Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 49/172 · श्लोक 117.1–119.20

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 117.1

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम निदर्शन करं लॊके सज्जनाचरितं सदा

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nidarśana karaṃ lòke sajjanācaritaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

नायकं तत्कुमारं वा यो वा स्याद् यत्र पूजित:

English

utterers of Brahma (that sat around him), with voices choked in tears, adored that high-souled chief of the Kurus in excellent words. Those foremost of Brahmanas uttered the praises of Krishna also, that first of Beings, and then continued in soft voices to commend Bhishma repeatedly. Learning (by his Yoga powers) of the devotion of Bhishma towards him, that foremost of Beings, viz., Madhava, suddenly

अध्याय 12

श्लोक 117.2

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच छरुतं मे तपॊवने जामदग्न्यस्य रामस्य यद उक्तम ऋषिसत्तमैः

asyaivārthasya sadṛśaṃ yaca charutaṃ me tapòvane jāmadagnyasya rāmasya yada uktama ṛṣisattamaiḥ

हिन्दी अर्थ

योधानुद्धर्षयामास तन्निबोध युधिछिर

English

"Similar to this matter is what I heard in the penance grove, what was said by the best of sages concerning Rama, son of Jamadagni.

अध्याय 12

श्लोक 117.3

वने महति कस्मिंश चिद अमनुष्यनिषेविते ऋषिर मूलफलाहारॊ नियतॊ नियतेन्द्रियः

vane mahati kasmiṃśa cida amanuṣyaniṣevite ṛṣira mūlaphalāhārò niyatò niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षोभयेयुरनीकानि सागरं मकरा यथा

English

In some great forest frequented by no men there was a sage living on roots and fruits, disciplined, with senses controlled,

अध्याय 12

श्लोक 117.4

दीक्षा दमपरः शान्तः सवाध्यायपरमः शुचिः उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे सथितः

dīkṣā damaparaḥ śāntaḥ savādhyāyaparamaḥ śuciḥ upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

भी धर्मकी प्रतिष्ठा स्वीकार करते हैं

English

devoted to initiation and restraint, tranquil, supremely devoted to study, pure, his soul cleansed by fasts, ever established in the good path.

अध्याय 12

श्लोक 117.5

तस्य संदृश्य सद्भावम उपविष्टस्य धीमतः सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः

tasya saṃdṛśya sadbhāvama upaviṣṭasya dhīmataḥ sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंकी भाँति उनको भी मिटानेका प्रयत्न करे

English

Seeing the goodness of that wise one as he sat, all the forest-ranging creatures came near,

अध्याय 12

श्लोक 117.6

सिंहव्याघ्राः स शरभा मत्ताश चैव महागजाः दवीपिनः खङ्ग भल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः

siṃhavyāghrāḥ sa śarabhā mattāśa caiva mahāgajāḥ davīpinaḥ khaṅga bhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

शल्यकण्टकलोहानि तनुत्रचमराणि च

English

lions and tigers with sharabhas, rutting great elephants, leopards, rhinoceroses, bears and others of fearful look.

अध्याय 12

श्लोक 117.7

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति कषतजाशनाः तस्यर्षेर शिष्यवच चैव नयग भूताः परियकारिणः

te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kaṣatajāśanāḥ tasyarṣera śiṣyavaca caiva nayaga bhūtāḥ pariyakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नानारञ्जनरक्ता: स्यु: पताका: केतवश्व ह

English

They all, though blood-eaters, gave him greeting, and like disciples of that sage they were submissive and obliging.

अध्याय 12

श्लोक 117.8

दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम गराम्यस तव एकः पशुस तत्र नाजहाच छवा महामुनिम

dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatama garāmyasa tava ekaḥ paśusa tatra nājahāca chavā mahāmunima

हिन्दी अर्थ

फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकश:

English

Having given greeting, they all went as they came; but one domestic animal there, a dog, did not leave the great sage.

अध्याय 12

श्लोक 117.9

भक्तॊ ऽनुरक्तः सततम उपवासकृशॊ ऽबलः फलमूलॊत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर यथा

bhaktò 'nuraktaḥ satatama upavāsakṛśò 'balaḥ phalamūlòtkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtira yathā

हिन्दी अर्थ

चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्या वा सेनायोग: प्रशस्यते

English

Devoted, ever attached, weak and thin from fasting, living on piles of fruit and roots, tranquil, with the look of a good person.

अध्याय 12

श्लोक 117.10

तस्यर्षेर उपविष्टस्य पादमूले महामुनेः मनुष्यवद गतॊ भावः सनेहबद्धॊऽभवद भृशम

tasyarṣera upaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ manuṣyavada gatò bhāvaḥ sanehabaddhò'bhavada bhṛśama

हिन्दी अर्थ

जीते-जी पकड़ लेता है, उसको मेरे-जैसे लोक प्राप्त होते हैं

English

rose from his seat and ascended on his car, Kesava and Satyaki proceeded on one car. On another proceeded those two illustrious princes, viz., Yudhishthira and Dhananjaya. Bhimasena and the twins rode on a third; while those bulls among men, Kripa and Yuyutsu, and that scorcher of foes, Sanjaya of the Suta caste, proceeded on their respective cars, each of which looked like a town. And all of them proceeded, causing the earth to tremble with the rattle of their chariot-wheels. That foremost of men, as he proceeded, cheerfully listened to the speeches, fraught with his praise, that were uttered by the Brahmanas. The slayer of Kesi, with gladdened heart, saluted the people that waited (along the streets) with joined hands and bent heads."

अध्याय 12

श्लोक 117.11

ततॊ ऽभययान महावीर्यॊ दवीपी कषतजभॊजनः शवार्थम अत्यन्तसंदुष्टः करूरः काल इवान्तकः

tatò 'bhayayāna mahāvīryò davīpī kaṣatajabhòjanaḥ śavārthama atyantasaṃduṣṭaḥ karūraḥ kāla ivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

आहवे तु हतं शूरं न शोचेत कथंचन

English

supposed to transcend all winged creatures in the range of its flight, so the Supreme Being transcends all creatures in the universe. He is called That, as in the Vedic formula of Praise, "Thou art That," meaning, "Thou art inconceivable and incapable of being described in words."

अध्याय 12

श्लोक 117.12

लेलिह्यमानस तृषितः पुच्छास्फॊटन तत्परः वयादितास्यः कषुधा भग्नः परार्थयानस तदामिषम

lelihyamānasa tṛṣitaḥ pucchāsphòṭana tatparaḥ vayāditāsyaḥ kaṣudhā bhagnaḥ parārthayānasa tadāmiṣama

हिन्दी अर्थ

नहाजन्न॑ंनोदकं॑ तस्य न सस्‍्नानं नाप्पोशौचकम्

English

attributes with which we are familiar can be affirmed of him.

अध्याय 12

श्लोक 117.13

तं दृष्ट्वा करूरम आयान्तं जीवितार्थी नराधिपः परॊवाच शवा मुनिं तत्र यत तच छृणु महामते

taṃ dṛṣṭvā karūrama āyāntaṃ jīvitārthī narādhipaḥ paròvāca śavā muniṃ tatra yata taca chṛṇu mahāmate

हिन्दी अर्थ

वराप्सर:सहस्राणि शूरमायोधने हतम्

English

Brahmanas; the Nishads are those portions of the Vedic ritual which lead to an acquaintance with the gods. The Upanishads are those portions which treat exclusively of the knowledge of the Soul.

अध्याय 12

श्लोक 117.14

शवशत्रुर भगवन्न अत्र दवीपी मां हन्तुम इच्छति तवत्प्रसादाद भयं न सयात तस्मान मम महामुने

śavaśatrura bhagavanna atra davīpī māṃ hantuma icchati tavatprasādāda bhayaṃ na sayāta tasmāna mama mahāmune

हिन्दी अर्थ

एतत् तपश्न पुण्यं च धर्मश्लैव सनातन:

English

Supreme Being is adored by the faithful are Vasudeva, Sankarsana, Pradyumna, and Aniruddha.

अध्याय 12

श्लोक 117.15

[मुनि] न भयं दवीपिनः कार्यं मृत्युतस ते कथं चन एष शवरूपरहितॊ दवीपी भवसि पुत्रक

[muni] na bhayaṃ davīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutasa te kathaṃ cana eṣa śavarūparahitò davīpī bhavasi putraka

हिन्दी अर्थ

वृद्धबालौ न हन्तव्यौ न च स्त्री नैव पृछत:

English

thy essence. Performed by creatures, they live in thy limbs, in the sense that penances performed are

अध्याय 12

श्लोक 117.16

[भ] ततः शवा दवीपितां नीतॊ जाम्बूनदनिभाकृतिः चित्राङ्गॊ विस्फुरन हृष्टॊ वने वसति निर्भयः

[bha] tataḥ śavā davīpitāṃ nītò jāmbūnadanibhākṛtiḥ citrāṅgò visphurana hṛṣṭò vane vasati nirbhayaḥ

हिन्दी अर्थ

जम्भं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरोचनम्

English

they called Arani. Brahma on earth is explained by Nilakantha to mean the Vedas, the Brahmanas, and

अध्याय 12

श्लोक 117.17

ततॊ ऽभययान महारौद्रॊ वयादितास्यः कषुधान्वितः दवीपिनं लेलिहद वक्त्रॊ वयाघ्रॊ रुधिरलालसः

tatò 'bhayayāna mahāraudrò vayāditāsyaḥ kaṣudhānvitaḥ davīpinaṃ lelihada vaktrò vayāghrò rudhiralālasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्ादं च निहत्याजी ततो देवाधिपो5भवम्

English

Then came a very fearsome tiger, mouth gaping, hungry, licking his lips, eager for blood, toward a leopard.

अध्याय 12

श्लोक 117.18

वयाघ्रं दृष्ट्वा कषुधा भग्नं दंष्ट्रिणं वनगॊचरम दवीपी जीवितरक्षार्थम ऋषिं शरणम एयिवान

vayāghraṃ dṛṣṭvā kaṣudhā bhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagòcarama davīpī jīvitarakṣārthama ṛṣiṃ śaraṇama eyivāna

हिन्दी अर्थ

योधानामात्मन: सिद्धिमम्बरीषो5भिपन्नवान्

English

Seeing the tiger, broken by hunger, fanged, a forest-ranger, the leopard took refuge in the sage to save his life.

अध्याय 12

श्लोक 117.19

ततः संवासजं सनेहम ऋषिणा कुर्वता सदा स दवीपी वयाघ्रतां नीतॊ रिपुभिर बलवत्तरः ततॊ दृष्ट्वा स शार्दूलॊ नाभ्यहंस तं विशां पते

tataḥ saṃvāsajaṃ sanehama ṛṣiṇā kurvatā sadā sa davīpī vayāghratāṃ nītò ripubhira balavattaraḥ tatò dṛṣṭvā sa śārdūlò nābhyahaṃsa taṃ viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

प्रतर्दनो मैथिलश्न संग्रामं यत्र चक्रतु:ः

English

Then the sage, ever showing the affection born of living together, turned that leopard into a tiger, stronger than his foes; and seeing him, the other tiger did not attack him, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 117.20

स तु शवा वयाघ्रतां पराप्य बलवान पिशिताशनः न मूलफलभॊगेषु सपृहाम अप्य अकरॊत तदा

sa tu śavā vayāghratāṃ parāpya balavāna piśitāśanaḥ na mūlaphalabhògeṣu sapṛhāma apya akaròta tadā

हिन्दी अर्थ

प्रकार उत्साहित किया था, वह सुनो

English

But the dog, having become a tiger, strong and flesh-eating, felt no longing for the enjoyment of roots and fruits.

अध्याय 12

श्लोक 117.21

यथा मृगपतिर नित्यं परकाङ्क्षति वनौकसः तथैव स महाराज वयाघ्रः समभवत तदा

yathā mṛgapatira nityaṃ parakāṅkṣati vanaukasaḥ tathaiva sa mahārāja vayāghraḥ samabhavata tadā

हिन्दी अर्थ

योधान् स्वान् दर्शयामास स्वर्ग नरकमेव च

English

As the lord of beasts always desires forest-dwellers, so then, great king, did that tiger.

अध्याय 12

श्लोक 117.22

वयाघ्रस तूटज मूलस्थस तृप्तः सुप्तॊ हतैर मृगैः नागश चागात तम उद्देशं मत्तॊ मेघ इवॊत्थितः

vayāghrasa tūṭaja mūlasthasa tṛptaḥ suptò hataira mṛgaiḥ nāgaśa cāgāta tama uddeśaṃ mattò megha ivòtthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णा गन्धर्वकन्याभि: सर्वकामदुहोक्षया:

English

One day the tiger, staying at the root of the hermitage, was asleep, full from slain deer, when an elephant came to that spot, risen like a rutting cloud,

अध्याय 12

श्लोक 117.23

परभिन्नकरटः परांशुः पद्मी विततमस्तकः सुविषाणॊ महाकायॊ मेघगम्भीर निस्वनः

parabhinnakaraṭaḥ parāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ suviṣāṇò mahākāyò meghagambhīra nisvanaḥ

हिन्दी अर्थ

अकीर्ति: शाश्व॒ती चैव यतितव्यमनन्तरम्

English

with temples burst, tall, with a lotus-marked trunk, broad-headed, fine-tusked, huge of body, with a voice deep as a cloud.

अध्याय 12

श्लोक 117.24

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तम आयान्तं मदगर्वितम वयाघ्रॊ हस्तिभयात तरस्तस तम ऋषिं शरणं ययौ

taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattama āyāntaṃ madagarvitama vayāghrò hastibhayāta tarastasa tama ṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

है; अत: अब तुम लोगोंको विजयके लिये प्रयत्न करना चाहिए

English

Seeing that rutting elephant coming, proud with rut, the tiger, terrified of the elephant, took refuge in the sage.

अध्याय 12

श्लोक 117.25

ततॊ ऽनयत कुञ्जरतां तं वयाघ्रम ऋषिसत्तमः महामेघॊपमं दृष्ट्वा तं स भीतॊ ऽभवद गजः

tatò 'nayata kuñjaratāṃ taṃ vayāghrama ṛṣisattamaḥ mahāmeghòpamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhītò 'bhavada gajaḥ

हिन्दी अर्थ

नरकस्याप्रतिष्ठस्य मा भूत वशवर्तिन:

English

Then the best of sages turned that tiger into an elephant; seeing him like a great cloud, the other elephant was afraid.

अध्याय 12

श्लोक 117.26

ततः कमलषण्डानि शल्लकी गहनानि च वयचरत स मुदा युक्तः पद्मरेणु विभूषितः

tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakī gahanāni ca vayacarata sa mudā yuktaḥ padmareṇu vibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

कहीं भी प्रतिष्ठा नहीं है, उस नरकके अधीन न होओ

English

Then he wandered happily among lotus beds and thickets of shallaki trees, adorned with lotus pollen.

अध्याय 12

श्लोक 117.27

कदा चिद रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा ऋषेस तस्यॊटजस्थस्य कालॊ ऽगच्छन्न निशा निशम

kadā cida ramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā ṛṣesa tasyòṭajasthasya kālò 'gacchanna niśā niśama

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तास्ते नृपतिना योधा: परपुरंजय

English

While the elephant was thus sporting, time passed for the sage living in his hut, night after night.

अध्याय 12

श्लोक 117.28

अथाजगाम तं देशं केषरी केषरारुणः गिरिकन्दरजॊ भीमः सिंहॊ नागकुलान्तकः

athājagāma taṃ deśaṃ keṣarī keṣarāruṇaḥ girikandarajò bhīmaḥ siṃhò nāgakulāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

सादिनामन्तरे स्थाप्यं पादातमपि दंशितम्

English

Then there came to that place a lion, reddened by his mane, born in a mountain cave, dreadful, destroyer of herds of elephants.

अध्याय 12

श्लोक 117.29

तं दृष्ट्वा सिंहम आयान्तं नागः सिंहभयाकुलः ऋषिं शरणम आपेदे वेपमानॊ भयातुरः

taṃ dṛṣṭvā siṃhama āyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ ṛṣiṃ śaraṇama āpede vepamānò bhayāturaḥ

हिन्दी अर्थ

है; अत: युधिष्ठिर! तुम्हें भी सदा इसी प्रकार व्यूहरचना करनी चाहिए

English

Seeing the lion coming, the elephant, overcome by fear of the lion, trembling with dread, took refuge in the sage.

अध्याय 12

श्लोक 117.30

ततः स सिंहतां नीतॊ नागेन्द्रॊ मुनिना तदा वन्यं नागणयत सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात

tataḥ sa siṃhatāṃ nītò nāgendrò muninā tadā vanyaṃ nāgaṇayata siṃhaṃ tulyajātisamanvayāta

हिन्दी अर्थ

जितां च भूमिं रक्षेत भग्नान् नात्यनुसारयेत्

English

Then the sage turned that lord of elephants into a lion; and he did not regard the wild lion, being of the same kind.

अध्याय 12

श्लोक 117.31

दृष्ट्वा च सॊ ऽनशत सिंहॊ वन्यॊ भी सन्नवाग्बलः स चाश्रमे ऽवसत सिंहस तस्मिन्न एव वने सुखी

dṛṣṭvā ca sò 'naśata siṃhò vanyò bhī sannavāgbalaḥ sa cāśrame 'vasata siṃhasa tasminna eva vane sukhī

हिन्दी अर्थ

उनका बहुत दूरतक पीछा नहीं करना चाहिए

English

Seeing him, the wild lion fled, afraid, his strength of speech gone; and that lion lived happily in the hermitage in that same forest.

अध्याय 12

श्लोक 117.32

न तव अन्ये कषुद्रपशवस तपॊवननिवासिनः वयदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा

na tava anye kaṣudrapaśavasa tapòvananivāsinaḥ vayadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तस्मात् पलायमानानां कुर्यान्नात्यनुसारणम्

English

No other small animals dwelling in the penance grove were seen, terrified and ever wishing to live.

अध्याय 12

श्लोक 117.33

कदा चित कालयॊगेन सर्वप्राणि विहिंसकः बलवान कषतजाहारॊ नाना सत्त्वभयंकरः

kadā cita kālayògena sarvaprāṇi vihiṃsakaḥ balavāna kaṣatajāhārò nānā sattvabhayaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

आप: पिपासतामन्नमन्नं शूरस्य कातरा:

English

Once, by the working of time, a strong sharabha, slayer of all creatures, blood-eating, a terror of many beings,

अध्याय 12

श्लोक 117.34

अष्ट पाद ऊर्ध्वचरणः शरभॊ वनगॊचरः तं सिंहं हन्तुम आगच्छन मुनेस तस्य निवेशनम

aṣṭa pāda ūrdhvacaraṇaḥ śarabhò vanagòcaraḥ taṃ siṃhaṃ hantuma āgacchana munesa tasya niveśanama

हिन्दी अर्थ

कृत्वाञ्जलीनुपतिष्ठन्ति शूरान्

English

eight-legged, with his feet raised, a forest-ranger, came to that sage's dwelling to kill the lion.

अध्याय 12

श्लोक 117.35

तं मुनिः शरभं चक्रे बलॊत्कटम अरिंदम ततः स शरभॊ वन्यॊ मुनेः शरभम अग्रतः दृष्ट्वा बलिनम अत्युग्रं दरुतं संप्राद्रवद भयात

taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balòtkaṭama ariṃdama tataḥ sa śarabhò vanyò muneḥ śarabhama agrataḥ dṛṣṭvā balinama atyugraṃ darutaṃ saṃprādravada bhayāta

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सर्वास्ववस्थासु शूर: सम्मानमर्हति

English

The sage made him, too, a sharabha, mighty, scourge of foes; seeing in front of him the strong, very fierce sharabha of the sage, the wild one fled quickly in fear.

अध्याय 12

श्लोक 117.36

स एवं शरभस्थाने नयस्तॊ वै मुनिना तदा मुनेः पार्श्वगतॊ नित्यं शारभ्यं सुखम आप्तवान

sa evaṃ śarabhasthāne nayastò vai muninā tadā muneḥ pārśvagatò nityaṃ śārabhyaṃ sukhama āptavāna

हिन्दी अर्थ

शूर: सर्व पालयति सर्व शूरे प्रतेष्ठितम्

English

Thus placed by the sage in the sharabha's place, he stayed ever at the sage's side and gained the happiness of a sharabha.

अध्याय 12

श्लोक 117.37

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात दिशः संप्राद्रवन राजन भयाज जीवितकाङ्क्षिणः

tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāta diśaḥ saṃprādravana rājana bhayāja jīvitakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ईषदू धर्म प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह

English

Then, terrified of the sharabha, all the herds of beasts fled from the forest in all directions, king, wishing to live.

अध्याय 12

श्लोक 117.38

शरभॊ ऽपय अतिसंदुष्टॊ नित्यं पराणिवधे रतः फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत स पिशिताशनः

śarabhò 'paya atisaṃduṣṭò nityaṃ parāṇivadhe rataḥ phalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchata sa piśitāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

थोड़ा-सा उल्लंघन करके भी अपनी सेनाको आगे ले जाते हैं, वह मुझे बताइये

English

The sharabha too, greatly corrupted, ever bent on slaughter of creatures, a flesh-eater, did not wish for a diet of peaceful fruit and roots.

अध्याय 12

श्लोक 117.39

ततॊ रुधिरतर्षेण बलिना शरभॊ ऽनवितः इयेष तं मुनिं हन्तुम अकृतज्ञः शवयॊनिजः

tatò rudhiratarṣeṇa balinā śarabhò 'navitaḥ iyeṣa taṃ muniṃ hantuma akṛtajñaḥ śavayònijaḥ

हिन्दी अर्थ

साध्वाचारतया केचित् तथैवौपयिकादपि

English

Then, with thirst for blood, with strength, the sharabha wished to kill that sage, ungrateful, born of the dog's womb.

अध्याय 12

श्लोक 117.40

ततस तेन तपः शक्त्या विदितॊ जञानचक्षुषा विज्ञाय च महाप्राज्ञॊ मुनिः शवानं तम उक्तवान

tatasa tena tapaḥ śaktyā viditò jañānacakṣuṣā vijñāya ca mahāprājñò muniḥ śavānaṃ tama uktavāna

हिन्दी अर्थ

निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिन:

English

Then the sage, of great wisdom, knowing it by the power of his austerity with the eye of knowledge, said to that dog:

अध्याय 12

श्लोक 117.41

शवा तवं दवीपित्वम आपन्नॊ दवीपी वयाघ्रत्वम आगतः वयाघ्रॊ नागॊ मदपटुर नागः सिंहत्वम आप्तवान

śavā tavaṃ davīpitvama āpannò davīpī vayāghratvama āgataḥ vayāghrò nāgò madapaṭura nāgaḥ siṃhatvama āptavāna

हिन्दी अर्थ

कार्याणां सर्वसिद्धयर्थ तानुपायान् निबोध मे

English

"Dog, you became a leopard; leopard, you became a tiger; tiger, a rutting elephant; elephant, you became a lion;

अध्याय 12

श्लोक 117.42

सिंहॊ ऽतिबलसंयुक्तॊ भूयः शरभतां गतः मया सनेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः

siṃhò 'tibalasaṃyuktò bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ mayā sanehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ

हिन्दी अर्थ

जाननू् वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम्

English

lion, endowed with great strength, you again became a sharabha; out of affection I did not consider your birth and lineage.

अध्याय 12

श्लोक 117.43

यस्माद एवम अपापं मां पापहिंसितुम इछसि तस्मात सवयॊनिम आपन्नः शवैव तवं हि भविष्यसि

yasmāda evama apāpaṃ māṃ pāpahiṃsituma ichasi tasmāta savayònima āpannaḥ śavaiva tavaṃ hi bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

सेवन न करे। यदि वैसी बुद्धि स्वतः आ जाय तो भी उसे हटानेका ही प्रयत्न करे

English

Because, though I am sinless, you wish to kill me, sinner, therefore, returned to your own birth, you shall be a dog indeed."

अध्याय 12

श्लोक 117.44

ततॊ मुनिजनद्वेषाद दुष्टात्मा शवा कृतॊ ऽबुधः ऋषिणा शरभः शप्तः सवं रूपं पुनर आप्तवान

tatò munijanadveṣāda duṣṭātmā śavā kṛtò 'budhaḥ ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ savaṃ rūpaṃ punara āptavāna

हिन्दी अर्थ

तां राजा निकृतिं जानन् यथामित्रान् प्रबाधते

English

Then, from his hatred of the sage, the wicked-souled sharabha, unwise, was made a dog, cursed by the sage, and regained his own form."

अध्याय 12

श्लोक 118.1

[भ] स शवा परकृतिम आपन्नः परं दैन्यम उपागमत ऋषिणा हुंकृतः पापस तपॊवनबहिष्कृतः

[bha] sa śavā parakṛtima āpannaḥ paraṃ dainyama upāgamata ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpasa tapòvanabahiṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नैवातिशीतो नात्युष्ण: कालो भवति भारत

English

of those forms in which thou art ordinarily adored but in that form of pure light which Yogins only can behold by spiritual sight.

अध्याय 12

श्लोक 118.2

एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम आर्जवं परकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं शरुतं दमम

evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatāma ārjavaṃ parakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śarutaṃ damama

हिन्दी अर्थ

अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जना:

English

"Thus the wise king, having learned their character and purity, honesty, nature, strength, family, conduct, learning and self-control,

अध्याय 12

श्लोक 118.3

अनुक्रॊशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं कषमाम भृत्या ये यत्र यॊग्याः सयुस तत्र सथाप्याः सुशिक्षिताः

anukròśaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kaṣamāma bhṛtyā ye yatra yògyāḥ sayusa tatra sathāpyāḥ suśikṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम्

English

compassion, strength, valour, disposition, tranquillity and forbearance, should place well-trained servants where each is fit.

अध्याय 12

श्लोक 118.4

नापरीक्ष्य महीपालः परकर्तुं भृत्यम अर्हति अकुलीन नराकीर्णॊ न राजा सुखम एधते

nāparīkṣya mahīpālaḥ parakartuṃ bhṛtyama arhati akulīna narākīrṇò na rājā sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

विजयार्थ हि संग्रामे न त्यक्ष्याम: परस्परम्

English

A ruler is not fit to employ a servant without testing; a king crowded with men not of good family does not prosper in happiness.

अध्याय 12

श्लोक 118.5

कुलजः परकृतॊ राज्ञा तत कुलीनतया सदा न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानॊ ऽपय अनागसि

kulajaḥ parakṛtò rājñā tata kulīnatayā sadā na pāpe kurute buddhiṃ nindyamānò 'paya anāgasi

हिन्दी अर्थ

शत्रुपक्षके प्रधान वीरका वध कर सकें, वे ही यहाँ ठहरें

English

One of good family employed by the king, because of that family never turns his mind to sin, even when reviled though innocent.

अध्याय 12

श्लोक 118.6

अकुलीनस तु पुरुषः परकृतः साधु संक्षयात दुर्लभैश्वर्यतां पराप्तॊ निन्दितः शत्रुतां वरजेत

akulīnasa tu puruṣaḥ parakṛtaḥ sādhu saṃkṣayāta durlabhaiśvaryatāṃ parāptò ninditaḥ śatrutāṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

आत्मानं च स्वपक्षं च पालयन् हन्ति संयुगे

English

But a man of no family, employed by the king because of good qualities, having attained lordship hard to gain, if reproached may turn enemy.

अध्याय 12

श्लोक 118.7

कुलीनं शिक्षितं पराज्ञं जञानविज्ञानकॊविदम सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा

kulīnaṃ śikṣitaṃ parājñaṃ jañānavijñānakòvidama sarvaśāstrārtha tattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पक्षके सैनिकोंकी रक्षा करता हुआ शत्रुओंका संहार कर सकता है

English

A minister should be of good family, trained, wise, skilled in knowledge and science, knowing the truth of the meaning of all scriptures, patient and a native of the land,

अध्याय 12

श्लोक 118.8

कृतज्ञं बलवन्तं च कषान्तं दान्तं जितेन्द्रियम अलुब्धं लब्धसंतुष्टं सवामिमित्र बुभूषकम

kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kaṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyama alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ savāmimitra bubhūṣakama

हिन्दी अर्थ

अमनोीज्ञासुखा वाच: पुरुषस्य पलायने

English

grateful, strong, forbearing, self-controlled, master of his senses, not greedy, content with what he gets, wishing well to his master and friends,

अध्याय 12

श्लोक 118.9

सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणम अतन्द्रितम

sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratama satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇama atandritama

हिन्दी अर्थ

अमिन्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु न: सदा

English

knowing place and time, devoted to gathering all, honoured, steady in mind, well-wishing and untiring.

अध्याय 12

श्लोक 118.10

युक्ताचारं सवविषये संधिविग्रहकॊविदम राज्ञस तरिवर्गवेत्तारं पौरजानपद परियम

yuktācāraṃ savaviṣaye saṃdhivigrahakòvidama rājñasa tarivargavettāraṃ paurajānapada pariyama

हिन्दी अर्थ

एते हि योगा: सेनाया: प्रशस्ता: परबाधने

English

mantras (Cchandas) predominating in the Vedic hymns, such as Gayatri, etc.

अध्याय 12

श्लोक 118.11

खातक वयूह तत्त्वज्ञं बलहर्षण कॊविदम इङ्गिताकार तत्त्वज्ञं यात्रा यानविशारदम

khātaka vayūha tattvajñaṃ balaharṣaṇa kòvidama iṅgitākāra tattvajñaṃ yātrā yānaviśāradama

हिन्दी अर्थ

चारै: सुविदिताभ्यास: कुशलैर्वनगोचरै:

English

years. The Supreme Being appeared in that sacrifice as an act of grace to the sacrificers.

अध्याय 12

श्लोक 118.12

हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञम अहं कारविवर्जितम परगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम

hastiśikṣāsu tattvajñama ahaṃ kāravivarjitama paragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇama

हिन्दी अर्थ

विषयमें विशेष जानकारी रहा करती है

English

the rules of euphony. Akshara is literally a character or letter; word made up of characters or letters.

अध्याय 12

श्लोक 118.13

चॊक्षं चॊक्ष जनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम

còkṣaṃ còkṣa janākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanama nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिन:

English

Kshetra is buddhi or intelligence. The Supreme Being is called Kshetrajna because he knows every mind. Intelligence or mind is one of his forms.

अध्याय 12

श्लोक 118.14

अस्तब्धं परश्रितं शक्तं मृदु वादिनम एव च धीरं शलक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालॊपपादकम

astabdhaṃ paraśritaṃ śaktaṃ mṛdu vādinama eva ca dhīraṃ śalakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālòpapādakama

हिन्दी अर्थ

आवासस्तोयवान दुर्ग: पर्याकाश: प्रशस्यते

English

Mahabhutas. Added to this is Infinity. The Supreme Being, according to the Sankhya doctrine, is thus the embodiment of the number seventeen. Thy form as conceived by the Sankhyas, i.e., thy form as

अध्याय 12

श्लोक 118.15

सचिवं यः परकुरुते न चैनम अवमन्यते तस्य विस्तीर्यते राज्यं जयॊत्स्ना गरहपतेर इव

sacivaṃ yaḥ parakurute na cainama avamanyate tasya vistīryate rājyaṃ jayòtsnā garahapatera iva

हिन्दी अर्थ

ओर खुला आकाश होना चाहिए

English

their earthly life, to suffer and enjoy. In the case, however, of those that have betaken themselves to a life of renunciation the great endeavour is to exhaust this residuum.

अध्याय 12

श्लोक 118.16

एतैर एव गुणैर युक्तॊ राजा शास्त्रविशारदः एष्टव्यॊ धर्मपरमः परजापालनतत्परः

etaira eva guṇaira yuktò rājā śāstraviśāradaḥ eṣṭavyò dharmaparamaḥ parajāpālanatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशात् तु वनाभ्याशं मन्यन्ते गुणवत्तरम्

English

themselves is to tear those bonds rising superior to all the attractions of the flesh to effect their deliverance or emancipation from rebirth.

अध्याय 12

श्लोक 118.17

धीरॊ मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित शुश्रूषुः शरुतवाञ शरॊता ऊहापॊह विशारदः

dhīrò marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravita śuśrūṣuḥ śarutavāña śaròtā ūhāpòha viśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

उपन्यासो भवेत् तत्र बलानां नातिदूरत:

English

Steadfast, patient, pure, swift, knowing manly effort in due time, obedient, learned, a listener, skilled in reasoning for and against,

अध्याय 12

श्लोक 118.18

मेधावी धारणा युक्तॊ यथान्यायॊपपादकः दान्तः सदा परियाभाषी कषमावांश च विपर्यये

medhāvī dhāraṇā yuktò yathānyāyòpapādakaḥ dāntaḥ sadā pariyābhāṣī kaṣamāvāṃśa ca viparyaye

हिन्दी अर्थ

अथ शत्रुप्रतीघातमापदर्थ परायणम्

English

intelligent, retentive, acting by rule, self-controlled, ever of pleasant speech, and forbearing in adversity,

अध्याय 12

श्लोक 118.19

दानाच्छेदे सवयं कारी सुद्वारः सुखदर्शनः आर्तहस्तप्रदॊ नित्यम आप्तं मन्यॊ नये रतः

dānācchede savayaṃ kārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ ārtahastapradò nityama āptaṃ manyò naye rataḥ

हिन्दी अर्थ

अनेन विधिना शत्रून् जिगीषेतापि दुर्जयान्

English

himself acting in giving and cutting off, with a good door, pleasant to behold, ever giving a hand to the afflicted, regarding himself as trusted, devoted to policy:

अध्याय 12

श्लोक 118.20

नाहं वादी न निर्द्वंद्वॊ न यत किं चन कारकः कृते कर्मण्य अमॊघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः

nāhaṃ vādī na nirdvaṃdvò na yata kiṃ cana kārakaḥ kṛte karmaṇya amòghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्

English

"I am not a mere talker, nor without conflict, nor one who does anything whatever; I am the doer of deeds that are not in vain, dear to the servants."

अध्याय 12

श्लोक 118.21

संगृहीतजनॊ ऽसतब्धः परसन्नवदनः सदा दाता भृत्यजनावेक्षी न करॊधी सुमहामनाः

saṃgṛhītajanò 'satabdhaḥ parasannavadanaḥ sadā dātā bhṛtyajanāvekṣī na karòdhī sumahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते

English

He gathers people, is not stiff, ever of a pleasant face, a giver, looking after servants, not wrathful, greatly high-minded,

अध्याय 12

श्लोक 118.22

युक्तदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा

yuktadaṇḍò na nirdaṇḍò dharmakāryānuśāsakaḥ cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

हो) अच्छी मानी जाती है

English

of just punishment, not without the rod, instructing in dharma's affairs, with spies for eyes, far-sighted, ever skilled in dharma and wealth.

अध्याय 12

श्लोक 118.23

राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस तादृशॊ भवेत यॊधाश चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर गुणगुणैर वृताः

rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyasa tādṛśò bhaveta yòdhāśa caiva manuṣyendra sarvaira guṇaguṇaira vṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

गुणानेतान् प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत्

English

A king filled with hundreds of virtues, so should he be sought, and warriors too, lord of men, endowed with all merits.

अध्याय 12

श्लोक 118.24

अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः न विमानयितव्याश च राज्ञा वृद्धिम अभीप्सता

anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ na vimānayitavyāśa ca rājñā vṛddhima abhīpsatā

हिन्दी अर्थ

प्रसुप्तांस्तृषितान् श्रान्तान् प्रकीर्णानू नाभिघातयेत्

English

Good men, helpers who sustain the kingdom, should be sought out and not disrespected by a king who desires growth.

अध्याय 12

श्लोक 118.25

यॊधाः समरशौटीराः कृतज्ञा अस्त्रकॊविदाः धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः

yòdhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñā astrakòvidāḥ dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

अतिक्षिप्तान् व्यतिक्षिप्तान् निहतान् प्रतनूकृतान्

English

Warriors who are heroes in battle, grateful, skilled in weapons, versed in the dharma scriptures, with footmen,

अध्याय 12

श्लोक 118.26

अर्थमानविवृद्धाश च रथचर्या विशारदाः इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर मही

arthamānavivṛddhāśa ca rathacaryā viśāradāḥ iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatera mahī

हिन्दी अर्थ

बहिश्चरानुपन्यासान् कृतवेश्मानुसारिण:

English

grown in wealth and honour, expert in chariot-driving, skilled in bow and missiles—his is this earth, that king's.

अध्याय 12

श्लोक 118.27

सर्वसंग्रहणे युक्तॊ नृपॊ भवति यः सदा उत्थान शीलॊ मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः

sarvasaṃgrahaṇe yuktò nṛpò bhavati yaḥ sadā utthāna śīlò mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं मारना चाहिए

English

The king who is ever intent on gathering all, diligent, rich in friends, is the best of kings.

अध्याय 12

श्लोक 118.28

शक्या अश्वसहस्रेण वीरारॊहेण भारत संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा

śakyā aśvasahasreṇa vīrāròheṇa bhārata saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā

हिन्दी अर्थ

समानाशनपानास्ते कार्या: द्विगुणवेतना:

English

With a thousand horses and heroic riders, Bharata, with men gathered, the whole earth can be conquered."

अध्याय 12

श्लोक 119.1

[भ] एवं शुना समान भृत्यान सवस्थाने यॊ नराधिपः नियॊजयति कृत्येषु स राज्यफलम अश्नुते

[bha] evaṃ śunā samāna bhṛtyāna savasthāne yò narādhipaḥ niyòjayati kṛtyeṣu sa rājyaphalama aśnute

हिन्दी अर्थ

राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह

English

one from those attachments. Or, Samsara may mean the repeated deaths and births to which the unemancipated soul is subject. Contemplation of the divine Being may prevent such repeated births and deaths by leading to emancipation.

अध्याय 12

श्लोक 119.2

न शवा सवस्थानम उत्क्रम्य परमाणम अभि सत्कृतः आरॊप्यः शवा सवकात सथानाद उत्क्रम्यान्यत परपद्यते

na śavā savasthānama utkramya paramāṇama abhi satkṛtaḥ āròpyaḥ śavā savakāta sathānāda utkramyānyata parapadyate

हिन्दी अर्थ

प्रगृह्म बाहुन् क्रोशेत भग्ना भग्ना: परे इति

English

"A dog honoured beyond measure should not be raised above his place; leaving his own place, the dog goes to another.

अध्याय 12

श्लोक 119.3

सवजातिकुलसंपन्नाः सवेषु कर्मस्व अव सथिताः परकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने परक्रिया कषमा

savajātikulasaṃpannāḥ saveṣu karmasva ava sathitāḥ parakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne parakriyā kaṣamā

हिन्दी अर्थ

सत्त्ववन्तो 5भिधावेयु: कुर्वन्तो भैरवान् रवान्

English

Wise servants of their own kind and family, established in their own works, should be employed; action in the wrong place is not fitting.

अध्याय 12

श्लोक 119.4

अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यॊ यः परयच्छति स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलम उपाश्नुते

anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyò yaḥ parayacchati sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalama upāśnute

हिन्दी अर्थ

भेरीमृदज़पणवान् नादयेयु: पुराश्चरान्

English

The king who gives servants works suited to them enjoys the fruit endowed with the servants' merit.

अध्याय 12

श्लोक 119.5

शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवॊर्जितः वयाघ्रॊ वयाघ्र इव सथाप्यॊ दवीपी दवीपी यथातथा

śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivòrjitaḥ vayāghrò vayāghra iva sathāpyò davīpī davīpī yathātathā

हिन्दी अर्थ

नरसिंहे, भेरी, मृदंग और ढोल आदि बाजे बजाने चाहिए

English

A sharabha should be set in a sharabha's place, a strong lion like a lion, a tiger like a tiger, a leopard as a leopard.

अध्याय 12

श्लोक 119.6

कर्मस्व इहानुरूपेषु नयस्या भृत्या यथाविधि परतिलॊमं न भृत्यास ते सथाप्याः कर्मफलैषिणा

karmasva ihānurūpeṣu nayasyā bhṛtyā yathāvidhi paratilòmaṃ na bhṛtyāsa te sathāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

कार्योमें प्रवृत्त होता है

English

Servants should be placed by rule in fitting works; one who desires the fruit of deeds should not place his servants contrary.

अध्याय 12

श्लोक 119.7

यः परमाणम अतिक्रम्य परतिलॊमं नराधिपः भृत्यान सथापयते ऽबुद्धिर न स रञ्जयते परजाः

yaḥ paramāṇama atikramya paratilòmaṃ narādhipaḥ bhṛtyāna sathāpayate 'buddhira na sa rañjayate parajāḥ

हिन्दी अर्थ

अभीरव: सुबलिनस्तद्धलं सर्वपारगम्

English

A king who, exceeding measure, places servants in contrary positions is unwise and does not please his subjects.

अध्याय 12

श्लोक 119.8

न बालिशा न च कषुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः नाकुलीना नराः पार्श्वे सथाप्या राज्ञा हितैषिणा

na bāliśā na ca kaṣudrā na cāpratimitendriyāḥ nākulīnā narāḥ pārśve sathāpyā rājñā hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

हैं। वे बड़े बलवान् और निडर होते हैं। उनकी सेना सबको लाँघ जानेवाली होती है

English

Fools, the petty, those of uncontrolled senses and those of no family should not be placed at the side by a king who wishes his good.

अध्याय 12

श्लोक 119.9

साधवः कुशलाः शूरा जञानवन्तॊ ऽनसूयकाः अक्षुद्राः शुचयॊ दक्षा नराः सयुः पारिपार्श्वकाः

sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jañānavantò 'nasūyakāḥ akṣudrāḥ śucayò dakṣā narāḥ sayuḥ pāripārśvakāḥ

हिन्दी अर्थ

एते नियुद्धकुशला दाक्षिणात्यासिपाणय:

English

Men at his side should be good, skilled, brave, learned, free from envy, not petty, pure and able.

अध्याय 12

श्लोक 119.10

नयग भूतास तत्पराः कषान्ताश चौक्षाः परकृतिजाः शुभाः सवे सवे सथाने ऽपरिक्रुष्टास ते सयू राज्ञॊ बहिश्चराः

nayaga bhūtāsa tatparāḥ kaṣāntāśa caukṣāḥ parakṛtijāḥ śubhāḥ save save sathāne 'parikruṣṭāsa te sayū rājñò bahiścarāḥ

हिन्दी अर्थ

बढ़ानेवाले हैं। उन्हें इहलोक या परलोकमें कहीं भी सुख नहीं मिलता

English

Submissive, devoted, forbearing, clean, of natural good, they will be the king's outer agents, not reviled, each in his own place.

अध्याय 12

श्लोक 119.11

सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनॊ भवेत असिंहः सिंहसहितः सिंहवल लभते फलम

siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva janò bhaveta asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavala labhate phalama

हिन्दी अर्थ

जयिनस्तु नरास्तात चन्दनैर्मण्डनेन च

English

Beside a lion there should always be a lion; one who is not a lion, with a lion, gains the fruit like a lion.

अध्याय 12

श्लोक 119.12

यस तु सिंहः शवभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः न स सिंहफलं भॊक्तुं शक्तः शवभिर उपासितः

yasa tu siṃhaḥ śavabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ na sa siṃhaphalaṃ bhòktuṃ śaktaḥ śavabhira upāsitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदसहातरं दुःखमहं मन्ये वधादपि

English

But a lion surrounded by dogs, bent on the fruit of a lion's deed, cannot enjoy a lion's fruit when served by dogs.

अध्याय 12

श्लोक 119.13

एवम एतैर मनुष्येन्द्र शूरैः पराज्ञैर बहुश्रुतैः कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम

evama etaira manuṣyendra śūraiḥ parājñaira bahuśrutaiḥ kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

मैं मरणसे भी बढ़कर असहा मानता हूँ

English

Thus with these brave, wise, learned, well-born men, lord of men, the whole earth can be conquered.

अध्याय 12

श्लोक 119.14

नावैद्यॊ नानृजुः पार्श्वे नाविद्यॊ नामहा धनः संग्राह्यॊ वसुधा पालैर भृत्यॊ भृत्यवतां वर

nāvaidyò nānṛjuḥ pārśve nāvidyò nāmahā dhanaḥ saṃgrāhyò vasudhā pālaira bhṛtyò bhṛtyavatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

या भीरूणां परा ग्लानि: शूरस्तामधिगच्छति

English

Rulers of the earth should not take as a servant one without knowledge, not straight, unlearned or not very wealthy, best of those with servants.

अध्याय 12

श्लोक 119.15

बाणवद विसृता यान्ति सवामिकार्यपरा जनाः ये भृत्याः पार्थिव हितास तेषां सान्त्वं परयॊजयेत

bāṇavada visṛtā yānti savāmikāryaparā janāḥ ye bhṛtyāḥ pārthiva hitāsa teṣāṃ sāntvaṃ parayòjayeta

हिन्दी अर्थ

जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्रुयाम च सद्गतिम्

English

Men devoted to their master's work go off like arrows; to the servants who are beneficial to him, king, he should apply conciliation.

अध्याय 12

श्लोक 119.16

कॊशश च सततं रक्ष्यॊ यत्नम आस्थाय राजभिः कॊशमूला हि राजानः कॊशमूलकरॊ भव

kòśaśa ca satataṃ rakṣyò yatnama āsthāya rājabhiḥ kòśamūlā hi rājānaḥ kòśamūlakarò bhava

हिन्दी अर्थ

पृष्ठठ: शकटानीकं कलत्र॑ मध्यतस्तथा

English

The treasury should always be guarded with effort by kings; kings have the treasury as root; be a maker of the treasury's root.

अध्याय 12

श्लोक 119.17

कॊष्ठागारं च ते नित्यं सफीतं धान्यैः सुसंचितम सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्य परॊ भव

kòṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ saphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitama sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānya parò bhava

हिन्दी अर्थ

अपि तस्मिन् पुरे वृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमा:

English

Let your granary always be full, well stored with grain; let wealth and grain be entrusted to the good; be devoted to wealth and grain.

अध्याय 12

श्लोक 119.18

नित्ययुक्ताश च ते भृत्या भवन्तु रणकॊविदाः वाजिनां च परयॊगेषु वैशारद्यम इहेष्यते

nityayuktāśa ca te bhṛtyā bhavantu raṇakòvidāḥ vājināṃ ca parayògeṣu vaiśāradyama iheṣyate

हिन्दी अर्थ

स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुर्वां समीपत:

English

Let your servants be ever diligent and skilled in war; skill in the use of horses is wished for here.

अध्याय 12

श्लोक 119.19

जञातिबन्धुजनावेक्षी मित्र संबन्धिसंवृतः पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन

jañātibandhujanāvekṣī mitra saṃbandhisaṃvṛtaḥ paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana

हिन्दी अर्थ

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभि: सह

English

Looking after kin and relatives, surrounded by friends and relations, seeking the welfare of the citizens' affairs, be so, delight of the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 119.20

एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः परज्ञा चाभिहिता मया शवा ते निदर्शनं तात किं भूयः शरॊतुम इच्छसि

eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ parajñā cābhihitā mayā śavā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

मित्रसेना आ गयी। अब निर्भय होकर प्रहार करो”

English

This is your final understanding and wisdom told by me; the dog is your example, dear one. What more do you wish to hear?"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।