Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 32/172 · श्लोक 74.1–76.37

पूर्ण अध्याय पाठ91 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 74.1

राज्ञा पुरॊहितः कार्यॊ भवेद विद्वान बहुश्रुतः उभौ समीक्ष्य धर्मार्थाव अप्रमेयाव अनन्तरम

rājñā puròhitaḥ kāryò bhaveda vidvāna bahuśrutaḥ ubhau samīkṣya dharmārthāva aprameyāva anantarama

हिन्दी अर्थ

करानेके लिये नहीं

English

because also he protected people from injuries (Kshata), he was, for that reason, called a Kshatriya (protector from injuries). Beholding Prithu the son of Vena, all the creatures of the earth exclaimed, 'We have been lovingly attached to him.' From this circumstance of the loving attachment (to him of all creatures), he came to be called a Raja (one that can inspire attachment). The earth, during his sway, yielded crops without being tilled, every leaf that the trees had bore honey; and every cow yielded a jugful of milk. All men were hale and all their wishes used to be crowned with fruition. They had no fear of any kind. They used to live, as they pleased, in fields or in (sheltered) houses. When Prithu desired to go over the sea, the waters became solidified. The rivers also never swelled up when he had to cross them but remained perfectly calm. The standard on his car moved freely everywhere (without being obstructed by any impediment). King Prithu, in one of his grand Horse-sacrifices, gave away unto the Brahman as one and twenty mountains of gold, each measuring three nalwas. \ When he, O Srinjaya, who far surpassed thee in the four principal attributes and who was purer than thy son, fell a prey to death, do not grieve for thy son that is dead. Upon what, O Srinjaya, dost thou reflect in silence? It seems, O king, that thou hearest not these words of mine. If thou hast not heard them, then this discourse of mine has been a fruitless rhapsody, like medicine or diet, to a person on the point of death.'

अध्याय 12

श्लोक 74.2

धर्मात्मा धर्मविद येषां राज्ञां राजन पुरॊहितः राजा चैवं गुणॊ येषां कुशलं तेषु सर्वशः

dharmātmā dharmavida yeṣāṃ rājñāṃ rājana puròhitaḥ rājā caivaṃ guṇò yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

निराशिषो जीवलोका: क्षत्रधर्मेडव्यवस्थिते

English

"Of those kings whose priest is righteous and knows dharma, and who are themselves of such quality, all is well with them.

अध्याय 12

श्लोक 74.3

उभौ परजा वर्धयतॊ देवान पूर्वान परान पितॄन यौ समेयास्थितौ धर्मे शरद्धेयौ सुतपस्विनौ

ubhau parajā vardhayatò devāna pūrvāna parāna pitṝna yau sameyāsthitau dharme śaraddheyau sutapasvinau

हिन्दी अर्थ

पुरा वसुमतीपालो यज्ञ चक्रे दिदृक्षया

English

Both make the subjects prosper and the gods, earlier and later ancestors, when the two stand together in dharma, trusted and of great austerity.

अध्याय 12

श्लोक 74.4

परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतनौ बरह्मक्षत्रस्य संमानात परजाः सुखम अवाप्नुयुः

parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetanau barahmakṣatrasya saṃmānāta parajāḥ sukhama avāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

करनेकी इच्छा है?

English

As friends of each other, honoured, of equal mind, by the honour of Brahma and kshatriya the subjects gain happiness.

अध्याय 12

श्लोक 74.5

विमाननात तयॊर एव परजा नश्येयुर एव ह बरह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलम उच्यते

vimānanāta tayòra eva parajā naśyeyura eva ha barahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlama ucyate

हिन्दी अर्थ

दास्ये चैतांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा

English

By dishonouring them the subjects would perish; Brahmana and kshatriya together are called the root of all dharmas.

अध्याय 12

श्लोक 74.6

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ऐल कश्यप संवादं तं निबॊध युधिष्ठिर

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama aila kaśyapa saṃvādaṃ taṃ nibòdha yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

ततस्ते5हं दह्मि वरान् यथेष्टम्

English

Here too they recite this ancient history; hear it, Yudhishthira, the dialogue of Aila and Kashyapa.

अध्याय 12

श्लोक 74.7

यदा हि बरह्म परजहाति कषत्रं; कषत्रं यदा वा परजहाति बरह्म अन्वग बलं कतमे ऽसमिन भजन्ते; तथाबल्यं कतमे ऽसमिन वियन्ति

yadā hi barahma parajahāti kaṣatraṃ; kaṣatraṃ yadā vā parajahāti barahma anvaga balaṃ katame 'samina bhajante; tathābalyaṃ katame 'samina viyanti

हिन्दी अर्थ

लोकश्रेष्ठ तं न जानामि कर्तुम्

English

When the Brahmana abandons the kshatriya, or the kshatriya abandons the Brahmana, whom do those who follow strength follow, and whom do the weak leave?

अध्याय 12

श्लोक 74.8

वयृद्धं राष्ट्रं भवति कषत्रियस्य; बरह्मक्षत्रं यत्र विरुध्यते ह अन्वग बलं दस्यवस तद भजन्ते; ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः

vayṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kaṣatriyasya; barahmakṣatraṃ yatra virudhyate ha anvaga balaṃ dasyavasa tada bhajante; 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ

हिन्दी अर्थ

है, उस लोकश्रेष्ठ धर्मका आचरण करना मैं नहीं जानता

English

The kingdom of the kshatriya is ruined where Brahmana and kshatriya are in conflict; there robbers take hold of the strong and the good depart with weakness.

अध्याय 12

श्लोक 74.9

नैषाम उक्षा वर्धते नॊत उस्रा; न गर्गरॊ मथ्यते नॊ यजन्ते नैषां पुत्रा वेदम अधीयते च; यदा बरह्मक्षत्रियाः संत्यजन्ति

naiṣāma ukṣā vardhate nòta usrā; na gargarò mathyate nò yajante naiṣāṃ putrā vedama adhīyate ca; yadā barahmakṣatriyāḥ saṃtyajanti

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति नहीं करा सकते

English

Their bulls do not grow nor do their cows give milk, the churns are not churned, they do not sacrifice, their sons do not study the Veda, when Brahmanas and kshatriyas forsake each other.

अध्याय 12

श्लोक 74.10

नैषाम उक्षावर्धते जातु गेहे; नाधीयते स परजा नॊ यजन्ते अपध्वस्ता दस्यु भूता भवन्ति; ये बराह्मणाः कषत्रियान संत्यजन्ति

naiṣāma ukṣāvardhate jātu gehe; nādhīyate sa parajā nò yajante apadhvastā dasyu bhūtā bhavanti; ye barāhmaṇāḥ kaṣatriyāna saṃtyajanti

हिन्दी अर्थ

चतुर्णा राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम्

English

"Srinjaya said, 'I am attending, O Narada, to this discourse of thine, of excellent import and perfumed like a garland of flowers,— this discourse upon the conduct of high-souled royal sages of meritorious deeds and great fame, that can certainly dispel grief. Thy discourse, O great sage, has not been a fruitless rhapsody. I have been freed from grief at thy very sight. Like one never satiated with drinking nectar, I am not satiated with thy words. O thou of true sight, if thou, O lord, be inclined to show thy grace towards this person burning on account of the death of his son, then that son, through that grace of thine, is sure to be revived and to mingle once more with me (in this life).

अध्याय 12

श्लोक 74.11

एतौ हि नित्यसंयुक्ताव इतरेतर धारणे कषत्रं हि बरह्मणॊ यॊनिर यॊनिः कषत्रस्य च दविजाः

etau hi nityasaṃyuktāva itaretara dhāraṇe kaṣatraṃ hi barahmaṇò yònira yòniḥ kaṣatrasya ca davijāḥ

हिन्दी अर्थ

राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छूणोमि

English

"Narada said, 'I will give back to thee that son of thine, named Suvarnashthivin, whom Parvata gave thee and who has been bereft of life. Of the splendour of gold, that child shall have a thousand years.'"

अध्याय 12

श्लोक 74.12

उभाव एतौ नित्यम अभिप्रपन्नौ; संप्रापतुर महतीं शरीप्रतिष्ठाम तयॊः संधिर भिद्यते चेत पुराणस; ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम

ubhāva etau nityama abhiprapannau; saṃprāpatura mahatīṃ śarīpratiṣṭhāma tayòḥ saṃdhira bhidyate ceta purāṇasa; tataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍhama

हिन्दी अर्थ

वेद-शास्त्रसे सुना है

English

Nilakantha explains, means chetanavan bhava.

अध्याय 12

श्लोक 74.13

नात्र पलवं लभते पारगामी; महागाधे नौर इव संप्रणुन्ना चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं; ततः परजाः कषयसंस्था भवन्ति

nātra palavaṃ labhate pāragāmī; mahāgādhe naura iva saṃpraṇunnā cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ; tataḥ parajāḥ kaṣayasaṃsthā bhavanti

हिन्दी अर्थ

सर्वावस्थान् सम्प्रलीनान् निबोध

English

Vajapeya, the Atiratra, and the Aptoryama. Each of these required the consecration of the Soma.

अध्याय 12

श्लोक 74.14

बरह्म वृक्षॊ रक्ष्यमाणॊ मधु हेमच वर्षति अरक्ष्यमाणः सततम अश्रुपापं च वर्षति

barahma vṛkṣò rakṣyamāṇò madhu hemaca varṣati arakṣyamāṇaḥ satatama aśrupāpaṃ ca varṣati

हिन्दी अर्थ

क्षात्रं धर्म नेतरं प्राहुरार्या:

English

The Brahmana is a tree; guarded, it rains honey and gold; unguarded it rains constant tears and sin.

अध्याय 12

श्लोक 74.15

अब्रह्म चारी चरणाद अपेतॊ; यदा बरह्मा बरह्मणि तराणम इच्छेत आश्चर्यशॊ वर्षति तत्र देवस; तत्राभीक्ष्णं दुः सहाश चाविशन्ति

abrahma cārī caraṇāda apetò; yadā barahmā barahmaṇi tarāṇama iccheta āścaryaśò varṣati tatra devasa; tatrābhīkṣṇaṃ duḥ sahāśa cāviśanti

हिन्दी अर्थ

एवं परमकल्याणरूप हैं, अत: इसके समान दूसरा कोई धर्म नहीं है

English

When a non-celibate has fallen from conduct, and one Brahmana seeks protection of another, the god sends marvellous rain, and unbearable (evils) enter again and again.

अध्याय 12

श्लोक 74.16

सत्रियं हत्वा बराह्मणं वापि पापः; सभायां यत्र लभते ऽनुवादम राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि; ततॊ भयं जायते कषत्रियस्य

satriyaṃ hatvā barāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādama rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tatò bhayaṃ jāyate kaṣatriyasya

हिन्दी अर्थ

सर्वे लोका राजधर्मे प्रविष्टा:

English

Where a sinner, having killed a woman or a Brahmana, gets praise in an assembly and does not fear in the king's presence, there fear arises for the kshatriya.

अध्याय 12

श्लोक 74.17

पापैः पापे करियमाणे ऽतिवेलं; ततॊ रुद्रॊ जायते देव एषः पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं; ततः सर्वान साध्व असाधून हिनस्ति

pāpaiḥ pāpe kariyamāṇe 'tivelaṃ; tatò rudrò jāyate deva eṣaḥ pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ; tataḥ sarvāna sādhva asādhūna hinasti

हिन्दी अर्थ

संचिन्वन्तो नाद्वियन्ते स्वधर्मम्

English

When sinners commit sin beyond measure, then the god Rudra is born; by sinners sinners create Rudra, who then strikes all, good and bad.

अध्याय 12

श्लोक 74.18

कुतॊ रुद्रः कीदृशॊ वापि रुद्रः; सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम एतद विद्वन कश्यप मे परचक्ष्व; यतॊ रुद्रॊ जायते देव एषः

kutò rudraḥ kīdṛśò vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānama etada vidvana kaśyapa me paracakṣva; yatò rudrò jāyate deva eṣaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकवेदोत्तराश्रैव क्षात्रधर्मे समाहिता:

English

Whence is Rudra, and what kind is Rudra? Beings are seen to be slain by beings; tell me this, learned Kashyapa, from whence this god Rudra is born.

अध्याय 12

श्लोक 74.19

आत्मा रुद्रॊ हृदये मानवानां; सवं सवं देहं परदेहं च हन्ति वातॊत्पातैः सदृशं रुद्रम आहुर; दावैर जीमूतैः सदृशं रूपम अस्य

ātmā rudrò hṛdaye mānavānāṃ; savaṃ savaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti vātòtpātaiḥ sadṛśaṃ rudrama āhura; dāvaira jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpama asya

हिन्दी अर्थ

वैदिक उत्तृष्ट धर्म सभी क्षात्रधर्ममें प्रतिष्ठित हैं

English

The self, Rudra, in the heart of men, slays each one's own body and another's; they call Rudra like wind and tempest, his form like forest fires and clouds.

अध्याय 12

श्लोक 74.20

न वै वातं परिवृनॊति कश चिन; न जीमूतॊ वर्षति नैव दावः तथायुक्तॊ दृश्यते मानवेषु; कामद्वेषाद बध्यते मुच्यते च

na vai vātaṃ parivṛnòti kaśa cina; na jīmūtò varṣati naiva dāvaḥ tathāyuktò dṛśyate mānaveṣu; kāmadveṣāda badhyate mucyate ca

हिन्दी अर्थ

जगत्के सभी जीव अपनी मनोवाञ्छित वस्तु पानेसे निराश हो जायेँ

English

No one holds back the wind, the cloud does not rain, nor does the fire; so yoked he is seen in men, bound and freed by desire and aversion.

अध्याय 12

श्लोक 74.21

यथैक गेहे जातवेदाः परदीप्तः; कृत्स्नं गरामं परदहेत स तवरा वान विमॊहनं कुरुते देव एष; ततः सर्वं सपृश्यते पुण्यपापैः

yathaika gehe jātavedāḥ paradīptaḥ; kṛtsnaṃ garāmaṃ paradaheta sa tavarā vāna vimòhanaṃ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṃ sapṛśyate puṇyapāpaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम्

English

As fire blazing in one house, swift, may burn a whole village, so this god makes bewilderment, and then all is touched by merit and sin.

अध्याय 12

श्लोक 74.22

यदि दण्डः सपृशते पुण्यभाजं; पापैः पापे करियमाणे ऽविशेषात कस्य हेतॊः सुकृतं नाम कुर्याद; दुष्कृतं वा कस्य हेतॊर न कुर्यात

yadi daṇḍaḥ sapṛśate puṇyabhājaṃ; pāpaiḥ pāpe kariyamāṇe 'viśeṣāta kasya hetòḥ sukṛtaṃ nāma kuryāda; duṣkṛtaṃ vā kasya hetòra na kuryāta

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंद्वारा ही उसके स्वरूपका निर्णय करते हैं

English

If the rod touches one who has merit when sinners commit sin without distinction, then for what reason should one do good, or for what reason not do evil?

अध्याय 12

श्लोक 74.23

असंत्यागात पापकृताम अपापंस; तुल्यॊ दण्डः सपृश्यते मिश्रभावात शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान; न मिश्रः सयात पापकृद्भिः कथं चित

asaṃtyāgāta pāpakṛtāma apāpaṃsa; tulyò daṇḍaḥ sapṛśyate miśrabhāvāta śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāna; na miśraḥ sayāta pāpakṛdbhiḥ kathaṃ cita

हिन्दी अर्थ

अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टन्ते परे हता:

English

Because sinners are not abandoned, equal punishment touches the sinless by mixture; the wet burns with the dry through mixing; let there be no mixing with sinners in any way.

अध्याय 12

श्लोक 74.24

साध्व असाधून धारयतीह भूमिः; साध्व असाधूंस तापयतीह सूर्यः साध्व असाधून वातयतीह वायुर; आपस तथा साध्व असाधून वहन्ति

sādhva asādhūna dhārayatīha bhūmiḥ; sādhva asādhūṃsa tāpayatīha sūryaḥ sādhva asādhūna vātayatīha vāyura; āpasa tathā sādhva asādhūna vahanti

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकहितं धर्म क्षत्रियेषु प्रतेष्ठितम्

English

The earth bears the good and the bad; the sun warms the good and the bad; the wind blows on the good and the bad; and waters carry the good and the bad.

अध्याय 12

श्लोक 74.25

एवम अस्मिन वर्तते लॊक एव; नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र परेत्यैतयॊर अन्तरवान विशेषॊ; यॊ वै पुण्यं चरते यश च पापम

evama asmina vartate lòka eva; nāmutraivaṃ vartate rājaputra paretyaitayòra antaravāna viśeṣò; yò vai puṇyaṃ carate yaśa ca pāpama

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकहितकारी है, वह धर्म क्षत्रियोंमें प्रतिष्ठित है

English

So it goes in this world, but not so in the next, prince; after death there is a great difference between the two, between him who does merit and him who does sin.

अध्याय 12

श्लोक 74.26

पुण्यस्य लॊकॊ मधुमान धृतार्चिर; हिरण्यज्यॊतिर अमृतस्य नाभिः तत्र परेत्य मॊदते बरह्मचारी; न तत्र मृत्युर न जरा नॊत दुःखम

puṇyasya lòkò madhumāna dhṛtārcira; hiraṇyajyòtira amṛtasya nābhiḥ tatra paretya mòdate barahmacārī; na tatra mṛtyura na jarā nòta duḥkhama

हिन्दी अर्थ

गाह्स्थ्याश्रममें समावेश होता है

English

The world of merit is honeyed, with flames of ghee, golden light, the navel of nectar; there the celibate rejoices after death; there is neither death nor old age nor sorrow.

अध्याय 12

श्लोक 74.27

पापस्य लॊकॊ निरयॊ ऽपरकाशॊ; नित्यं दुःखः शॊकभूयिष्ठ एव तत्रात्मानं शॊचते पापकर्मा; बह्वीः समाः परपतन्न अप्रतिष्ठः

pāpasya lòkò nirayò 'parakāśò; nityaṃ duḥkhaḥ śòkabhūyiṣṭha eva tatrātmānaṃ śòcate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ parapatanna apratiṣṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

उदाद्वतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम्

English

The world of sin is a hell, dark, ever painful, full of grief; there the sinner grieves for himself, falling for many years without foothold.

अध्याय 12

श्लोक 74.28

मिथॊ भेदाद बराह्मणक्षत्रियाणां; परजा दुःखं दुः सहं चाविशन्ति एवं जञात्वा कार्य एवेह विद्वान; पुरॊहितॊ नैकविद्यॊ नृपेण

mithò bhedāda barāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; parajā duḥkhaṃ duḥ sahaṃ cāviśanti evaṃ jañātvā kārya eveha vidvāna; puròhitò naikavidyò nṛpeṇa

हिन्दी अर्थ

क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धा:

English

By mutual division of Brahmanas and kshatriyas, the subjects enter unbearable sorrow; knowing this, a wise king should make his priest learned in more than one science.

अध्याय 12

श्लोक 74.29

तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मॊ विधीयते अग्र्यॊ हि बराह्मणः परॊक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः

taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmò vidhīyate agryò hi barāhmaṇaḥ paròktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मयदि वर्तमाने दानवैकार्णवे पुरा

English

Let him be consecrated; so dharma is ordained; for the Brahmana is called the foremost of all here by dharma.

अध्याय 12

श्लोक 74.30

पूर्वं हि बराह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदॊ विदुः जयेष्ठेनाभिजनेनास्य पराप्तं सर्वं यद उत्तरम

pūrvaṃ hi barāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavidò viduḥ jayeṣṭhenābhijanenāsya parāptaṃ sarvaṃ yada uttarama

हिन्दी अर्थ

स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेश्वरम्

English

Brahmanas were created first, so the knowers of dharma know; by his eldest lineage all the later has been obtained.

अध्याय 12

श्लोक 74.31

तस्मान मान्यश च पूज्यश च बराह्मणः परसृताग्र भुक सर्वं शरेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः

tasmāna mānyaśa ca pūjyaśa ca barāhmaṇaḥ parasṛtāgra bhuka sarvaṃ śareṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शयामास तं॑ विष्णू रूपमास्थाय वासवम्

English

Therefore the Brahmana is to be honoured and revered, enjoying the first portion; everything best and highest is to be offered to him by dharma.

अध्याय 12

श्लोक 74.32

अवश्यम एतत कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि बरह्म वर्धयति कषत्रं कषत्रतॊ बरह्म वर्धते

avaśyama etata kartavyaṃ rājñā balavatāpi hi barahma vardhayati kaṣatraṃ kaṣatratò barahma vardhate

हिन्दी अर्थ

नारायण हादिदेवं पुराणम्

English

This must necessarily be done by a king, even a strong one; Brahma makes the kshatriya grow, and from the kshatriya Brahma grows."

अध्याय 12

श्लोक 75.1

यॊगक्षेमॊ हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते यॊगक्षेमश च राज्ञॊ ऽपि समायत्त पुरॊहिते

yògakṣemò hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate yògakṣemaśa ca rājñò 'pi samāyatta puròhite

हिन्दी अर्थ

स्तस्माद् धर्म श्रेष्ठमिमं वदन्ति

English

none but kings could cause umbrellas to be held over their heads.

अध्याय 12

श्लोक 75.2

यतादृष्टं भयं बरह्म परजानां शमयत्य उत दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद राष्ट्रं सुखम एधते

yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ barahma parajānāṃ śamayatya uta dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tada rāṣṭraṃ sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम्

English

"The Brahmana calms the subjects' fear seen and unseen, and the king by his arms; so that kingdom prospers in happiness.

अध्याय 12

श्लोक 75.3

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञॊ वैश्रवणस्य च

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama mucukundasya saṃvādaṃ rājñò vaiśravaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

स्तांस्तान् ध्मनन्यथार्थान् वदन्ति

English

Here too they recite this ancient history, the dialogue of King Muchukunda with Vaishravana.

अध्याय 12

श्लोक 75.4

मुचुकुन्दॊ विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः जिज्ञासमानः सवबलम अभ्ययाद अलकाधिपम

mucukundò vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ jijñāsamānaḥ savabalama abhyayāda alakādhipama

हिन्दी अर्थ

च्छेयस्तस्मादाश्रमात् क्षत्रधर्म:

English

Muchukunda, lord of the earth, having conquered this earth, wishing to test his own strength, went against the lord of Alaka.

अध्याय 12

श्लोक 75.5

ततॊ वैश्रवणॊ राजा रक्षांसि समवासृजत ते बलान्य अवमृद्नन्तः पराचरंस तस्य नैरृताः

tatò vaiśravaṇò rājā rakṣāṃsi samavāsṛjata te balānya avamṛdnantaḥ parācaraṃsa tasya nairṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

करता है; इसलिये वह आश्रम-धर्मोसे भी श्रेष्ठ है

English

Then King Vaishravana sent forth Rakshasas; those Nairritas crushed his forces as they advanced.

अध्याय 12

श्लोक 75.6

स हन्यमाने सैन्त्ये सवे मुचुकुन्दॊ नराधिपः गर्हयाम आस विद्वांसं पुरॊहितम अरिंदमः

sa hanyamāne saintye save mucukundò narādhipaḥ garhayāma āsa vidvāṃsaṃ puròhitama ariṃdamaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्यत् कुर्वज्छूद्रवच्छस्त्रवध्य:

English

As his army was being slain, King Muchukunda, subduer of foes, reproached his learned priest.

अध्याय 12

श्लोक 75.7

तत उग्रं तपस तप्त्वा वसिष्ठॊ बरह्म वित तमः रक्षांस्य अपावधीत तत्र पन्थानं चाप्य अविन्दत

tata ugraṃ tapasa taptvā vasiṣṭhò barahma vita tamaḥ rakṣāṃsya apāvadhīta tatra panthānaṃ cāpya avindata

हिन्दी अर्थ

आचरण करनेवाला ब्राह्मण शूद्रके समान ही शस्त्रोंद्वारा वधके योग्य है

English

Then Vasishtha, best of Brahma-knowers, practised fierce austerity, slew the Rakshasas there, and found a path."

अध्याय 12

श्लोक 75.8

ततॊ वैश्रवणॊ राजा मुचुकुन्दम अदर्शयत वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदम अब्रवीत

tatò vaiśravaṇò rājā mucukundama adarśayata vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedama abravīta

हिन्दी अर्थ

कर्मणा वर्धते धर्मो यथाधर्मस्तथैव सः

English

Then King Vaishravana showed himself to Muchukunda, and while the troops were being slain spoke these words:

अध्याय 12

श्लोक 75.9

तवत्तॊ हि बलिनः पूर्वे राजानः स पुरॊहिताः न चैवं समवर्तंस ते यथा तवम इह वर्तसे

tavattò hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sa puròhitāḥ na caivaṃ samavartaṃsa te yathā tavama iha vartase

हिन्दी अर्थ

अपनाता है, वह वैसा ही हो जाता है

English

"Earlier kings with their priests, stronger than you, did not conduct themselves as you do here.

अध्याय 12

श्लोक 75.10

ते खल्व अपि कृतास्त्राश च बलवन्तश च भूमिपाः आगम्य पर्युपासन्ते माम ईशं सुखदुःखयॊः

te khalva api kṛtāstrāśa ca balavantaśa ca bhūmipāḥ āgamya paryupāsante māma īśaṃ sukhaduḥkhayòḥ

हिन्दी अर्थ

त्राता: सर्वे प्रसह्यारीन् क्षत्रधर्मेण विष्णुना

English

immediately after her birth, by her mother, Menaka, Bharata himself was born in Kanwa' s retreat.

अध्याय 12

श्लोक 75.11

यद्य अस्ति बाहुवीर्यं ते तद दर्शयितुम अर्हसि किं बराह्मण बलेन तवम अति मात्रं परवर्तसे

yadya asti bāhuvīryaṃ te tada darśayituma arhasi kiṃ barāhmaṇa balena tavama ati mātraṃ paravartase

हिन्दी अर्थ

अमिततेजस्वी समस्त ऋषियोंकी रक्षा की थी

English

melted form of Vishnu. For a time she dwelt in the pot (Kamandalu) of Brahman. The ancestors of Bhagiratha having perished through Kapila's curse, Bhagiratha resolved to rescue their spirits by calling down Ganga from heaven and causing her sacred waters to roll over the spot where their ashes lay. He succeeded in carrying out his resolution after conquering many difficulties. Urvasi literally means one who sits on the lap.

अध्याय 12

श्लोक 75.12

मुचुकुन्दस ततः करुद्धः परत्युवाच धनेश्वरम नयायपूर्वम असंरब्धम असंभ्रान्तम इदं वचः

mucukundasa tataḥ karuddhaḥ paratyuvāca dhaneśvarama nayāyapūrvama asaṃrabdhama asaṃbhrāntama idaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

नायं धर्मो नादिधर्मो5भविष्यत्

English

third in the nether regions.

अध्याय 12

श्लोक 75.13

बरह्मक्षत्रम इदं सृष्टम एकयॊनिस्वयं भुवा पृथग बलविधानं च तल लॊकं परिरक्षति

barahmakṣatrama idaṃ sṛṣṭama ekayònisvayaṃ bhuvā pṛthaga balavidhānaṃ ca tala lòkaṃ parirakṣati

हिन्दी अर्थ

और न आदि धर्मका ही पता लग सकता था

English

keeping gold-decked elephants within guarded enclosures.

अध्याय 12

श्लोक 75.14

तपॊ मन्त्रबलं नित्यं बराह्मणेषु परतिष्ठितम अस्त्रबाहुबलं नित्यं कषत्रियेषु परतिष्ठितम

tapò mantrabalaṃ nityaṃ barāhmaṇeṣu paratiṣṭhitama astrabāhubalaṃ nityaṃ kaṣatriyeṣu paratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

सर्वे न स्युब्राह्मिणानां विनाशात्

English

takes Anga and Vrihadratha to be two different persons. Of course, both are wrong.

अध्याय 12

श्लोक 75.15

ताभ्यां संभूय कर्तव्यं परजानां परिपालनम तथा च मां परवर्तन्तं गर्हयस्य अलकाधिप

tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ parajānāṃ paripālanama tathā ca māṃ paravartantaṃ garhayasya alakādhipa

हिन्दी अर्थ

आश्रमोंके सभी धर्मोका लोप हो जाता

English

erected an altar, took up and hurled a piece of wood forward, and upon the place where it fell, erected another altar. In this way he proceeded till he reached the very sea shore.

अध्याय 12

श्लोक 75.16

ततॊ ऽबरवीद वैश्रवणॊ राजानं स पुरॊहितम नाहं राज्यम अनिर्दिष्टं कस्मै चिद विदधाम्य उत

tatò 'baravīda vaiśravaṇò rājānaṃ sa puròhitama nāhaṃ rājyama anirdiṣṭaṃ kasmai cida vidadhāmya uta

हिन्दी अर्थ

क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम्ू

English

Then Vaishravana said to the king with his priest: "I do not grant a kingdom not assigned to anyone,

अध्याय 12

श्लोक 75.17

नाछिन्दे चापि निर्दिष्टम इति जानीहि पार्थिव परशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्ताम अखिलाम इमाम

nāchinde cāpi nirdiṣṭama iti jānīhi pārthiva paraśādhi pṛthivīṃ vīra maddattāma akhilāma imāma

हिन्दी अर्थ

साध्वाचारा: साधु धर्म वदन्ति

English

nor do I take away what is assigned; know that, lord of the earth. Rule the whole earth given by me, hero."

अध्याय 12

श्लोक 75.18

नाहं राज्यं भवद दत्तं भॊक्तुम इच्छामि पार्थिव बाहुवीर्यार्जितं राज्यम अश्नीयाम इति कामये

nāhaṃ rājyaṃ bhavada dattaṃ bhòktuma icchāmi pārthiva bāhuvīryārjitaṃ rājyama aśnīyāma iti kāmaye

हिन्दी अर्थ

लोके भूतानि सर्वाणि चरन्ते नात्र संशय:

English

"I do not wish to enjoy a kingdom given by you, lord of the earth; I wish to enjoy a kingdom won by the strength of my arm."

अध्याय 12

श्लोक 75.19

ततॊ वैश्रवणॊ राजा विस्मयं परमं ययौ कषत्रधर्मे सथितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दम असंभ्रमम

tatò vaiśravaṇò rājā vismayaṃ paramaṃ yayau kaṣatradharme sathitaṃ dṛṣṭvā mucukundama asaṃbhramama

हिन्दी अर्थ

शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम्

English

Then King Vaishravana was filled with supreme wonder, seeing Muchukunda unshaken and established in kshatriya dharma.

अध्याय 12

श्लोक 75.20

ततॊ राजा मुचुकुन्दः सॊ ऽनवशासद वसुंधराम बाहुवीर्यार्जितां सम्यक कषत्रधर्मम अनुव्रतः

tatò rājā mucukundaḥ sò 'navaśāsada vasuṃdharāma bāhuvīryārjitāṃ samyaka kaṣatradharmama anuvrataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यक्ष ते भूमिपाला यथैव

English

Then King Muchukunda ruled the earth won by the strength of his arm, rightly devoted to kshatriya dharma.

अध्याय 12

श्लोक 75.21

एवं यॊ बरह्म विद राजा बरह्मपूर्वं परवर्तते जयत्य अविजिताम उर्वीं यशश च महद अश्नुते

evaṃ yò barahma vida rājā barahmapūrvaṃ paravartate jayatya avijitāma urvīṃ yaśaśa ca mahada aśnute

हिन्दी अर्थ

चरेदेको ह्माश्रमं धर्मकाम:

English

Thus a king who knows Brahma and acts with Brahma first conquers the unconquered earth and gains great fame.

अध्याय 12

श्लोक 75.22

नित्यॊदकॊ बराह्मणः सयान नित्यशस्त्रश च कषत्रियः तयॊर हि सर्वम आयत्तं यत किं चिज जगती गतम

nityòdakò barāhmaṇaḥ sayāna nityaśastraśa ca kaṣatriyaḥ tayòra hi sarvama āyattaṃ yata kiṃ cija jagatī gatama

हिन्दी अर्थ

तैस्तैयोंगिर्नियमैरौरसैश्ल

English

The Brahmana should have water always at hand, and the kshatriya weapons always; for on those two all that is in the world depends."

अध्याय 12

श्लोक 76.1

यया वृत्त्या महीपालॊ विवर्धयति मानवान पुण्यांश च लॊकाञ जयति तन मे बरूहि पिता मह

yayā vṛttyā mahīpālò vivardhayati mānavāna puṇyāṃśa ca lòkāña jayati tana me barūhi pitā maha

हिन्दी अर्थ

कर्म स्वं नोपयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदु:

English

rhythm, the correct form being nalwa, meaning a distance of four hundred cubits.

अध्याय 12

श्लोक 76.2

दानशीलॊ भवेद राजा यज्ञशीलश च भारत उपवासतपः शीलः परजानां पालने रतः

dānaśīlò bhaveda rājā yajñaśīlaśa ca bhārata upavāsatapaḥ śīlaḥ parajānāṃ pālane rataḥ

हिन्दी अर्थ

द्रोहभावका त्याग करना--यह उन सबका धर्म है

English

"A king should be given to giving and to sacrifice, Bharata, devoted to fasting and austerity, and intent on protecting his subjects.

अध्याय 12

श्लोक 76.3

सराश चैव परजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच चैव धार्मिकान

sarāśa caiva parajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayeta utthānenāpramādena pūjayeca caiva dhārmikāna

हिन्दी अर्थ

और पूजनीय है; क्योंकि उसीमें क्षात्रधर्म प्रतिष्ठित है

English

He should always protect the subjects by dharma, with exertion and without carelessness, and honour the righteous.

अध्याय 12

श्लोक 76.4

राज्ञा हि पूजितॊ धर्मस ततः सर्वत्र पूज्यते यद यद आचरते राजा तत परजानां हि रॊचते

rājñā hi pūjitò dharmasa tataḥ sarvatra pūjyate yada yada ācarate rājā tata parajānāṃ hi ròcate

हिन्दी अर्थ

समदर्शिनिश्च भूतेषु भैक्ष्याश्रमप्दं भवेत्

English

Dharma honoured by the king is honoured everywhere; whatever the king practises, that pleases the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 76.5

नित्यम उद्यतदण्डश च भवेन मृत्युर इवारिषु निहन्यात सर्वतॊ दस्यून न कामात कस्य चित कषमेत

nityama udyatadaṇḍaśa ca bhavena mṛtyura ivāriṣu nihanyāta sarvatò dasyūna na kāmāta kasya cita kaṣameta

हिन्दी अर्थ

यथोक्त वृत्तेर्थीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत्

English

He should always have the rod raised, like death to his enemies; he should strike down robbers everywhere and not forgive anyone from desire.

अध्याय 12

श्लोक 76.6

यं हि धर्मं चरन्तीह परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति

yaṃ hi dharmaṃ carantīha parajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati

हिन्दी अर्थ

गृहस्थाश्रमसे मिलनेवाले फलकी प्राप्ति होती है

English

The dharma which the subjects practise here, well protected by the king—a fourth part of that dharma the king gains, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 76.7

यद अधीते यद यजते यद ददाति यद अर्चति राजा चतुर्थ भाक तस्य परजा धर्मेण पालयन

yada adhīte yada yajate yada dadāti yada arcati rājā caturtha bhāka tasya parajā dharmeṇa pālayana

हिन्दी अर्थ

सर्वतस्तस्य कौन्तेय भैक्ष्याश्रमपर्द भवेत्

English

What they study, what they sacrifice, what they give, what they worship—the king is a sharer of a fourth of that, protecting the subjects by dharma.

अध्याय 12

श्लोक 76.8

यद राष्ट्रे ऽकुशलं किं चिद राज्ञॊ ऽरक्षयतः परजाः चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति

yada rāṣṭre 'kuśalaṃ kiṃ cida rājñò 'rakṣayataḥ parajāḥ caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati

हिन्दी अर्थ

समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपर्द भवेत्

English

Whatever ill there is in the kingdom through the king's failing to protect the subjects—a fourth of that sin the king takes, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 76.9

अप्य आहुः सर्वम एवेति भूयॊ ऽरधम इति निश्चयः कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसॊ ऽनृतवाग अपि तादृशात किल्बिषाद राजा शृणु येन परमुच्यते

apya āhuḥ sarvama eveti bhūyò 'radhama iti niścayaḥ karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃsò 'nṛtavāga api tādṛśāta kilbiṣāda rājā śṛṇu yena paramucyate

हिन्दी अर्थ

करता है, उसे वानप्रस्थ-आश्रममें मिलनेवाले पदकी प्राप्ति होती है

English

Some say all of it, others that it is more, lord of the earth, for a cruel or lying person's deed; hear by what the king is freed from such a fault.

अध्याय 12

श्लोक 76.10

परत्याहर्तुम अशक्यं सयाद धनं चॊरैर हृतं यदि सवकॊशात तत परदेयं सयाद अशक्तेनॊपजीवता

paratyāhartuma aśakyaṃ sayāda dhanaṃ còraira hṛtaṃ yadi savakòśāta tata paradeyaṃ sayāda aśaktenòpajīvatā

हिन्दी अर्थ

वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे

English

If wealth taken by thieves cannot be recovered, it should be repaid from his own treasury by one living by it, who is unable.

अध्याय 12

श्लोक 76.11

सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं बरह्म सवं बराह्मणास तथा न सथेयं विषये तेषु यॊ ऽपकुर्याद दविजातिषु

sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ barahma savaṃ barāhmaṇāsa tathā na satheyaṃ viṣaye teṣu yò 'pakuryāda davijātiṣu

हिन्दी अर्थ

शकास्तुषारा: कड्काश्न पह्लवाश्चान्ध्रमद्रका:

English

The property of Brahma (Brahmanas) should always be protected by all classes, and one should not stay in a country where one harms those twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 76.12

बरह्म सवे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम तेषां परसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यॊ भवेन नृपः

barahma save rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitama teṣāṃ parasāde nirvṛtte kṛtakṛtyò bhavena nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्व वैश्या: शूद्राक्ष मानवा:

English

When Brahmana property is protected, everything is protected; when their grace is gained, the king has done his task.

अध्याय 12

श्लोक 76.13

पर्जन्यम इव भूतानि महाद्रुमम इव दविजाः नरास तम उपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम

parjanyama iva bhūtāni mahādrumama iva davijāḥ narāsa tama upajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakama

हिन्दी अर्थ

मद्विधैश्व कथं स्थाप्या: सर्वे वै दस्युजीविन:

English

As beings live on the rain-cloud and birds on a great tree, men live on the king who accomplishes all aims.

अध्याय 12

श्लोक 76.14

न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना नृशंसेनाति लुब्धेन शक्याः पालयितुं परजाः

na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā nṛśaṃsenāti lubdhena śakyāḥ pālayituṃ parajāḥ

हिन्दी अर्थ

आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम्

English

The subjects cannot be protected by a king who is led by desire, ever of crooked mind, cruel and very greedy.

अध्याय 12

श्लोक 76.15

नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यम इच्छाम्य अपि कषणम धर्मार्थं रॊचये राज्यं धर्मश चात्र न विद्यते

nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyama icchāmya api kaṣaṇama dharmārthaṃ ròcaye rājyaṃ dharmaśa cātra na vidyate

हिन्दी अर्थ

माता-पिता, आचार्य, गुरु तथा आश्रमवासी मुनियोंकी सेवा करनी चाहिए

English

"I do not seek the happiness of kingship; I do not wish for kingdom even for a moment. I like kingship for dharma, and there is no dharma here.

अध्याय 12

श्लोक 76.16

तद अलं मम राज्येन यत्र धर्मॊ न विद्यते वनम एव गमिष्यामि तस्माद धर्मचिकीर्षया

tada alaṃ mama rājyena yatra dharmò na vidyate vanama eva gamiṣyāmi tasmāda dharmacikīrṣayā

हिन्दी अर्थ

वेदधर्मक्रियाश्रैव तेषां धर्मो विधीयते

English

So enough of my kingdom where there is no dharma; I shall go to the forest, wishing to practise dharma.

अध्याय 12

श्लोक 76.17

तत्र मेध्येष्व अरण्येषु नयस्तदण्डॊ जितेन्द्रियः धर्मम आराधयिष्यामि मुनिर मूलफलाशनः

tatra medhyeṣva araṇyeṣu nayastadaṇḍò jitendriyaḥ dharmama ārādhayiṣyāmi munira mūlaphalāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुष्ठान भी उनके लिये शास्त्रविहित धर्म है

English

There, in pure forests, with the rod laid down and senses subdued, I shall worship dharma as a sage eating roots and fruits."

अध्याय 12

श्लोक 76.18

वेदाहं तव या बुद्धिर आनृशंस्य गुणैव सा न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महद उपासितुम

vedāhaṃ tava yā buddhira ānṛśaṃsya guṇaiva sā na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahada upāsituma

हिन्दी अर्थ

दानानि च यथाकालं द्विजेभ्यो विसृजेत् सदा

English

"I know your mind, that it is made of kindness; but great things cannot be won with pure kindness alone.

अध्याय 12

श्लोक 76.19

अपि तु तवा मृदुं दान्तम अत्य आर्यम अति धार्मिकम कलीबं धर्मघृणायुक्तं न लॊकॊ बहु मन्यते

api tu tavā mṛduṃ dāntama atya āryama ati dhārmikama kalībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na lòkò bahu manyate

हिन्दी अर्थ

भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च

English

The world does not greatly honour you gentle, self-controlled, very noble, very righteous, weak-willed and full of disgust at dharma.

अध्याय 12

श्लोक 76.20

राजधर्मान अवेक्षस्व पितृपैतामहॊचितान नैतद राज्ञाम अथॊ वृत्तं यथा तवं सथातुम इच्छसि

rājadharmāna avekṣasva pitṛpaitāmahòcitāna naitada rājñāma athò vṛttaṃ yathā tavaṃ sathātuma icchasi

हिन्दी अर्थ

पाकयज्ञा महाहश्व दातव्या: सर्वदस्युभि:

English

Look to the duties of kings fit for your father and grandfather; it is not the conduct of kings to stand as you wish to.

अध्याय 12

श्लोक 76.21

न हि वैक्लव्य संसृष्टम आनृशंस्यम इहास्थितः परजापालनसंभूतं पराप्ता धर्मफलं हय असि

na hi vaiklavya saṃsṛṣṭama ānṛśaṃsyama ihāsthitaḥ parajāpālanasaṃbhūtaṃ parāptā dharmaphalaṃ haya asi

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव

English

You, established in kindness mixed with faintheartedness, have gained the fruit of dharma born of protecting the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 76.22

न हय एताम आशिषं पाण्डुर न च कुन्त्य अन्वयाचत न चैतां परज्ञतां तात यया चरसि मेधया

na haya etāma āśiṣaṃ pāṇḍura na ca kuntya anvayācata na caitāṃ parajñatāṃ tāta yayā carasi medhayā

हिन्दी अर्थ

दिये हैं। उन दस्युओंको भी इनका यथावत् रूपसे पालन करना चाहिए

English

Pandu did not ask this blessing for you, nor did Kunti, nor this wisdom, dear one, with which you move.

अध्याय 12

श्लोक 76.23

शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत माहात्म्यं बलम औदार्यं तव कुन्त्य अन्वयाचत

śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīta māhātmyaṃ balama audāryaṃ tava kuntya anvayācata

हिन्दी अर्थ

सम्प्रमुहान्ति भूतानि राजदौरात्म्यतोडनघ

English

Your father always spoke of valour, strength and goodness; Kunti prayed for greatness, strength and generosity for you.

अध्याय 12

श्लोक 76.24

नित्यं सवाहा सवधा नित्यम उभे मानुषदैवते पुत्रेष्व आशासते नित्यं पितरॊ दैवतानि च

nityaṃ savāhā savadhā nityama ubhe mānuṣadaivate putreṣva āśāsate nityaṃ pitarò daivatāni ca

हिन्दी अर्थ

उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिता:

English

Svaha and Svadha, ever both the human and the divine, and the ancestors and gods, ever pray for sons.

अध्याय 12

श्लोक 76.25

दानम अध्ययनं यज्ञः परजानां परिपालनम धर्मम एतम अधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः

dānama adhyayanaṃ yajñaḥ parajānāṃ paripālanama dharmama etama adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ

हिन्दी अर्थ

तदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वत: पर:

English

Giving, study, sacrifice and protecting the subjects—whether dharma or adharma, you were born to it by birth.

अध्याय 12

श्लोक 76.26

काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते सीदताम अपि कौन्तेय न कीर्तिर अवसीदति

kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite sīdatāma api kaunteya na kīrtira avasīdati

हिन्दी अर्थ

न तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलते क्वचित्

English

For those appointed to the burden at the proper time, bearing the load placed on them, even if they sink, son of Kunti, fame does not sink.

अध्याय 12

श्लोक 76.27

समन्ततॊ विनियतॊ वहत्य अस्खलितॊ हि यः निर्दॊषकर्मवचनात सिद्धिः कर्मण एव सा

samantatò viniyatò vahatya askhalitò hi yaḥ nirdòṣakarmavacanāta siddhiḥ karmaṇa eva sā

हिन्दी अर्थ

देवापि नावमन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम्

English

One who bears his burden restrained on every side without stumbling—success comes from the work itself, by faultless deeds and words.

अध्याय 12

श्लोक 76.28

नैकान्त विनिपातेन विचचारेह कश चन धर्मी गृही वा राजा वा बरह्म चार्य अथ वा पुनः

naikānta vinipātena vicacāreha kaśa cana dharmī gṛhī vā rājā vā barahma cārya atha vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

देवता भी उसका अपमान नहीं करते हैं

English

No one here, whether righteous householder, king or celibate, has moved about with complete downfall.

अध्याय 12

श्लोक 76.29

अल्पं तु साधु भूयिष्ठं यत कर्मॊदारम एव तत कृतम एवाकृताच छरेयॊ न पापीयॊ ऽसत्य अकर्मणः

alpaṃ tu sādhu bhūyiṣṭhaṃ yata karmòdārama eva tata kṛtama evākṛtāca chareyò na pāpīyò 'satya akarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स मे मान्यश् पूज्यश्व तत्र क्षत्रं प्रतेक्ठितम्ू

English

A deed that is little but good is generous; what is done is better than what is undone, and nothing is worse than inaction.

अध्याय 12

श्लोक 76.30

यदा कुलीनॊ धर्मज्ञः पराप्नॊत्य ऐश्वर्यम उत्तमम यॊगक्षेमस तदा राजन कुशलायैव कल्पते

yadā kulīnò dharmajñaḥ parāpnòtya aiśvaryama uttamama yògakṣemasa tadā rājana kuśalāyaiva kalpate

हिन्दी अर्थ

जगाम भवन विष्णोरक्षरं शाश्वतं पदम्

English

When a man of good family who knows dharma attains supreme lordship, then, king, security and welfare are directed to prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 76.31

दानेनान्यं बलेनान्यम अन्यं सूनृतया गिरा सर्वतः परिगृह्णीयाद राज्यं पराप्येह धार्मिकः

dānenānyaṃ balenānyama anyaṃ sūnṛtayā girā sarvataḥ parigṛhṇīyāda rājyaṃ parāpyeha dhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

कः: क्षत्रमवमन्येत चेतनावान् बहुश्रुत:ः

English

A righteous man should gain the kingdom here and hold it on every side: one by gifts, another by strength, another by kind words.

अध्याय 12

श्लोक 76.32

यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्ति भयपीडिताः पराप्य तृप्ताः परतिष्ठन्ति धर्मः कॊ ऽभयधिकस ततः

yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛtti bhayapīḍitāḥ parāpya tṛptāḥ paratiṣṭhanti dharmaḥ kò 'bhayadhikasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

सचेत और बहुश्रुत विद्वान होगा, जो क्षात्रधर्मकी अवहेलना करेगा?

English

What dharma is greater than that on which physicians born of good families, afflicted by fear of want, rest satisfied after reaching?

अध्याय 12

श्लोक 76.33

किं नव अतः परमं सवर्ग्यं का नव अतः परीतिर उत्तमा किं नव अतः परमैश्वर्यं बरूहि मे यदि मन्यसे

kiṃ nava ataḥ paramaṃ savargyaṃ kā nava ataḥ parītira uttamā kiṃ nava ataḥ paramaiśvaryaṃ barūhi me yadi manyase

हिन्दी अर्थ

अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुष:

English

What is higher than this for heaven, what delight is supreme beyond this, what supreme lordship beyond this? Tell me if you think so.

अध्याय 12

श्लोक 76.34

यस्मिन परतिष्ठिताः सम्यक कषेमं विन्दन्ति तत्क्षणम सस्वर्गजित तमॊ ऽसमाकं सत्यम एतद बरवीमि ते

yasmina paratiṣṭhitāḥ samyaka kaṣemaṃ vindanti tatkṣaṇama sasvargajita tamò 'samākaṃ satyama etada baravīmi te

हिन्दी अर्थ

वर्तस्व पुरुषव्यात्र संविजानामि तेडनघ

English

On whom, well established, they find security at once; he surpasses even those who conquer heaven; I tell you this truly.

अध्याय 12

श्लोक 76.35

तवम एव परीतिमांस तस्मात कुरूणां कुरुसत्तम भव राजा जय सवर्गं सतॊ रक्षासतॊ जहि

tavama eva parītimāṃsa tasmāta kurūṇāṃ kurusattama bhava rājā jaya savargaṃ satò rakṣāsatò jahi

हिन्दी अर्थ

व्याख्यानयित्वा व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छत:

English

You are the delight of the Kurus; therefore, best of the Kurus, be king, win heaven, protect the good and slay the wicked.

अध्याय 12

श्लोक 76.36

अनु तवा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह पर्जन्यम इव भूतानि सवादु दरुमम इवाण्ड जाः

anu tavā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha parjanyama iva bhūtāni savādu darumama ivāṇḍa jāḥ

हिन्दी अर्थ

स्पष्टीकरण कीजिये

English

May your friends live after you, dear one, with the good, as beings on the rain-cloud, as birds on a tree of sweet fruit.

अध्याय 12

श्लोक 76.37

धृष्टं शूरं परहर्तारम अनृशंसं जितेन्द्रियम वत्सलं संविभक्तारम अनु जीवन्तु तवां जनाः

dhṛṣṭaṃ śūraṃ parahartārama anṛśaṃsaṃ jitendriyama vatsalaṃ saṃvibhaktārama anu jīvantu tavāṃ janāḥ

हिन्दी अर्थ

साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकारिणाम्

English

May the people live after you, bold, brave, striking, kind, with senses subdued, affectionate and a sharer."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।