Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 159/172 · श्लोक 326.99–326.124

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 326.99

नारदॊ ऽपि महातेजाः पराप्यानुग्रहम ईप्सितम नरनारायणौ दरष्टुं पराद्रवद बदराश्रमम

nāradò 'pi mahātejāḥ parāpyānugrahama īpsitama naranārāyaṇau daraṣṭuṃ parādravada badarāśramama

हिन्दी अर्थ

तथा राजा उपरिचर भी राजलक्ष्मीसे सम्पन्न एवं महान् पुरुष होगा

English

Narada too, of great splendour, having gained the desired grace, hurried to the Badari hermitage to see Nara and Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 326.100

इदं महॊपनिषदं चतुर्वेद समन्वितम सांख्ययॊगकृतं तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम

idaṃ mahòpaniṣadaṃ caturveda samanvitama sāṃkhyayògakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditama

हिन्दी अर्थ

कम्पित: पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति नेच्छाम्येवं विदित्वैते ह्वासवृद्धी पुनः पुन:

English

This great Upanishad, joined with the four Vedas, made of Sankhya and yoga, called by the name Pancharatra,

अध्याय 12

श्लोक 326.101

नारायण मुखॊद्गीतं नारदॊ ऽशरावयत पुनः बरह्मणः सदने तात यथादृष्टं यथा शरुतम

nārāyaṇa mukhòdgītaṃ nāradò 'śarāvayata punaḥ barahmaṇaḥ sadane tāta yathādṛṣṭaṃ yathā śarutama

हिन्दी अर्थ

इच्छा नहीं होती है

English

sung from Narayana's mouth, Narada recited again in Brahma's abode, dear one, as seen and as heard.

अध्याय 12

श्लोक 326.102

[युधिस्थिर] एतद आश्चर्यभूतं हि माहात्म्यं तस्य धीमतः किं बरह्मा न विजानीते यतः शुश्राव नारदात

[yudhisthira] etada āścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ kiṃ barahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāta

हिन्दी अर्थ

सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डल: ऋषिभि: सह यास्यामि सौरं तेजो5तिदुःसहम्

English

[Yudhishthira said:] This greatness of that wise one is truly wonderful. Does Brahma not know it, since he heard it from Narada?

अध्याय 12

श्लोक 326.103

पितामहॊ हि भगवांस तस्माद देवाद अनन्तरः कथं स न विजानीयात परभावम अमितौजसः

pitāmahò hi bhagavāṃsa tasmāda devāda anantaraḥ kathaṃ sa na vijānīyāta parabhāvama amitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदानवगन्धर्वान् पिशाचोरगराक्षसान्

English

The blessed grandfather is next to that god; how would he not know the power of the one of boundless might?

अध्याय 12

श्लोक 326.104

[भीस्म] महाकल्पसहस्राणि महाकल्पशतानि च समतीतानि राजेन्द्र सर्गाश च परलयाश च ह

[bhīsma] mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca samatītāni rājendra sargāśa ca paralayāśa ca ha

हिन्दी अर्थ

और राक्षसोंसे आज्ञा माँगता हूँ पश्यन्तु योगवीर्य मे सर्वे देवा: सहर्षिभि:

English

[Bhishma said:] Thousands of great ages and hundreds of great ages have passed, king, creations and dissolutions.

अध्याय 12

श्लोक 326.105

सर्गस्यादौ समृतॊ बरह्मा परजा सर्ग करः परभुः जानाति देवप्रवरं भूयश चातॊ ऽधिकं नृप परमात्मानम ईशानम आत्मनः परभवं तथा

sargasyādau samṛtò barahmā parajā sarga karaḥ parabhuḥ jānāti devapravaraṃ bhūyaśa cātò 'dhikaṃ nṛpa paramātmānama īśānama ātmanaḥ parabhavaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तस्मादनुज्ञां सम्प्राप्प जगाम पितरं प्रति

English

Brahma is remembered at the beginning of creation as the lord who makes creatures; he knows the best of gods, and still more, king, the Supreme Self, the ruler, and the origin of himself.

अध्याय 12

श्लोक 326.106

ये तव अन्ये बरह्म सदने सिद्धसंघाः समागताः तेभ्यस तच छरावयाम आस पुराणं वेद संमितम

ye tava anye barahma sadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ tebhyasa taca charāvayāma āsa purāṇaṃ veda saṃmitama

हिन्दी अर्थ

आज्ञा लेकर वे अपने पिता व्यासजीके पास गये शुकः प्रदक्षिणं कृत्वा कृष्णमापृष्टवान् मुनिम्

English

To the other crowds of Siddhas gathered in Brahma's abode he recited that Purana, equal to the Veda.

अध्याय 12

श्लोक 326.107

तेषां सकाशात सूर्यश च शरुत्वा वै भावितात्मनाम आत्मानुगामिनां बरह्म शरावयाम आस भारत

teṣāṃ sakāśāta sūryaśa ca śarutvā vai bhāvitātmanāma ātmānugāmināṃ barahma śarāvayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

कैलासपृष्ठं विपुलं सिद्धसंघनिषेवितम्

English

From them, the sun heard it, and recited it, Bharata, to the pure-souled followers of the self.

अध्याय 12

श्लोक 326.108

षट षष्टिर हि सहस्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम सूर्यस्य तपतॊ लॊकान निर्मिता ये पुरःसराः तेषाम अकथयत सूर्यः सर्वेषां भावितात्मनाम

ṣaṭa ṣaṣṭira hi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma sūryasya tapatò lòkāna nirmitā ye puraḥsarāḥ teṣāma akathayata sūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanāma

हिन्दी अर्थ

समे देशे विविक्ते स निःशलाक उपाविशत् पादप्रभृतिगात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित्

English

Sixty-six thousand sages of purified selves, who were created first, while the sun scorches the worlds: to all those pure-souled ones the sun told it.

अध्याय 12

श्लोक 326.109

सूर्यानुगामिभिस तात ऋषिभिस तैर महात्मभिः मेरौ समागता देवाः शराविताश चेदम उत्तमम

sūryānugāmibhisa tāta ṛṣibhisa taira mahātmabhiḥ merau samāgatā devāḥ śarāvitāśa cedama uttamama

हिन्दी अर्थ

यत्र वैयासकिर्धीमान् योक्तुं समुपचक्रमे

English

By those great-souled sages who followed the sun, dear one, the gods gathered on Meru were made to hear this excellent teaching.

अध्याय 12

श्लोक 326.110

देवानां तु सकाशाद वै ततः शरुत्वासितॊ दविजः शरावयाम आस राजेन्द्र पितॄणां मुनिसत्तमः

devānāṃ tu sakāśāda vai tataḥ śarutvāsitò davijaḥ śarāvayāma āsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाश में उड़नेके लिये तैयार हो गये

English

Then Asita the twice-born, best of sages, having heard it from the gods, recited it, king, to the ancestors.

अध्याय 12

श्लोक 326.111

मम चापि पिता तात कथयाम आस शंतनुः ततॊ मयैतच छरुत्वा च कीर्तितं तव भारत

mama cāpi pitā tāta kathayāma āsa śaṃtanuḥ tatò mayaitaca charutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata

हिन्दी अर्थ

निवेदयामास च त॑ स्वं योगं परमर्षये योगके सम्बन्धमें इस प्रकार निवेदन किया

English

My father Shantanu also told it to me, dear one; having heard it, I have recited it to you, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 326.112

सुरैर वा मुनिभिर वापि पुराणं यैर इदं शरुतम सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति पुनः पुनः

suraira vā munibhira vāpi purāṇaṃ yaira idaṃ śarutama sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अभिवाद्य पुनर्योगमास्थायाकाशमाविशत्

English

Whether gods or sages, all who have heard this Purana worship the Supreme Self again and again.

अध्याय 12

श्लोक 326.113

इदम आख्यानम आर्षेयं पारम्पर्यागतं नृप नावासुदेव भक्ताय तवया देयं कथं चन

idama ākhyānama ārṣeyaṃ pāramparyāgataṃ nṛpa nāvāsudeva bhaktāya tavayā deyaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्षचर: श्रीमान् वायुभूत: सुनिश्चित: ददृशु: सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम्

English

This account, composed by sages and come down by tradition, you should not give, king, to one who is not a devotee of Vasudeva.

अध्याय 12

श्लोक 326.114

मत्तॊ ऽनयानि च ते राजन्न उपाख्यान शतानि वै यानि शरुतानि धर्म्याणि तेषां सारॊ ऽयम उद्धृतः

mattò 'nayāni ca te rājanna upākhyāna śatāni vai yāni śarutāni dharmyāṇi teṣāṃ sārò 'yama uddhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

समान कान्तिमान् तथा मन और वायुके समान वेगशाली देखा

English

From me you have heard hundreds of other stories, king, of dharma; the essence of them has been drawn out in this one.

अध्याय 12

श्लोक 326.115

सुरासुरैर यथा राजन निर्मथ्यामृतम उद्धृतम एवम एतत पुरा विप्रैः कथामृतम इहॊद्धृतम

surāsuraira yathā rājana nirmathyāmṛtama uddhṛtama evama etata purā vipraiḥ kathāmṛtama ihòddhṛtama

हिन्दी अर्थ

आस्थितो दीर्घमध्वानं पावकार्कसमप्रभ: ददृशु: सर्वभूतानि जड़मानि चराणि च

English

As nectar was drawn out by gods and asuras by churning, so this nectar of a story has been drawn out here by the brahmins.

अध्याय 12

श्लोक 326.116

यश चेदं पथते नित्यं यश चेदं शृणुयान नरः एकान्तभावॊपगत एकान्ते सुसमाहितः

yaśa cedaṃ pathate nityaṃ yaśa cedaṃ śṛṇuyāna naraḥ ekāntabhāvòpagata ekānte susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्पवषैश्न दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकस:

English

The man who reads this always, or who hears this, gone to single-minded devotion, composed in solitude,

अध्याय 12

श्लोक 326.117

पराप्य शवेतं महाद्वीपं भूत्वा चन्द्रप्रभॊ नरः स सहस्रार्चिषं देवं परविशेन नात्र संशयः

parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabhò naraḥ sa sahasrārciṣaṃ devaṃ paraviśena nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अधः:कायोर्ध्ववक्त्रश्ष नेत्रै: समभिरज्यते नीचेकी ओर ही है? हमारी आँखें बरबस इसकी ओर खिंच जाती हैं"

English

reaching the great white island, becoming moon-bright, will enter the god of a thousand rays; of this there is no doubt.

अध्याय 12

श्लोक 326.118

मुच्येतार्तस तथा रॊगाच छरुत्वेमाम आदितः कथाम जिज्ञासुर लभते कामान भक्तॊ भक्त गतिं वरजेत

mucyetārtasa tathā rògāca charutvemāma āditaḥ kathāma jijñāsura labhate kāmāna bhaktò bhakta gatiṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

भास्करं समुदी क्षन् स प्राडमुखो वाग्यतो5गमत्

English

Hearing this story from the beginning, the afflicted is freed from disease, the seeker gains his wishes, and the devotee reaches the devotee's goal.

अध्याय 12

श्लोक 326.119

तवयापि सततं राजन्न अभ्यर्च्यः पुरुषॊत्तमः स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतॊ गुरुः

tavayāpi satataṃ rājanna abhyarcyaḥ puruṣòttamaḥ sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagatò guruḥ

हिन्दी अर्थ

देखते हुए मौनभावसे आगे बढ़ रहे थे तमापतन्तं सहसा दृष्टवा सर्वाप्सरोगणा:

English

And you too, king, must always worship the Supreme Person; he is mother, father and teacher of the whole world.

अध्याय 12

श्लोक 326.120

बरह्मण्य देवॊ भगवान परीयतां ते सनातनः युधिष्ठिर महाबाहॊ महाबाहुर जनार्दनः

barahmaṇya devò bhagavāna parīyatāṃ te sanātanaḥ yudhiṣṭhira mahābāhò mahābāhura janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

सुनिश्चितमिहायाति विमुक्तमिव नि:स्पृहम् उर्वशी पूर्वचित्तिश्न यं नित्यमुपसेवत:

English

May the god friend of brahmanas, the blessed eternal one, be pleased with you, Yudhishthira of mighty arms; Janardana is mighty-armed.

अध्याय 12

श्लोक 326.121

[वैषम्पायन] शरुत्वैतद आख्यान वरं धर्मराज जनमेजय भरातरश चास्य ते सर्वे नारायण पराभवन

[vaiṣampāyana] śarutvaitada ākhyāna varaṃ dharmarāja janamejaya bharātaraśa cāsya te sarve nārāyaṇa parābhavana

हिन्दी अर्थ

अप्सराएँ सदा निवास करती हैं

English

[Vaishampayana said:] Hearing this excellent account, Janamejaya, the king of dharma and all his brothers became devoted to Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 326.122

जितं भगवता तेन पुरुषेणेति भारत नित्यं जप्यपरा भूत्वा सरस्वतीम उदीरयन

jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīma udīrayana

हिन्दी अर्थ

पितृशुश्रूषया बुद्धि सम्प्राप्तोड्यमनुत्तमाम् समय उनका चित्त उसकी बातोंकी ओर चला गया था

English

"Conquered by the blessed Person": so, Bharata, they were always devoted to muttering and uttering Sarasvati.

अध्याय 12

श्लोक 326.123

यॊ हय अस्माकं गुरुः शरेष्ठः कृष्ण दवैपयनॊ मुनिः स जगौ परमं जप्यं नारायणम उदीरयन

yò haya asmākaṃ guruḥ śareṣṭhaḥ kṛṣṇa davaipayanò muniḥ sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇama udīrayana

हिन्दी अर्थ

विलोकयामास तदा सरांसि सरितस्तथा

English

Our teacher, the best sage Krishna Dvaipayana, sang the supreme prayer, uttering Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 326.124

गत्वान्तरिक्षात सततं कषीरॊदम अमृताशयम पूजयित्वा च देवेशं पुनर आयात सवम आश्रमम

gatvāntarikṣāta satataṃ kaṣīròdama amṛtāśayama pūjayitvā ca deveśaṃ punara āyāta savama āśramama

हिन्दी अर्थ

पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमान: शुकेति वै एतन्मे स्नेहत: सर्वे वचन कर्तुमर्हथ

English

Going constantly through the sky to the Milk Ocean, the abode of nectar, and having worshipped the lord of gods, he came back to his own hermitage.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।