ambarisha, the mighty, having given eleven hundred millions of cows to brahmanas, went to heaven with his weapons.

अध्याय 12

श्लोक 226.24

सावित्री कुन्दले दिव्ये शरीरं जनमेजयः बराह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर लॊकम उत्तमम

sāvitrī kundale divye śarīraṃ janamejayaḥ barāhmaṇārthe parityajya jagmatura lòkama uttamama

हिन्दी अर्थ

प्रत्यासन्न॑ निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम्

English

Savitri her two divine earrings, Janamejaya his body, having given up for a brahmana's sake, went to the highest world.

अध्याय 12

श्लोक 226.25

सर्वरत्नं वृषादर्भॊ युवनाश्वः परियाः सत्रियः रम्यम आवसथं चैव दत्त्वामुं लॊकम आस्थितः

sarvaratnaṃ vṛṣādarbhò yuvanāśvaḥ pariyāḥ satriyaḥ ramyama āvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lòkama āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान् बध्नन्ति जलजीविन: तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिस्थं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति

English

Vrishadarbhi gave all jewels, Yuvanashva dear women and a lovely dwelling, and reached that world.

अध्याय 12

श्लोक 226.26

निमी रास्थं च वैदेहॊ जामदग्न्यॊ वसुंधराम बराह्मणेभ्यॊ ददौ चापि गयश चॊर्वीं सपत्तनाम

nimī rāsthaṃ ca vaidehò jāmadagnyò vasuṃdharāma barāhmaṇebhyò dadau cāpi gayaśa còrvīṃ sapattanāma

हिन्दी अर्थ

शरीरोंमें शरीरस्थ ज्ञेयस्वरूप आत्माको ज्ञानके द्वारा ही जान सकता है

English

Nimi of Videha gave his kingdom, Jamadagnya gave the earth to brahmanas, and Gaya gave the earth with cities.

अध्याय 12

श्लोक 226.27

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत वसिष्ठॊ जीवयाम आस परजापतिर इव परजाः

avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakṛta vasiṣṭhò jīvayāma āsa parajāpatira iva parajāḥ

हिन्दी अर्थ

तथैवेह परा बुद्धि: परं बोध्यं न पश्यति न च नाशोस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम्

English

When the rain did not fall, Vasishtha repeatedly revived all beings, as Prajapati the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 226.28

करंधमस्य पुत्रस तु मरुत्तॊ नृपतिस तथा कन्याम अङ्गिरसे दत्त्वा दिवम आशु जगाम ह

karaṃdhamasya putrasa tu maruttò nṛpatisa tathā kanyāma aṅgirase dattvā divama āśu jagāma ha

हिन्दी अर्थ

तद्वल्लिड्डान्तरं प्राप्प शरीरी भ्राजते पुन:

English

Marutta, king and son of Karandhama, having given his daughter to Angiras, quickly went to heaven.

अध्याय 12

श्लोक 226.29

बरह्मदत्तश च पाञ्चाल्यॊ राजा बुद्धिमतां वरः निधिं शङ्खं दविजाग्र्येभ्यॊ दत्त्वा लॊकान अवाप्तवान

barahmadattaśa ca pāñcālyò rājā buddhimatāṃ varaḥ nidhiṃ śaṅkhaṃ davijāgryebhyò dattvā lòkāna avāptavāna

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार जीवात्मा दूसरा शरीर धारण करके पुनः प्रकट हो जाता है सा तु चान्द्रमसी वृत्ति्न तु तस्य शरीरिण:

English

Brahmadatta of Panchala, best of the wise, a king, having given the treasure Shankha to the best of the twice-born, gained the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 226.30

राजा मित्रसहश चापि वसिष्ठाय महात्मने मदयन्तीं परियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः

rājā mitrasahaśa cāpi vasiṣṭhāya mahātmane madayantīṃ pariyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

वही है--ऐसा समझना चाहिए) विसृजंश्नोपसर्पश्च॒ तद्बत् पश्य शरीरिणम्

English

King Mitrasaha too, having given his dear Madayanti to the great-souled Vasishtha, went to heaven with her.

अध्याय 12

श्लोक 226.31

सहस्रजिच च राजर्षिः परानान इष्टान महायशः बराह्मणार्थे परित्यज्य गतॊ लॊकान अनुत्तमान

sahasrajica ca rājarṣiḥ parānāna iṣṭāna mahāyaśaḥ barāhmaṇārthe parityajya gatò lòkāna anuttamāna

हिन्दी अर्थ

तद्वच्छरीरसंयुक्त: शरीरीत्युपलभ्यते

English

The royal sage Sahasrajit of great fame, having given up his dear life for a brahmana's sake, went to the highest worlds.

अध्याय 12

श्लोक 226.32

सर्वकामैश च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरन मयम मुद्गलाय गतः सवर्गं शतद्युम्नॊ महीपतिः

sarvakāmaiśa ca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hirana mayama mudgalāya gataḥ savargaṃ śatadyumnò mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

तद्धच्छरीरनिर्मुक्त: शरीरी नोपलभ्यते तद्वच्छरीरनिर्मुक्त: फलैर्युज्यति कर्मण:

English

Shatadyumna, lord of the earth, having given a golden house filled with all desires to Mudgala, went to heaven.

अध्याय 12

श्लोक 226.33

नाम्ना च दयुतिमान नाम शाल्वराजः परतापवान दत्त्वा राज्यम ऋचीकाय गतॊ लॊकान अनुत्तमान

nāmnā ca dayutimāna nāma śālvarājaḥ paratāpavāna dattvā rājyama ṛcīkāya gatò lòkāna anuttamāna

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्धत् प्रेत्य भवाभवौ

English

The mighty king of Shalva, named Dyutiman, having given his kingdom to Richika, went to the highest worlds.

अध्याय 12

श्लोक 226.34

मदिराश्वश च राजर्षिर दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम हिरण्यहस्ताय गतॊ लॊकान देवैर अभिष्टुतान

madirāśvaśa ca rājarṣira dattvā kanyāṃ sumadhyamāma hiraṇyahastāya gatò lòkāna devaira abhiṣṭutāna

हिन्दी अर्थ

तद्वव्प्रसन्नेन्द्रियत्वाउज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति साक्षात्कार कर सकता है

English

Madirashva the royal sage, having given his slender-waisted daughter to Hiranyahasta, went to the worlds praised by the gods.

अध्याय 12

श्लोक 226.35

लॊमपादश च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां परभुः ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैर अयुज्यत

lòmapādaśa ca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ parabhuḥ ṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmaira ayujyata

हिन्दी अर्थ

तथेन्द्रियाकुली भावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति

English

Lomapada the royal sage, the lord, having given his daughter Shanta to Rishyashringa, was joined with abundant desires.

अध्याय 12

श्लोक 226.36

दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा परसेनजित सवत्सानां महातेजा गतॊ लॊकान अनुत्तमान

dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā parasenajita savatsānāṃ mahātejā gatò lòkāna anuttamāna

हिन्दी अर्थ

दुष्टस्य मनस: पठ्च सम्प्रदुष्यन्ति मानसा: अदृष्टवच्च भूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते

English

King Prasenajit of great splendour, having given a hundred thousand cows with calves, went to the highest worlds.

अध्याय 12

श्लोक 226.37

एते चान्ये च बहवॊ दानेन तपसा च ह महात्मानॊ गताः सवर्गं शिष्टात्मानॊ जितेन्द्रियाः

ete cānye ca bahavò dānena tapasā ca ha mahātmānò gatāḥ savargaṃ śiṣṭātmānò jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छाके कारण बारंबार इस संसारमें आता और जन्म ग्रहण करता है

English

These and many others, great souls, of refined selves and master of their senses, went to heaven by giving and austerity.

अध्याय 12

श्लोक 226.38

तेषां परतिष्ठिता कीर्तिर यावत सथास्यति मेदिनी दानयज्ञप्रजा सर्गैर एते हि दिवम आप्नुवन

teṣāṃ paratiṣṭhitā kīrtira yāvata sathāsyati medinī dānayajñaprajā sargaira ete hi divama āpnuvana

हिन्दी अर्थ

निवर्तते तदा तर्ष: पापमन्तगतं यदा जाती है, तभी उसकी तृष्णा निवृत्त हो जाती है

English

Their fame is established as long as the earth stands; for by giving, sacrifice and creating offspring they gained heaven."

अध्याय 12

श्लोक 227.1

[वयास] तरयी विद्याम अवेक्षेत वेदेषूक्ताम अथाङ्गतः ऋक साम वर्णाक्षरतॊ यजुषॊ ऽथर्वणस तथा

[vayāsa] tarayī vidyāma avekṣeta vedeṣūktāma athāṅgataḥ ṛka sāma varṇākṣaratò yajuṣò 'tharvaṇasa tathā

हिन्दी अर्थ

प्राप्येन्द्रिययुणान् पजच सोस्तमावृत्य गच्छति

English

"Yudhishthira said: 'Tell me, O grandsire, how should the king should behave if, notwithstanding his great wealth, he desires for more.'

अध्याय 12

श्लोक 227.2

वेदवादेषु कुशला हय अध्यात्मकुशलाश च ये सत्त्ववन्तॊ महाभागाः पश्यन्ति परभवाप्ययौ

vedavādeṣu kuśalā haya adhyātmakuśalāśa ca ye sattvavantò mahābhāgāḥ paśyanti parabhavāpyayau

हिन्दी अर्थ

अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् स्निग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्

English

[Vyasa said:] "Those skilled in Vedic disputations and skilled in the self, who are good and greatly fortunate, see origin and dissolution.

अध्याय 12

श्लोक 227.3

एवं धर्मेण वर्तेत करियाः शिष्टवद आचरेत असंरॊधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै दविजः

evaṃ dharmeṇa varteta kariyāḥ śiṣṭavada ācareta asaṃròdhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai davijaḥ

हिन्दी अर्थ

निनीषेत् परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना

English

So he should live by dharma and act as the refined do; a brahmin should seek livelihood without hindering beings.

अध्याय 12

श्लोक 227.4

सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः सवधर्मेण करिया लॊके कुर्वाणः सत्यसंगरः

sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ savadharmeṇa kariyā lòke kurvāṇaḥ satyasaṃgaraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा हि परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रकृते: परम् निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्ग चैवोपयान्ति च

English

One who has received knowledge from the good, refined, skilled in the shastras, doing his work in the world by his own dharma, true to his pledge,

अध्याय 12

श्लोक 227.5

तिष्ठत्य एतेषु गृहवान सः सुकर्मसु स दविजः पञ्चभिः सततं यज्ञैः शरद्दधानॊ यजेत च

tiṣṭhatya eteṣu gṛhavāna saḥ sukarmasu sa davijaḥ pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śaraddadhānò yajeta ca

हिन्दी अर्थ

अहंकारो5भिमानश्व समूहो भूतसंज्ञक:

English

the householder stands in these good deeds; that twice-born should always sacrifice with the five sacrifices, with faith.

अध्याय 12

श्लोक 227.6

धृतिमान अप्रमत्तश च दान्तॊ धर्मविद आत्मवान वीतहर्षभयक्रॊधॊ बराह्मणॊ नावसीदति

dhṛtimāna apramattaśa ca dāntò dharmavida ātmavāna vītaharṣabhayakròdhò barāhmaṇò nāvasīdati

हिन्दी अर्थ

द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति रागवान् प्रकृतिं होति विरक्तो ज्ञानवान् भवेत्

English

Steadfast, careful, self-controlled, knower of dharma, self-possessed, free of joy, fear and anger, a brahmana does not fall.

अध्याय 12

श्लोक 227.7

दानम अध्ययनं यज्ञस तपॊ हरीर आर्जवं दमः एतैर वर्धयते तेजः पाप्मानं चापकर्षति

dānama adhyayanaṃ yajñasa tapò harīra ārjavaṃ damaḥ etaira vardhayate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati

हिन्दी अर्थ

अथ तद् रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवापितम्

English

Giving, study, sacrifice, austerity, modesty, honesty and self-control increase his energy and draw away sin.

अध्याय 12

श्लोक 227.8

धूतपाप्मा तु मेधावी लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः कामक्रॊधौ वशे कृत्वा निनीसेद बरह्मणः पदम

dhūtapāpmā tu medhāvī laghva āhārò jitendriyaḥ kāmakròdhau vaśe kṛtvā ninīseda barahmaṇaḥ padama

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र व्याप्त परब्रह्मका साक्षात्कार कर लेता है मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा

English

With sin shaken off, wise, light of diet, master of his senses, having brought desire and anger under control, he should wish to lead himself to the seat of Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 227.9

अग्नींश च बराह्मणांश चार्चेद देवताः परनमेत च वर्जयेद रुषतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम

agnīṃśa ca barāhmaṇāṃśa cārceda devatāḥ paranameta ca varjayeda ruṣatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitāma

हिन्दी अर्थ

तद्धत् कीटपतड्लेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभि:

English

He should honour the fires and brahmanas, bow to the deities, and avoid harsh speech and violence joined with adharma.

अध्याय 12

श्लोक 227.10

एषा पूर्वतरा वृत्तिर बराह्मणस्य विधीयते जञानागमेन कर्माणि कुर्वन कर्मसु सिध्यति

eṣā pūrvatarā vṛttira barāhmaṇasya vidhīyate jañānāgamena karmāṇi kurvana karmasu sidhyati

हिन्दी अर्थ

प्राप्रोत्ययं कर्मफल प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान् फलको प्राप्त होता है

English

"Bhishma said, 'A king, desirous of earning religious merit, should devote himself to the good of his subjects and protect them according to considerations of place and time and to the best of his intelligence and power. He should, in his dominions, adopt all such measures as would in his estimation secure their good as also his own. A king should milk his kingdom like a bee gathering honey from plants. I He should act like the keeper of a cow who draws milk from her without boring her udders and without starving the calf. The king should (in the matter of taxes) act like the leech drawing blood mildly. He should conduct himself towards his subjects like a tigress in the matter of carrying her cubs, touching them with her teeth but never piercing them therewith. He should behave like a mouse which though possessed of sharp and pointed teeth still cuts the feet of sleeping animals in such a manner that they do not at all become conscious of it. A little by little should be taken from a growing subject and by this means should he be shorn. The demand should then be increased gradually till what is taken assumes a fair proportion. The king should enhance the burthens of his subjects gradually like a person gradually increasing the burthens of a young bullock. Acting with care and mildness, he should at last put the reins on them. If the reins are thus put, they would not become intractable. Indeed, adequate measures should be employed for making them obedient. Mere entreaties to reduce them to subjection would not do. It is impossible to behave equally towards all men. Conciliating those that are foremost, the common people should be reduced to obedience. Producing disunion (through the agency of their leaders) among the common people who are to bear the burthens, the king should himself come forward to conciliate them and then enjoy in happiness what he will succeed in drawing from them. The king should never impose taxes unseasonably and on persons

अध्याय 12

श्लोक 227.11

पञ्चेन्द्रिय जलां घॊरां लॊभकूलां सुदुस्तराम मन्युपङ्काम अनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान

pañcendriya jalāṃ ghòrāṃ lòbhakūlāṃ sudustarāma manyupaṅkāma anādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimāna

हिन्दी अर्थ

रसवर्ज रसोप्यस्य परं दृष्टवा निवर्तते

English

unable to bear them. He should impose them gradually and with conciliation, in proper season and according to due forms. These contrivances that I declare unto thee are legitimate means of king-craft. They are not reckoned as methods fraught with deceit. One who seeks to govern steeds by improper methods only makes them furious. Drinking-shops, public women, pimps, actors, gamblers and keepers of gaining houses, and other persons of this kind, who are sources of disorder to the state, should all be checked. Residing within the realm, these afflict and injure the better classes of the subjects. Nobody should ask anything of anyone when there is no distress. Manu himself in days of old has laid down this injunction in respect of all men. l If all men were to live by asking or begging and abstain from work, the world would doubtless come to an end. The king alone is competent to restrain and check. That king who does not restrain his subjects (from sin) earns a fourth part of the sins committed by his people (in

अध्याय 12

श्लोक 227.12

माक मन्यूद्धतं यत सयान नित्यम अत्यन्तमॊहितम महता विधिदृष्टेन बलेनाप्रतिघातिना सवभावस्रॊतसा वृत्तम उह्यते सततं जगत

māka manyūddhataṃ yata sayāna nityama atyantamòhitama mahatā vidhidṛṣṭena balenāpratighātinā savabhāvasròtasā vṛttama uhyate satataṃ jagata

हिन्दी अर्थ

तदा सम्पद्यते ब्रह्म तत्रेव प्रलयं गतम् जीवात्मा ब्रह्ममें लीन होकर ब्रह्मको प्राप्त हो जाता है

English

What is full of anger, always greatly bewildered, the world is carried on by the great force seen in the rule, by the unobstructed power, by the current of nature.

अध्याय 12

श्लोक 227.13

कालॊदकेन महता वर्षावर्तेन संततम मासॊर्मिणर्तु वेगेन पक्षॊलप तृणेन च

kālòdakena mahatā varṣāvartena saṃtatama māsòrmiṇartu vegena pakṣòlapa tṛṇena ca

हिन्दी अर्थ

अप्राणमवितर्क च सत्त्वं प्रविशते परम्

English

By a great flood of Time, by whirlpools of rain, with waves of months, with the swiftness of the seasons, and with fortnights as reeds,

अध्याय 12

श्लोक 227.14

निमेषॊन्मेष फेनेन अहॊरात्र जवेन च कामग्राहेण घॊरेण वेद यज्ञप्लवेन च

nimeṣònmeṣa phenena ahòrātra javena ca kāmagrāheṇa ghòreṇa veda yajñaplavena ca

हिन्दी अर्थ

मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं परम् ज्ञानमें और ज्ञानका परमात्मामें लय होता है

English

with the winking and opening of the eye as foam, with the speed of days and nights, with desire as the fearsome crocodile, with the Veda and sacrifices as boats,

अध्याय 12

श्लोक 227.15

धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च ऋतसॊपानतीरेण विहिंसा तरुवाहिना

dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca ṛtasòpānatīreṇa vihiṃsā taruvāhinā

हिन्दी अर्थ

न बुद्धिर्बुद्धाते5व्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति

English

with dharma as the island of beings, the sound of wealth and desire, truth as the steps on the shore, violence as the trees carried along,

अध्याय 12

श्लोक 227.16

युगह्रदौघमध्येन बरह्म परायभवेन च धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम

yugahradaughamadhyena barahma parāyabhavena ca dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanama

हिन्दी अर्थ

आत्मा इन सबको देखता और जानता है यस्मिन् न शक्‍्यते कर्तु यत्नस्तं नानुचिन्तयेत्

English

in the midst of the lake of ages, with Brahman as its origin, beings made by the Creator are dragged to Yama's abode.

अध्याय 12

श्लोक 227.17

एतत परज्ञामयैर धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः पलवैर अप्लववन्तॊ हि किं करिष्यन्त्य अचेतसः

etata parajñāmayaira dhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ palavaira aplavavantò hi kiṃ kariṣyantya acetasaḥ

हिन्दी अर्थ

जाय; क्योंकि चिन्तन करनेसे वह सामने आता है और अधिकाधिक बढ़ता रहता है

English

This the steadfast wise cross by rafts made of wisdom; those without rafts, being witless, what will they do?

अध्याय 12

श्लोक 227.18

उपपन्नं हि यत पराज्ञॊ निस्तरेन नेतरॊ जनः दूरतॊ गुणदॊषौ हि पराज्ञः सर्वत्र पश्यति

upapannaṃ hi yata parājñò nistarena netarò janaḥ dūratò guṇadòṣau hi parājñaḥ sarvatra paśyati

हिन्दी अर्थ

एतद् विज्ञानसामर्थ्य न बालै: समतामियात् आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:

English

What is fitting, the wise man crosses, not other folk; the wise man sees virtue and fault everywhere from afar.

अध्याय 12

श्लोक 227.19

संशयात्मा स कामात्मा चलचित्तॊ ऽलपचेतनः अप्राज्ञॊ न तरत्य एव यॊ हय आस्ते न स गच्छति

saṃśayātmā sa kāmātmā calacittò 'lapacetanaḥ aprājñò na taratya eva yò haya āste na sa gacchati

हिन्दी अर्थ

हैं। विवेकशील पुरुषोंको इनमें आसक्त नहीं होना चाहिए

English

The doubting, desire-natured, unsteady, of little mind, unwise, does not cross at all; he who stays does not go.

अध्याय 12

श्लोक 227.20

अप्लवॊ हि महादॊषम उह्यमानॊ ऽधिगच्छति कामग्राहगृहीतस्य जञानम अप्य अस्य न पलवः

aplavò hi mahādòṣama uhyamānò 'dhigacchati kāmagrāhagṛhītasya jañānama apya asya na palavaḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिता:

English

The raftless, carried along, meets great fault; for one seized by the crocodile of desire there is no raft of knowledge even.

अध्याय 12

श्लोक 227.21

तस्माद उन्मज्जनस्यार्थे परयतेत विचक्षणः एतद उन्मज्जनं तस्य यद अयं बराह्मणॊ भवेत

tasmāda unmajjanasyārthe parayateta vicakṣaṇaḥ etada unmajjanaṃ tasya yada ayaṃ barāhmaṇò bhaveta

हिन्दी अर्थ

अतः: वे ज्ञानी पुरुष कभी शोक नहीं करते हैं दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्

English

Therefore the discerning should strive to emerge; this emerging of his is that he becomes a brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 227.22

तर्यवदाते कुले जातस तरिसंदेहस तरिकर्मकृत तस्माद उन्मज्जनस तिष्ठेन निस्तरेत परज्ञया यथा

taryavadāte kule jātasa tarisaṃdehasa tarikarmakṛta tasmāda unmajjanasa tiṣṭhena nistareta parajñayā yathā

हिन्दी अर्थ

उनकी उपलब्धि होती है; अतः उनका नाश हो जाय तो चिन्ता नहीं करनी चाहिए

English

Born in a family clean on three sides, in triple doubt, doing triple deeds, he should therefore keep emerging and cross by wisdom.

अध्याय 12

श्लोक 227.23

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य कृतात्मनः पराज्यस्यानन्तरा सिद्धिर इह लॊके परत्र च

saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya kṛtātmanaḥ parājyasyānantarā siddhira iha lòke paratra ca

हिन्दी अर्थ

तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना अपरादभिनि:सृत्य गिरे: शुद्भादिवोदकम्

English

For the refined, self-controlled, restrained, self-trained one, accomplishment follows directly, here and in the next world.

अध्याय 12

श्लोक 227.24

वर्तते तेषु गृहवान अक्रुध्यन्न अनसूयकः पञ्चभिः सततं यज्ञैर विघसाशी यजेत च

vartate teṣu gṛhavāna akrudhyanna anasūyakaḥ pañcabhiḥ satataṃ yajñaira vighasāśī yajeta ca

हिन्दी अर्थ

ओर बहने लग जाती है

English

He lives in them as a householder, not angry or envious; he should sacrifice constantly with the five sacrifices, eating the remains.

अध्याय 12

श्लोक 227.25

सतां वृत्तेन वर्तेत करियाः शिष्टवद आचरेत असंरॊधेन धर्मस्य वृत्तिं लिप्सेद अगर्हिताम

satāṃ vṛttena varteta kariyāḥ śiṣṭavada ācareta asaṃròdhena dharmasya vṛttiṃ lipseda agarhitāma

हिन्दी अर्थ

तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा न समक्षगुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शकम्

English

He should live by the conduct of the good, act as the refined do, and seek a blameless livelihood without hindering dharma.

अध्याय 12

श्लोक 227.26

शरुतिविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारॊ विचक्षणः सवधर्मेण करियावांश च कर्मणा सॊ ऽपय असंकरः

śarutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācārò vicakṣaṇaḥ savadharmeṇa kariyāvāṃśa ca karmaṇā sò 'paya asaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते

English

Knowing the truth of scripture and discernment, of refined conduct, wise, active by his own dharma, he too is unmixed by action.

अध्याय 12

श्लोक 227.27

करियावाञ शरद्दधानश च दाता पराज्ञॊ ऽनसूयकः धर्माधर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम

kariyāvāña śaraddadhānaśa ca dātā parājñò 'nasūyakaḥ dharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustarama

हिन्दी अर्थ

तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते समस्त इन्द्रियोंको लेकर हृदयमें स्थित हो जाती है

English

Active, faithful, generous, wise, free of envy, knowing the difference between dharma and adharma, he crosses all that is hard to cross.

अध्याय 12

श्लोक 227.28

धृतिमान अप्रमत्तश च दान्तॊ धर्मविद आत्मवान वीतहर्षभयक्रॊधॊ बराह्मणॊ नावसीदति

dhṛtimāna apramattaśa ca dāntò dharmavida ātmavāna vītaharṣabhayakròdhò barāhmaṇò nāvasīdati

हिन्दी अर्थ

व्यवसायगुणोपेता तदा सम्पद्यते मन:

English

Steadfast, careful, self-controlled, knower of dharma, self-possessed, free of joy, fear and anger, a brahmana does not fall.

अध्याय 12

श्लोक 227.29

एषा पूर्वतरा वृत्तिर बराह्मणस्य विधीयते जञानवित्त्वेन कर्माणि कुर्वन सर्वत्र सिध्यति

eṣā pūrvatarā vṛttira barāhmaṇasya vidhīyate jañānavittvena karmāṇi kurvana sarvatra sidhyati

हिन्दी अर्थ

यत्र नास्ति पदन्‍्यास: कस्तं विषयमाप्नुयात् वाणीका व्यापार ही नहीं है, उस वस्तुको कौन वर्णनका विषय बना सकता है

English

This is the earlier livelihood laid down for a brahmana; performing actions with knowledge, he succeeds everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 227.30

अधर्मं धर्मकामॊ हि करॊतीहाविचक्षणः धर्मं चाधर्मसंकाशं शॊचन्न इव करॊति सः

adharmaṃ dharmakāmò hi karòtīhāvicakṣaṇaḥ dharmaṃ cādharmasaṃkāśaṃ śòcanna iva karòti saḥ

हिन्दी अर्थ

गुणाभावात् प्रकृत्या वा निस्तर्क्य ज्ञेयसम्मितम् गुणप्रचारिणी बुद्धिहुताशन इवेन्धने

English

The unwise, wishing for dharma, does adharma here, and does dharma that is like adharma, grieving as it were.

अध्याय 12

श्लोक 227.31

धर्मं करॊमीति करॊत्य अधर्मम; अधर्मकामश च करॊति धर्मम उभे बालः कर्मणी न परजानन; स जायते मरियते चापि देही

dharmaṃ karòmīti karòtya adharmama; adharmakāmaśa ca karòti dharmama ubhe bālaḥ karmaṇī na parajānana; sa jāyate mariyate cāpi dehī

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धित होनेके कारण ब्रह्मको न पाकर लौट आती है

English

"I do dharma," he says, and does adharma; and wishing for adharma he does dharma; the fool, not knowing both deeds, is born and dies as an embodied being."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।