Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 29/172 · श्लोक 68.1–68.61

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 68.1

किम आहुर दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ मनुष्याणाम अधिपतिं तन मे बरूहि पिता मह

kima āhura daivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha manuṣyāṇāma adhipatiṃ tana me barūhi pitā maha

हिन्दी अर्थ

जड्माजड्माश्षोक्ताश्वूर्णपोगा विषादय:

English

Vaisampayana said, "The foremost of kings, viz., Yudhishthira the son

अध्याय 12

श्लोक 68.2

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतिं वसु मना यथा पप्रच्छ भारत

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bṛhaspatiṃ vasu manā yathā papraccha bhārata

हिन्दी अर्थ

दूतसामर्थ्यसंयोगात् सराष्ट्रस्य विवर्धनम्

English

"Here too they recite this ancient history, how Vasumanas questioned Brihaspati, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 68.3

राजा वसु मना नाम कौसल्यॊ धीमतां वरः महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञॊ बृहस्पतिम

rājā vasu manā nāma kausalyò dhīmatāṃ varaḥ maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajñò bṛhaspatima

हिन्दी अर्थ

आत्मनो निग्रहस्त्यागो हार्थदूषणमेव च

English

A king named Vasumanas, Kausalya, best of the wise, of trained understanding, questioned the great sage Brihaspati.

अध्याय 12

श्लोक 68.4

सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञॊ बृहस्पतेः दक्षिणानन्तरॊ भूत्वा परणम्य विधिपूर्वकम

sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajñò bṛhaspateḥ dakṣiṇānantarò bhūtvā paraṇamya vidhipūrvakama

हिन्दी अर्थ

देशजातिकुलानां च धर्मा: समनुवर्णिता:

English

Having done all the observances of discipline, knowing discipline, turning to the right of Brihaspati and bowing duly,

अध्याय 12

श्लोक 68.5

विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः परजानां हितम अन्विच्छन धर्ममूलं विशां पते

vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ parajānāṃ hitama anvicchana dharmamūlaṃ viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

गया। फिर इसे इन्द्रने ग्रहण किया

English

delighting in the welfare of all beings, wishing the good of the subjects, he asked the rule of kingship, the root of dharma, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 68.6

केन भूतानि वर्धन्ते कषयं गच्छन्ति केन च कम अर्चन्तॊ महाप्राज्ञ सुखम अत्यन्तम आप्नुयुः

kena bhūtāni vardhante kaṣayaṃ gacchanti kena ca kama arcantò mahāprājña sukhama atyantama āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्यामें लग गये

English

"By what do beings flourish and by what do they decline? Honouring whom, great sage, would they attain utmost happiness?"

अध्याय 12

श्लोक 68.7

इति पृष्टॊ महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा राजसत्कारम अव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः

iti pṛṣṭò mahārājñā kausalyenāmitaujasā rājasatkārama avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिपेदे महाराज्यमथेन्द्रियवशो 5भवत्

English

Thus asked by the great king Kausalya of immeasurable splendour, Brihaspati calmly told him of the honouring of kings.

अध्याय 12

श्लोक 68.8

राजमूलॊ महाराज धर्मॊ लॊकस्य लक्ष्यते परजा राजभयाद एव न खादन्ति परस्परम

rājamūlò mahārāja dharmò lòkasya lakṣyate parajā rājabhayāda eva na khādanti parasparama

हिन्दी अर्थ

राज्य प्राप्त किया। राज्य पाकर वह इन्द्रियोंका गुलाम हो गया

English

"The dharma of the world is seen to be rooted in the king, great king; the subjects do not eat one another only from fear of the king.

अध्याय 12

श्लोक 68.9

राजा हय एवाखिलं लॊकं समुदीर्णं समुत्सुकम परसादयति धर्मेण परसाद्य च विराजते

rājā haya evākhilaṃ lòkaṃ samudīrṇaṃ samutsukama parasādayati dharmeṇa parasādya ca virājate

हिन्दी अर्थ

प्रख्याता त्रिषु लोकेषु यासौी वेनमजीजनत्

English

The king pacifies by dharma the whole world, agitated and eager, and having pacified, shines.

अध्याय 12

श्लोक 68.10

यथा हय अनुदये राजन भूतानि शशिसूर्ययॊः अन्धे तमसि मज्जेयुर अपश्यन्तः परस्परम

yathā haya anudaye rājana bhūtāni śaśisūryayòḥ andhe tamasi majjeyura apaśyantaḥ parasparama

हिन्दी अर्थ

आदि चूर्णयोग अर्थात् विनाशकारक ओषधियाँ

English

of Dharma, still remaining speechless, Pandu's son Arjuna addressed Krishna and spoke as follows:

अध्याय 12

श्लोक 68.11

यथा हय अनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः विहरेयुर यथाकामम अभिसृत्य पुनः पुनः

yathā haya anudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ vihareyura yathākāmama abhisṛtya punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अरिरमित्र उदासीन इत्येते5प्यनुवर्णिता:

English

"Arjuna said, This scorcher of foes, viz., Dharma's son, is burning with grief on account of his (slaughtered) kinsfolk. Comfort him, O Madhava I Once more, O Janardana, all of us have fallen into great danger. It behoveth thee! O mighty-armed one, to dispel his grief.'"

अध्याय 12

श्लोक 68.12

विमथ्यातिक्रमेरंश च विषह्यापि परस्परम अभावम अचिरेणैव गच्छेयुर नात्र संशयः

vimathyātikrameraṃśa ca viṣahyāpi parasparama abhāvama acireṇaiva gaccheyura nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उदासीनका भी बारंबार वर्णन किया गया है

English

Vaisampayana continued, "Thus addressed by the high-souled Arjuna, the lotus-eyed Govinda of unfading glory turned his face towards the king. Kesava could not by any means be disregarded by Yudhishthira. From the earliest years Govinda was dearer to Yudhishthira than Arjuna himself. Taking up the king's hand adorned with sandal-paste and looking like a column of marble, the mighty-armed Saurin began to speak, gladdening (the hearts of all who listened to him). His face, adorned with teeth and eyes that were very beautiful, shone brightly like a full-blown lotus at sunrise.

अध्याय 12

श्लोक 68.13

एवम एव विना राज्ञा विनश्येयुर इमाः परजाः अन्धे तमसि मज्जेयुर अगॊपाः पशवॊ यथा

evama eva vinā rājñā vinaśyeyura imāḥ parajāḥ andhe tamasi majjeyura agòpāḥ paśavò yathā

हिन्दी अर्थ

आत्मरक्षणमाश्वास: सर्गाणां चान्ववेक्षणम्

English

"Vasudeva said, "Do not, O tiger among men, indulge in such grief that emaciates thy body. They who have been slain in this battle will on no account be got back. Those Kshatriyas, O king, that have fallen in this great battle, are even, like objects that one acquires in one's dreams and that vanish when one awakes. All of them were heroes and ornaments of battle. They were vanquished while rushing with faces towards their foes. No one amongst them was slain with wounds on the back or while flying away. All of them, having contended with heroes in great battle and having cast off their life-breaths then, have, sanctified by weapons, proceeded to heaven. It behoveth thee not to grieve for them. Devoted to the duties of Kshatriyas, possessed of courage, perfectly conversant with the Vedas and their branches, all of them have attained to that blissful end which is obtainable by heroes. It behoveth thee not to grieve for them after hearing of those high-souled lords of the earth, of ancient days, that departed from this world. In this connection is cited the old discourse of Narada before Srinjaya when the latter was deeply afflicted with grief on account of the death of his son. (Narada said),— Subject to happiness and misery, myself, thyself and all creatures, O Srinjaya, shall have to die. What cause then is there for sorrow. Listen to me as I recite the great blessedness of (some) ancient king. Hear me with concentrated attention. Thou shalt then, O king, cast off thy grief. Listening to the story of those high-souled lords of the earth, abate thy sorrow. O, hear me as I recite their stories to thee in detail. By listening to the charming and delightful history of those kings of ancient times, malignant stars may be propitiated and the period of one's life be increased. We hear, O Srinjaya, that there was a king of the name of Marutta who was the son of Avikshit. Even he fell a prey to death. The gods with Indra and Varuna and

अध्याय 12

श्लोक 68.14

हरेयुर बलवन्तॊ हि दुर बलानां परिग्रहान हन्युर वयायच्छमानांश च यदि राजा न पालयेत

hareyura balavantò hi dura balānāṃ parigrahāna hanyura vayāyacchamānāṃśa ca yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

निर्माण और निरीक्षण आदिका भी वर्णन है

English

The strong would seize the possessions of the weak and kill those who strive, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.15

यानं वस्त्रम अलं कारान रत्नानि विविधानि च हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत

yānaṃ vastrama alaṃ kārāna ratnāni vividhāni ca hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

व्यूहाश्व विविधाभिख्या विचित्र युद्धकौशलम्

English

Sinners would suddenly seize vehicles, garments, ornaments and jewels of many kinds, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.16

ममेदम इति लॊके ऽसमिन न भवेत संपरिग्रहः विश्वलॊपः परवर्तेत यदि राजा न पालयेत

mamedama iti lòke 'samina na bhaveta saṃparigrahaḥ viśvalòpaḥ paravarteta yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

शस्त्राणां पालन ज्ञानं तथैव भरतर्षभ

English

There would be no ownership in this world of "this is mine"; universal ruin would set in, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.17

मातरं पितरं वृद्धम आचार्यम अतिथिं गुरुम कलिश्नीयुर अपि हिंस्युर वा यदि राजा न पालयेत

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhama ācāryama atithiṃ guruma kaliśnīyura api hiṃsyura vā yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

बातोंका उस शास्त्रमें वर्णन किया गया है

English

They would torment or even kill mother, father, the aged, teacher, guest and elder, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.18

पतेद बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु अधर्मः परगृहीतः सयाद यदि राजा न पालयेत

pateda bahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu adharmaḥ paragṛhītaḥ sayāda yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

चोरैराटविकैश्नोग्रै: परराष्ट्स्य पीडनम्

English

Weapons of many kinds would fall in many ways on those who practise dharma, and unrighteousness would be accepted, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.19

वधबन्धपरिक्लेशॊ नित्यम अर्थवतां भवेत ममत्वं च न विन्देयुर यदि राजा न पालयेत

vadhabandhaparikleśò nityama arthavatāṃ bhaveta mamatvaṃ ca na vindeyura yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च

English

Killing, binding and torment would ever befall the wealthy, and they would not know possession, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.20

अन्तश चाकाशम एव सयाल लॊकॊ ऽयं दस्यु साद भवेत पतेच च नरकं घॊरं यदि राजा न पालयेत

antaśa cākāśama eva sayāla lòkò 'yaṃ dasyu sāda bhaveta pateca ca narakaṃ ghòraṃ yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

अवमर्द: प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम्

English

The world would end in the sky, be given over to robbers, and fall into dreadful hell, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.21

न यॊनिपॊषॊ वर्तेत न कृषिर न वणिक पथः मज्जेद धर्मस तरयी न सयाद यदि राजा न पालयेत

na yònipòṣò varteta na kṛṣira na vaṇika pathaḥ majjeda dharmasa tarayī na sayāda yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

श्रमो व्यायामयोगकश्न त्यागो द्रव्यस्य संग्रह:

English

Neither breeding nor agriculture nor trade routes would continue, dharma would sink and the triple learning would not be, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.22

न यज्ञाः संप्रवर्तेरन विधिवत सवाप्तदक्षिणाः न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत

na yajñāḥ saṃpravarterana vidhivata savāptadakṣiṇāḥ na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

अर्थस्य काले दानं च व्यसने चाप्रसज्धिता

English

Sacrifices with proper fees would not proceed duly, nor marriages or assemblies, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.23

न वृषाः संप्रवर्तेरन न मथ्येरंश च गर्गराः घॊषाः परणाशं गच्छेयुर यदि राजा न पालयेत

na vṛṣāḥ saṃpravarterana na mathyeraṃśa ca gargarāḥ ghòṣāḥ paraṇāśaṃ gaccheyura yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

कारणं च त्रिवर्गस्य गुणदोषास्तथैव च

English

Bulls would not run, churns would not churn, and cow-pens would perish, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.24

तरस्तम उद्विग्नहृदयं हाहाभूतम अचेतनम कषणेन विनशेत सर्वं यदि राजा न पालयेत

tarastama udvignahṛdayaṃ hāhābhūtama acetanama kaṣaṇena vinaśeta sarvaṃ yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

शड्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्

English

Terrified, anguished in heart, crying "Alas", senseless, all would perish in a moment, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.25

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर अकुतॊभयाः विधिवद दक्षिणा वन्ति यदि राजा न पालयेत

na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyura akutòbhayāḥ vidhivada dakṣiṇā vanti yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तत:

English

Year-long sacrificial sessions would not stand free of fear, with proper fees, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.26

बराह्मणाश चतुरॊ वेदान नाधीयेरंस तपस्विनः विद्या सनातास तपः सनाता यदि राजा न पालयेत

barāhmaṇāśa caturò vedāna nādhīyeraṃsa tapasvinaḥ vidyā sanātāsa tapaḥ sanātā yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्

English

The ascetic Brahmanas would not study the four Vedas, though bathed in learning and bathed in austerity, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.27

हस्तॊ हस्तं स मुष्णीयाद भिद्येरन सर्वसेतवः भयार्तं विद्रवेत सर्वं यदि राजा न पालयेत

hastò hastaṃ sa muṣṇīyāda bhidyerana sarvasetavaḥ bhayārtaṃ vidraveta sarvaṃ yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह

English

Hand would rob hand, all bridges would be broken, and all would flee in fear, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.28

न लभेद धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतॊ जनः कर्ता सवेच्छेन्द्रियॊ गच्छेद यदि राजा न पालयेत

na labheda dharmasaṃśleṣaṃ hataviprahatò janaḥ kartā savecchendriyò gaccheda yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

उनका भी इस ग्रन्थमें उल्लेख है

English

People struck down by the slain Brahmanas would find no union with dharma; the doer would go as his own senses wish, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.29

अनयाः संप्रवर्तेरन भवेद वै वर्णसंकरः दुर भिक्षम आविशेद राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत

anayāḥ saṃpravarterana bhaveda vai varṇasaṃkaraḥ dura bhikṣama āviśeda rāṣṭraṃ yadi rājā na pālayeta

हिन्दी अर्थ

कामजान्याहुराचार्य: प्रोक्तानीह स्वयम्भुवा

English

Unjust acts would proceed, mixture of classes would occur, and famine would enter the kingdom, if the king did not protect.

अध्याय 12

श्लोक 68.30

विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्ताद अकुतॊभयाः

vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate manuṣyā rakṣitā rājñā samantāda akutòbhayāḥ

हिन्दी अर्थ

अवमर्द: प्रतीघात: केतनानां च भज्जनम्

English

Men, protected by the king, sleep as they please with their house doors open, fearless on every side.

अध्याय 12

श्लोक 68.31

नाक्रुष्टं सहते कश चित कुतॊ हस्तस्य लङ्घनम यदि राजा मनुष्येषु तराता भवति धार्मिकः

nākruṣṭaṃ sahate kaśa cita kutò hastasya laṅghanama yadi rājā manuṣyeṣu tarātā bhavati dhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

अपस्करो5थ वसनं तथोपायाश्ष वर्णिता:

English

No one tolerates abuse, how much less a hand raised, if the king is a righteous protector of men.

अध्याय 12

श्लोक 68.32

सत्रियश चापुरुषा मार्गं सर्वालं कारभूषिताः निर्भयाः परतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः

satriyaśa cāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃ kārabhūṣitāḥ nirbhayāḥ paratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवननिर्वाहके अनेक उपायोंका भी उक्त ग्रन्थमें वर्णन है

English

Women without men, adorned with all ornaments, travel the road fearless when the lord of the earth protects.

अध्याय 12

श्लोक 68.33

धर्मम एव परपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम अनुगृह्णन्ति चान्यॊन्यं यदा रक्षति भूमिपः

dharmama eva parapadyante na hiṃsanti parasparama anugṛhṇanti cānyònyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

उपार्जनं च द्रव्याणां परिमर्दश्च॒ तानि षघट्

English

They follow dharma only and do not injure one another, and favour one another, when the lord of the earth protects.

अध्याय 12

श्लोक 68.34

यजन्ते च तरयॊ वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः युक्ताश चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः

yajante ca tarayò varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥ yuktāśa cādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वद्धिरेकीभावश्व दानहोमविधिज्ञता

English

The three classes sacrifice with great sacrifices of various kinds and study scripture with application, when the lord of the earth protects.

अध्याय 12

श्लोक 68.35

वार्ता मूलॊ हय अयं लॊकस तरय्या वै धार्यते सदा तत सर्वं वर्तते सम्यग यदा रक्षति भूमिपः

vārtā mūlò haya ayaṃ lòkasa tarayyā vai dhāryate sadā tata sarvaṃ vartate samyaga yadā rakṣati bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्सवानां समाजानां क्रिया: केतनजास्तथा

English

This world is rooted in trade and ever held up by the triple learning; all that proceeds rightly when the lord of the earth protects.

अध्याय 12

श्लोक 68.36

यदा राजा धुरं शरेष्ठाम आदाय वहति परजाः महता बलयॊगेन तदा लॊकः परसीदति

yadā rājā dhuraṃ śareṣṭhāma ādāya vahati parajāḥ mahatā balayògena tadā lòkaḥ parasīdati

हिन्दी अर्थ

वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्

English

When the king takes the best of burdens and bears the subjects with great exercise of force, then the world is content.

अध्याय 12

श्लोक 68.37

यस्याभावे च भूतानाम अभावः सयात समन्ततः भावे च भावॊ नित्यः सयात कस तं न परतिपूजयेत

yasyābhāve ca bhūtānāma abhāvaḥ sayāta samantataḥ bhāve ca bhāvò nityaḥ sayāta kasa taṃ na paratipūjayeta

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इसका भी उक्त शास्त्रमें उल्लेख है

English

In whose absence beings would be absent on every side, and in whose presence there would be constant presence—who would not honour him?

अध्याय 12

श्लोक 68.38

तस्य यॊ वहते भारं सर्वलॊकसुखावहम तिष्ठेत परियहिते राज्ञ उभौ लॊकौ हि यॊ जयेत

tasya yò vahate bhāraṃ sarvalòkasukhāvahama tiṣṭheta pariyahite rājña ubhau lòkau hi yò jayeta

हिन्दी अर्थ

अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्व समुद्भव:

English

One who carries his burden, which brings happiness to all the world, should remain devoted to the king's welfare; he would conquer both worlds.

अध्याय 12

श्लोक 68.39

यस तस्य पुरुषः पापं मनसाप्य अनुचिन्तयेत असंशयम इह कलिष्टः परेत्यापि नरकं पतेत

yasa tasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpya anucintayeta asaṃśayama iha kaliṣṭaḥ paretyāpi narakaṃ pateta

हिन्दी अर्थ

उन्नति करनेका उस ग्रन्थमें उल्लेख है

English

Any man who would even in mind think of sin against him will surely suffer here and fall into hell after death.

अध्याय 12

श्लोक 68.40

न हि जात्व अवमन्तव्यॊ मनुष्य इति भूमिपः महती देवता हय एषा नररूपेण तिष्ठति

na hi jātva avamantavyò manuṣya iti bhūmipaḥ mahatī devatā haya eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

कुलके धर्मोका भी भलीभाँति वर्णन किया गया है

English

A king must never be scorned as a mere man; for this is a great deity standing in human form.

अध्याय 12

श्लोक 68.41

कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा भवत्य अग्निस तथादित्यॊ मृत्युर वैश्रवणॊ यमः

kurute pañcarūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā bhavatya agnisa tathādityò mṛtyura vaiśravaṇò yamaḥ

हिन्दी अर्थ

उपायाश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिण

English

He takes on five forms joined to times: he becomes Fire, Sun, Death, Vaishravana and Yama.

अध्याय 12

श्लोक 68.42

यदा हय आसीद अतः पापान दहत्य उग्रेण तेजसा मिथ्यॊपचरितॊ राजा तदा भवति पावकः

yadā haya āsīda ataḥ pāpāna dahatya ugreṇa tejasā mithyòpacaritò rājā tadā bhavati pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

दूषणं स्रोतसां चैव वर्णितं चास्थिराम्भसाम्

English

When he burns sinners with fierce splendour, wrongly served, then the king becomes Fire.

अध्याय 12

श्लोक 68.43

यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः कषेमं च कृत्वा वरजति तदा भवति भास्करः

yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ kaṣemaṃ ca kṛtvā varajati tadā bhavati bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

तत् सर्व राजशार्दूल नीतिशास्त्रेडभिवर्णितम्

English

When the king sees all beings through spies and goes after making good, then he becomes the Sun.

अध्याय 12

श्लोक 68.44

अशुचींश च यदा करुद्धः कषिणॊति शतशॊ नरान सपुत्रपौत्रान सामात्यांस तदा भवति सॊ ऽनतकः

aśucīṃśa ca yadā karuddhaḥ kaṣiṇòti śataśò narāna saputrapautrāna sāmātyāṃsa tadā bhavati sò 'natakaḥ

हिन्दी अर्थ

देवानुवाच संद्ृष्ट: सर्वान् शक्रपुरोगमान्

English

When, angry, he destroys by hundreds the impure men with their sons, grandsons and ministers, then he becomes the Ender.

अध्याय 12

श्लोक 68.45

यदा तव अधार्मिकान सर्वांस तीक्ष्णैर दण्डैर नियच्छति धार्मिकांश चानुगृह्णाति भवत्य अथ यमस तदा

yadā tava adhārmikāna sarvāṃsa tīkṣṇaira daṇḍaira niyacchati dhārmikāṃśa cānugṛhṇāti bhavatya atha yamasa tadā

हिन्दी अर्थ

वाणीका सारभूत यह विचार यहाँ प्रकट किया गया

English

When he restrains all the unrighteous with sharp rods and favours the righteous, then he becomes Yama.

अध्याय 12

श्लोक 68.46

यदा तु धनधाराभिस तर्पयत्य उपकारिणः आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्य अपकारिणाम

yadā tu dhanadhārābhisa tarpayatya upakāriṇaḥ ācchinatti ca ratnāni vividhānya apakāriṇāma

हिन्दी अर्थ

निग्रहानुग्रहरता लोकाननुचरिष्यति

English

When he satisfies benefactors with streams of wealth and takes away the many jewels of wrongdoers,

अध्याय 12

श्लोक 68.47

शरियं ददाति कस्मै चित कस्माच चिद अपकर्षति तदा वैश्रवणॊ राजँल लॊके भवति भूमिपः

śariyaṃ dadāti kasmai cita kasmāca cida apakarṣati tadā vaiśravaṇò rāja~la lòke bhavati bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मार्थकाममोक्षाश्ष सकला ह्वात्र शब्दिता:

English

gives fortune to one and takes it from another, then the king, O king, becomes Vaishravana in the world.

अध्याय 12

श्लोक 68.48

नास्यापवादे सथातव्यं दक्षेणाक्लिष्ट कर्मणा धर्म्यम आकाङ्क्षता लाभम ईश्वरस्यानसूयता

nāsyāpavāde sathātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭa karmaṇā dharmyama ākāṅkṣatā lābhama īśvarasyānasūyatā

हिन्दी अर्थ

बहुरूपो विशालाक्ष: शिव: स्थाणुरुमापति:

English

One should not stay in disparagement of him, a skilled man of untroubled deeds, wishing lawful gain, without envy of the lord.

अध्याय 12

श्लोक 68.49

न हि राज्ञः परतीपानि कुर्वन सुखम अवाप्नुयात पुत्रॊ भराता वयस्यॊ वा यद्य अप्य आत्मसमॊ भवेत

na hi rājñaḥ paratīpāni kurvana sukhama avāpnuyāta putrò bharātā vayasyò vā yadya apya ātmasamò bhaveta

हिन्दी अर्थ

संचिक्षेप ततः शास्त्र महास्त्र ब्रह्मणा कृतम्

English

One who does what is hostile to the king would not get happiness, even if a son, brother or friend equal to himself.

अध्याय 12

श्लोक 68.50

कुर्यात कृष्ण गतिः शेषं जवलितॊ ऽनिलसारथिः न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं कव चन विद्यते

kuryāta kṛṣṇa gatiḥ śeṣaṃ javalitò 'nilasārathiḥ na tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kava cana vidyate

हिन्दी अर्थ

दशाध्यायसहस्तराणि सुब्रह्मण्यो महातपा:

English

Fire, blazing, with the wind as charioteer, might leave a remainder; but for one attacked by the king no remainder exists anywhere.

अध्याय 12

श्लोक 68.51

तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत मृत्यॊर इव जुगुप्सेत राजस्वहरणान नरः

tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayeta mṛtyòra iva jugupseta rājasvaharaṇāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्रै: पञ्चभिस्तात यदुक्त बाहुदन्‍तकम्

English

One should avoid from afar all things guarded by him, and be as repelled by seizing the king's property as by death.

अध्याय 12

श्लोक 68.52

नश्येद अभिमृशन सद्यॊ मृगः कूटम इव सपृशन आत्मस्वम इव संरक्षेद राजस्वम इह बुद्धिमान

naśyeda abhimṛśana sadyò mṛgaḥ kūṭama iva sapṛśana ātmasvama iva saṃrakṣeda rājasvama iha buddhimāna

हिन्दी अर्थ

तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशा:

English

One who lays hands on it soon perishes, as a deer touching a snare; a wise man should guard the king's property as his own.

अध्याय 12

श्लोक 68.53

महान्तं नरकं घॊरम अप्रतिष्ठम अचेतसः पतन्ति चिररत्राय राजवित्तापहारिणः

mahāntaṃ narakaṃ ghòrama apratiṣṭhama acetasaḥ patanti ciraratrāya rājavittāpahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्यायोंमें उस शास्त्रका संक्षेप किया

English

The senseless who seize the king's wealth fall for a long time into great, dreadful, groundless hell.

अध्याय 12

श्लोक 68.54

राजा भॊजॊ विराट सम्राट कषत्रियॊ भूपतिर नृपः य एवं सतूयते शब्दैः कस तं नार्चितुम इच्छति

rājā bhòjò virāṭa samrāṭa kaṣatriyò bhūpatira nṛpaḥ ya evaṃ satūyate śabdaiḥ kasa taṃ nārcituma icchati

हिन्दी अर्थ

संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मर्त्यानां ह्ासमेव च

English

King, Bhoja, Virat, Samrat, Kshatriya, Bhupati, Nripa—who would not wish to honour him who is praised by such words?

अध्याय 12

श्लोक 68.55

तस्माद बुभूषुर नियतॊ जितात्मा संयतेन्द्रियः मेधा वि समृतिमान दक्षः संश्रयेत महीपतिम

tasmāda bubhūṣura niyatò jitātmā saṃyatendriyaḥ medhā vi samṛtimāna dakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatima

हिन्दी अर्थ

एको योहति मर्त्येंभ्य: श्रैष्ल्यं वैतं समादिश

English

Therefore one wishing prosperity, restrained, self-conquered, with senses subdued, intelligent, mindful and skilled, should resort to the lord of the earth.

अध्याय 12

श्लोक 68.56

कृतज्ञं पराज्ञम अक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम धर्मनित्यं सथितं सथित्यां मन्त्रिणं पूजयेन नृपः

kṛtajñaṃ parājñama akṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyama dharmanityaṃ sathitaṃ sathityāṃ mantriṇaṃ pūjayena nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

तैजसं वै विरजसं सो5सृजन्मानसं सुतम्

English

A king should honour a minister who is grateful, wise, not petty, firm in devotion, with senses subdued, ever devoted to dharma and steady in position.

अध्याय 12

श्लोक 68.57

दृठ भक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम शूरम अक्षुद्र कर्माणं निषिद्ध जनम आश्रयेत

dṛṭha bhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyama śūrama akṣudra karmāṇaṃ niṣiddha janama āśrayeta

हिन्दी अर्थ

मानस पुत्रकी सृष्टि की, जो विरजाके नामसे विख्यात हुआ

English

He should rely on a man of firm devotion, trained intellect, who knows dharma, is self-restrained, brave, of non-petty deeds, one who avoids crowds.

अध्याय 12

श्लोक 68.58

राजा परगल्भं पुरुषं करॊति; राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि; राजाभ्युपेतं सुखिनं करॊति

rājā paragalbhaṃ puruṣaṃ karòti; rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyama rājābhipannasya kutaḥ sukhāni; rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karòti

हिन्दी अर्थ

संन्यास लेनेका ही निश्चय किया

English

A king makes a man bold; a king strengthens a thin man; how can one attacked by the king have happiness? A king makes a man who approaches him happy.

अध्याय 12

श्लोक 68.59

राजा परजानां हृदयं गरीयॊ; गतिः परतिष्ठा सुखम उत्तमं च यम आश्रिता लॊकम इमं परं च; जयन्ति सम्यक पुरुषा नरेन्द्रम

rājā parajānāṃ hṛdayaṃ garīyò; gatiḥ paratiṣṭhā sukhama uttamaṃ ca yama āśritā lòkama imaṃ paraṃ ca; jayanti samyaka puruṣā narendrama

हिन्दी अर्थ

कर्दमस्तस्य तु सुत: सोडप्यतप्यन्महत् तप:

English

The king is the weightier heart of the subjects, their refuge, foundation and supreme happiness; relying on him men rightly win this world and the next, the lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 68.60

नराधिपश चाप्य अनुशिष्य मेदिनीं; दमेन सत्येन च सौहृदेन महद्भिर इष्ट्वा करतुभिर महायशास; तरिविष्टपे सथानम उपैति सत्कृतम

narādhipaśa cāpya anuśiṣya medinīṃ; damena satyena ca sauhṛdena mahadbhira iṣṭvā karatubhira mahāyaśāsa; tariviṣṭape sathānama upaiti satkṛtama

हिन्दी अर्थ

प्रजा रक्षयिता साधुर्दण्डनीतिविशारद:

English

The lord of men too, having governed the earth by self-control, truth and friendliness, and having sacrificed with great sacrifices, the greatly renowned one attains an honoured place in heaven."

अध्याय 12

श्लोक 68.61

स एवम उक्तॊ गुरुणा कौसल्यॊ राजसत्तमः परयत्नात कृतवान वीरः परजानां परिपालनम

sa evama uktò guruṇā kausalyò rājasattamaḥ parayatnāta kṛtavāna vīraḥ parajānāṃ paripālanama

हिन्दी अर्थ

समर्थ, साधु तथा दण्डनीतिविद्यामें निपुण हुआ

English

Thus instructed by his teacher, Kausalya, the best of kings, the hero, with effort protected the subjects.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।