Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 40/172 · श्लोक 94.1–97.23

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 94.1

यत्राधर्मं परणयते दुर बले बलवत तरः तां वृत्तिम उपजीवन्ति ये भवन्ति तद अन्वयाः

yatrādharmaṃ paraṇayate dura bale balavata taraḥ tāṃ vṛttima upajīvanti ye bhavanti tada anvayāḥ

हिन्दी अर्थ

विचार व्यक्त किया है

English

occurs in Manu, Vide Manu, Ch. II, V, 157-58.

अध्याय 12

श्लोक 94.2

राजानम अनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम अविनीत मनुष्यं तत कषिप्रं राष्ट्रं विनश्यति

rājānama anuvartante taṃ pāpābhipravartakama avinīta manuṣyaṃ tata kaṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati

हिन्दी अर्थ

कैसा होना चाहिए? राजा कैसे मन्त्रीपर विश्वास करे और कैसे पर न करे?

English

"The kingdom follows the king who promotes sin and has undisciplined men and soon perishes.

अध्याय 12

श्लोक 94.3

यद्वृत्तिम उपजीवन्ति परकृतिस्थस्य मानवाः तद एव विषमस्थस्य सवजनॊ ऽपि न मृष्यते

yadvṛttima upajīvanti parakṛtisthasya mānavāḥ tada eva viṣamasthasya savajanò 'pi na mṛṣyate

हिन्दी अर्थ

उसके खेतकी आड़ या मेड़को नहीं तोड़ना चाहिए

English

The livelihood by which people live of one in his natural condition, even his own people do not tolerate when he is in an uneven condition.

अध्याय 12

श्लोक 94.4

साहस परकृतिर यत्र कुरुते किं चिद उल्बणम अशास्त्रलक्षणॊ राजा कषिप्रम एव विनश्यति

sāhasa parakṛtira yatra kurute kiṃ cida ulbaṇama aśāstralakṣaṇò rājā kaṣiprama eva vinaśyati

हिन्दी अर्थ

गृहे वसेदमात्यस्ते स स्थात् परमपूजित:

English

Where one of rash nature does something excessive, a king not marked by the scriptures soon perishes.

अध्याय 12

श्लोक 94.5

यॊ ऽतयन्ताचरितां वृत्तिं कषत्रियॊ नानुवर्तते जितानाम अजितानां च कषत्रधर्माद अपैति सः

yò 'tayantācaritāṃ vṛttiṃ kaṣatriyò nānuvartate jitānāma ajitānāṃ ca kaṣatradharmāda apaiti saḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वासस्ते भवेत् तत्र यथा पितरि वै तथा

English

A kshatriya who does not follow the long-practised livelihood toward the conquered and unconquered falls from kshatriya dharma.

अध्याय 12

श्लोक 94.6

दविषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे यॊ न मानयते दवेषात कषत्रधर्माद अपैति सः

daviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe yò na mānayate daveṣāta kaṣatradharmāda apaiti saḥ

हिन्दी अर्थ

एकार्थे होव भूतानां भेदो भवति सर्वदा

English

A king who, having taken in battle an enemy who has done his deed, does not honour him out of hatred falls from kshatriya dharma.

अध्याय 12

श्लोक 94.7

शक्तः सयात सुमुखॊ राजा कुर्यात कारुण्यम आपदि परियॊ भवति भूतानां न च विभ्रश्यते शरियः

śaktaḥ sayāta sumukhò rājā kuryāta kāruṇyama āpadi pariyò bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śariyaḥ

हिन्दी अर्थ

समर्थान् यश्न न द्वेष्टि नानर्थान् कुरुते च यः:

English

A king should be able, of pleasant face, and show kindness in calamity; he becomes dear to beings and does not fall from fortune.

अध्याय 12

श्लोक 94.8

अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस तस्य परियं चरेत नचिरेण परियः स सयाद यॊ ऽपरियः परियम आचरेत

apriyaṃ yasya kurvīta bhūyasa tasya pariyaṃ careta nacireṇa pariyaḥ sa sayāda yò 'pariyaḥ pariyama ācareta

हिन्दी अर्थ

शुरक्षार्याश्न विद्वांश्व प्रतिपत्तिविशारद:

English

Whoever does unpleasantness to him, to him he should do pleasantness more; he who does what is pleasant to one unpleasant soon becomes dear.

अध्याय 12

श्लोक 94.9

मृषावादं परिहरेत कुर्यात परियम अयाचितः न च कामान न संरम्भान न दवेषाद धर्मम उत्सृजेत

mṛṣāvādaṃ parihareta kuryāta pariyama ayācitaḥ na ca kāmāna na saṃrambhāna na daveṣāda dharmama utsṛjeta

हिन्दी अर्थ

पूजिता: संविभक्ताश्न सुसहाया: स्वनुछिता:

English

He should avoid falsehood, do what is pleasant unasked, and not abandon dharma from desire, rage or hatred.

अध्याय 12

श्लोक 94.10

नापत्रपेत परश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत न तवरेत न चासूयेत तथा संगृह्यते परः

nāpatrapeta paraśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjeta na tavareta na cāsūyeta tathā saṃgṛhyate paraḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मन:

English

He should not be ashamed of questions, nor utter overbearing speech, nor hurry, nor be envious; so he gathers others.

अध्याय 12

श्लोक 94.11

परिये नातिभृशं हृष्येद अप्रिये न च संज्वरेत न मुह्येद अर्थकृच्छ्रेषु परजाहितम अनुस्मरन

pariye nātibhṛśaṃ hṛṣyeda apriye na ca saṃjvareta na muhyeda arthakṛcchreṣu parajāhitama anusmarana

हिन्दी अर्थ

नातिसम्यक् प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम्

English

He should not rejoice too much at the pleasant, nor burn at the unpleasant, nor be bewildered in hard matters, remembering the welfare of the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 94.12

यः परियं कुरुते नित्यं गुणतॊ वसुधाधिपः तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते शरिया

yaḥ pariyaṃ kurute nityaṃ guṇatò vasudhādhipaḥ tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śariyā

हिन्दी अर्थ

एतत् तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम्

English

The lord of the earth who ever does the pleasant for the deserving, his works succeed and fortune does not leave him.

अध्याय 12

श्लोक 94.13

निवृत्तं परतिकूलेभ्यॊ वर्तमानम अनुप्रिये भक्तं भजेत नृपतिस तद वै वृत्तं सताम इह

nivṛttaṃ paratikūlebhyò vartamānama anupriye bhaktaṃ bhajeta nṛpatisa tada vai vṛttaṃ satāma iha

हिन्दी अर्थ

तप माना है। केवल शरीरको सुखाना ही तप नहीं है

English

One turned back from the hostile, following the pleasant, a king should serve the devoted; that is the conduct of the good here.

अध्याय 12

श्लोक 94.14

अप्रकीर्णेन्द्रियं पराज्ञम अत्यन्तानुगतं शुचिम शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान महति कर्मणि

aprakīrṇendriyaṃ parājñama atyantānugataṃ śucima śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyāna mahati karmaṇi

हिन्दी अर्थ

अव्यवस्था पैदा करना--ये सब दुर्गुण अपना ही नाश करनेवाले हैं

English

He should employ in a great task one with senses not scattered, wise, wholly devoted, pure, able and loving.

अध्याय 12

श्लोक 94.15

एवम एव गुणैर युक्तॊ यॊ न रज्यति भूमिपम भर्तुर अर्थेष्व असूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि

evama eva guṇaira yuktò yò na rajyati bhūmipama bhartura artheṣva asūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi

हिन्दी अर्थ

चित्ति: ख्रुक् चित्तमाज्यं च पवित्र ज्ञानमुत्तमम्

English

One endowed with merits so, who does not please the king and is envious of the master's aims, he should not employ in a task.

अध्याय 12

श्लोक 94.16

मूढम ऐन्द्रियकं लुब्धम अनार्य चरितं शठम अनतीतॊपधं हिंस्रं दुर बुद्धिम अबहुश्रुतम

mūḍhama aindriyakaṃ lubdhama anārya caritaṃ śaṭhama anatītòpadhaṃ hiṃsraṃ dura buddhima abahuśrutama

हिन्दी अर्थ

एतावान् ज्ञानविषय: कि प्रलाप: करिष्यति

English

The foolish, the sensual, the greedy, the ignoble, the crafty, the one who has not passed tests, the violent, the ill-minded and the unlearned,

अध्याय 12

श्लोक 94.17

तयक्तॊपात्तं मद्य रतं दयूतस्त्री मृगया परम कार्ये महति यॊ युञ्ज्याद धीयते स नृपः शरियः

tayaktòpāttaṃ madya rataṃ dayūtastrī mṛgayā parama kārye mahati yò yuñjyāda dhīyate sa nṛpaḥ śariyaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानका विषय है और सब प्रलापमात्र है, वह किस काम आयेगा?

English

the abandoned, the drunk, the addicted to dice, women and hunting: the king who employs such in a great task falls from fortune.

अध्याय 12

श्लोक 94.18

रक्षितात्मा तु यॊ राजा रक्ष्यान यश चानुरक्षति परजाश च तस्य वर्धन्ते धरुवं च महद अश्नुते

rakṣitātmā tu yò rājā rakṣyāna yaśa cānurakṣati parajāśa ca tasya vardhante dharuvaṃ ca mahada aśnute

हिन्दी अर्थ

पुरुषेणासहायेन किमु राज्ञा पितामह

English

A king who guards himself and protects those to be protected has subjects who prosper, and surely gains greatness.

अध्याय 12

श्लोक 94.19

ये के चिद भूमिपतयस तान सर्वान अन्ववेक्षयेत सुहृद्भिर अनभिख्यातैस तेन राजा न रिष्यते

ye ke cida bhūmipatayasa tāna sarvāna anvavekṣayeta suhṛdbhira anabhikhyātaisa tena rājā na riṣyate

हिन्दी अर्थ

सहायताके बिना महान् राज्यका संचालन कैसे कर सकता है?

English

He should have all kings watched by friends who are unknown; thus a king is not harmed.

अध्याय 12

श्लोक 94.20

अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थॊ ऽसमीति नाश्वसेत शयेनानुचरितैर हय एते निपतन्ति परमाद्यतः

apakṛtya balasthasya dūrasthò 'samīti nāśvaseta śayenānucaritaira haya ete nipatanti paramādyataḥ

हिन्दी अर्थ

सहार्थो भजमानश्न सहज: कृत्रिमस्तथा

English

Having wronged one in strength, he should not be reassured that he is far; these fall on the careless as birds of prey follow.

अध्याय 12

श्लोक 94.21

दृढमूलस तव अदुष्टात्मा विदित्वा बलम आत्मनः अबलान अभियुञ्जीत न तु ये बलवत तराः

dṛḍhamūlasa tava aduṣṭātmā viditvā balama ātmanaḥ abalāna abhiyuñjīta na tu ye balavata tarāḥ

हिन्दी अर्थ

यतो धर्मस्ततो वा स्याद् धर्मस्थो वा ततो भवेत्

English

Firm-rooted and pure of soul, knowing his own strength, he should attack the weak, not the stronger.

अध्याय 12

श्लोक 94.22

विक्रमेण महीं लब्ध्वा परजा धर्मेण पालयन आहवे निधनं कुर्याद राजा धर्मपरायणः

vikrameṇa mahīṃ labdhvā parajā dharmeṇa pālayana āhave nidhanaṃ kuryāda rājā dharmaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वे नित्यं शड्कितव्या: प्रत्यक्ष कार्यमात्मन:

English

Having won the earth by valour and protected the subjects by dharma, a king devoted to dharma should meet death in battle.

अध्याय 12

श्लोक 94.23

मरणान्तम इदं सर्वं नेह किं चिद अनामयम तस्माद धर्मे सथितॊ राजा परजा धर्मेण पालयेत

maraṇāntama idaṃ sarvaṃ neha kiṃ cida anāmayama tasmāda dharme sathitò rājā parajā dharmeṇa pālayeta

हिन्दी अर्थ

ही दृष्टिमें रखकर सभी प्रकारके मित्रोंसे सदा सतर्क रहना चाहिए

English

All this ends in death; nothing here is free of disease; therefore a king established in dharma should protect the subjects by dharma.

अध्याय 12

श्लोक 94.24

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर वर्धते मही

rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanama mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhira vardhate mahī

हिन्दी अर्थ

प्रमादिनं हि राजानं लोका: परिभवन्त्युत

English

Protection, administration of justice, war, instruction in dharma and counsel, and happiness in due time: by these five the earth prospers.

अध्याय 12

श्लोक 94.25

एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम सततं वर्तमानॊ ऽतर राजा भुङ्क्ते महीम इमाम

etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama satataṃ vartamānò 'tara rājā bhuṅkte mahīma imāma

हिन्दी अर्थ

अरिश्व मित्र भवति मित्र चापि प्रदुष्पति

English

The king, best of kings, by whom these are guarded, constantly acting here, enjoys this earth.

अध्याय 12

श्लोक 94.26

नैतान्य एकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम एतेष्व आप्तान परतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम

naitānya ekena śakyāni sātatyenānvavekṣituma eteṣva āptāna paratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ cirama

हिन्दी अर्थ

तस्मात्प्रधानं यत् कार्य प्रत्यक्ष तत् समाचरेत्

English

These cannot be watched continuously by one alone; establishing trusted men in them, a king enjoys the earth long.

अध्याय 12

श्लोक 94.27

दातारं संविभक्तारं मार्दवॊपगतं शुचिम असंत्यक्त मनुष्यं च तं जनाः कुर्वते परियम

dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavòpagataṃ śucima asaṃtyakta manuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate pariyama

हिन्दी अर्थ

अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युना च विशिष्यते

English

People love a giver, a sharer, gentle and pure, one who does not abandon his men.

अध्याय 12

श्लोक 94.28

यस तु निःश्रेयसं जञात्वा जञानं तत परतिपद्यते आत्मनॊ मतम उत्सृज्य तं लॊकॊ ऽनुविधीयते

yasa tu niḥśreyasaṃ jañātvā jañānaṃ tata paratipadyate ātmanò matama utsṛjya taṃ lòkò 'nuvidhīyate

हिन्दी अर्थ

यस्मिन् करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति

English

One who, knowing the supreme good, accepts that knowledge, setting aside his own opinion, is followed by the world.

अध्याय 12

श्लोक 94.29

यॊ ऽरथकामस्य वचनं परातिकूल्यान न मृष्यते शृणॊति परतिकूलानि वि मना नचिराद इव

yò 'rathakāmasya vacanaṃ parātikūlyāna na mṛṣyate śṛṇòti paratikūlāni vi manā nacirāda iva

हिन्दी अर्थ

न तत्रानिच्छतस्तस्य भियद्येरन् सर्वसेतव:

English

One who does not tolerate the words of an asker for wealth out of hostility, and listens to the unpleasant with an absent mind, ...

अध्याय 12

श्लोक 94.30

अग्राम्यचरितां बुद्धिम अत्यन्तं यॊ न बुध्यते जितानाम अजितानां च कषत्रधर्माद अपैति सः

agrāmyacaritāṃ buddhima atyantaṃ yò na budhyate jitānāma ajitānāṃ ca kaṣatradharmāda apaiti saḥ

हिन्दी अर्थ

यमेवंलक्षणं विद्यात् तममित्र विनिर्दिशेत्

English

One who does not utterly understand the intellect of non-rustic conduct falls from kshatriya dharma, toward the conquered and unconquered.

अध्याय 12

श्लोक 94.31

मुख्यान अमात्यान यॊ हित्वा निहीनान कुरुते परियान स वै वयसनम आसाद्य गाध मार्तॊ न विन्दति

mukhyāna amātyāna yò hitvā nihīnāna kurute pariyāna sa vai vayasanama āsādya gādha mārtò na vindati

हिन्दी अर्थ

एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमिति चक्षते

English

One who abandons chief ministers and favours lesser ones falls into calamity and finds no foothold, afflicted.

अध्याय 12

श्लोक 94.32

यः कल्याण गुणाञ जञातीन दवेषान नैवाभिमन्यते अदृढात्मा दृढक्रॊधॊ नास्यार्थॊ रमते ऽनतिके

yaḥ kalyāṇa guṇāña jañātīna daveṣāna naivābhimanyate adṛḍhātmā dṛḍhakròdhò nāsyārthò ramate 'natike

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा

English

One who does not esteem kinsmen of good qualities out of hatred, weak of self and strong in anger, his wealth does not stay near.

अध्याय 12

श्लोक 94.33

अथ यॊ गुणसंपन्नान हृदयस्याप्रियान अपि परियेण कुरुते वश्यांश चिरं यशसि तिष्ठति

atha yò guṇasaṃpannāna hṛdayasyāpriyāna api pariyeṇa kurute vaśyāṃśa ciraṃ yaśasi tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

समान विश्वास करना चाहिए

English

One who, having subdued those endowed with merits, even though unpleasant to the heart, with kindness, stays long in fame.

अध्याय 12

श्लोक 94.34

नाकाले परणयेद अर्थान नाप्रिये जातु संज्वरेत परिये नातिभृशं हृष्येद युज्येतारॊग्य कर्मणि

nākāle paraṇayeda arthāna nāpriye jātu saṃjvareta pariye nātibhṛśaṃ hṛṣyeda yujyetārògya karmaṇi

हिन्दी अर्थ

नित्यं क्षताद् वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु

English

He should not apply aims at the wrong time, nor burn at the unpleasant, nor rejoice too much at the pleasant, but be engaged in healthy work.

अध्याय 12

श्लोक 94.35

के मानुरक्ता राजानः के भयात समुपाश्रिताः मध्यस्थ दॊषाः के चैषाम इति नित्यं विचिन्तयेत

ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayāta samupāśritāḥ madhyastha dòṣāḥ ke caiṣāma iti nityaṃ vicintayeta

हिन्दी अर्थ

ये तस्य क्षतमिच्छन्ति ते तस्य रिपव: स्मृता:

English

"Which kings are devoted to me, which are in refuge from fear, and what are their neutral faults?"—he should ever consider.

अध्याय 12

श्लोक 94.36

न जातु बलवान भूत्वा दुर बले विश्वसेत कव चित भारुण्ड सदृशा हय एते निपतन्ति परमाद्यतः

na jātu balavāna bhūtvā dura bale viśvaseta kava cita bhāruṇḍa sadṛśā haya ete nipatanti paramādyataḥ

हिन्दी अर्थ

यत् स्यादेवंविध॑ मित्र तदात्मसममुच्यते

English

He should never, being strong, trust in the weak; these fall like bharunda birds on the careless.

अध्याय 12

श्लोक 94.37

अपि सर्वैर गुणैर युक्तं भर्तारं परियवादिनम अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद धि विभिषेज जनात

api sarvaira guṇaira yuktaṃ bhartāraṃ pariyavādinama abhidruhyati pāpātmā tasmāda dhi vibhiṣeja janāta

हिन्दी अर्थ

कुलीन: शीलसम्पन्न: स ते स्यात् प्रत्यनन्तर:

English

Even a master endowed with all merits and pleasant in speech is betrayed by a sinful soul; therefore he should fear men.

अध्याय 12

श्लोक 94.38

एतां राजॊपनिषदं ययातिः समाह नाहुषः मनुष्यविजये युक्तॊ हन्ति शत्रून अनुत्तमान

etāṃ rājòpaniṣadaṃ yayātiḥ samāha nāhuṣaḥ manuṣyavijaye yuktò hanti śatrūna anuttamāna

हिन्दी अर्थ

यो मानितो5मानितो वा न च दुष्येत् कदाचन

English

This secret teaching of kings was told by Yayati son of Nahusha; engaged in the conquest of men, he slew unsurpassed enemies."

अध्याय 12

श्लोक 95.1

अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद वसुधाधिपः जघन्यम आहुर विजयं यॊ युद्धेन नराधिप

ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayeda vasudhādhipaḥ jaghanyama āhura vijayaṃ yò yuddhena narādhipa

हिन्दी अर्थ

युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्थापयन्त्युत

English

" Yudhishthira said, 'O holy and great ascetic, I desire to hear in detail what the duties of kings are and what the duties, in full, of all the four orders. I desire also to hear, O foremost of Brahmanas, what behaviour should be adopted in seasons of distress, and how I may subjugate the world by treading along the path of morality. This discourse on expiation, treating (at the same time) of fasts and capable of exciting great curiosity, fills me with joy. The practice of virtue and the discharge of kingly duties are always inconsistent with each other. For always thinking of how one may reconcile the two, my mind is constantly stupefied.'

अध्याय 12

श्लोक 95.2

न चाप्य अलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति न हि दुर बलमूलस्य राज्ञॊ लाभॊ विधीयते

na cāpya alabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati na hi dura balamūlasya rājñò lābhò vidhīyate

हिन्दी अर्थ

राजाके विनाशका समर्थन कुट॒म्बीके सिवा दूसरा नहीं कर सकता

English

"He should not seek the unobtained when his root is not very firm; for no gain is prescribed for a king with a weak root.

अध्याय 12

श्लोक 95.3

यस्य सफीतॊ जनपदः संपन्नः परिय राजकः संतुष्टपुष्टसचिवॊ दृढमूलः स पार्थिवः

yasya saphītò janapadaḥ saṃpannaḥ pariya rājakaḥ saṃtuṣṭapuṣṭasacivò dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

अज्ञातिमन्तं पुरुष परे चाभिभवन्त्युत

English

A king whose country is prosperous, rich, whose king is dear, whose ministers are content and well fed, is firm-rooted.

अध्याय 12

श्लोक 95.4

यस्य यॊधाः सुसंतुष्टाः सान्त्विताः सूपधास्थिताः अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति भूमिपः

yasya yòdhāḥ susaṃtuṣṭāḥ sāntvitāḥ sūpadhāsthitāḥ alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषु सन्ति गुणाश्रैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते

English

A king whose warriors are well contented, comforted and well stationed conquers the earth even with a little rod.

अध्याय 12

श्लोक 95.5

पौरजानपदा यस्य सवनुरक्ताः सुपूजिताः सधना धान्यवन्तश च दृढमूलः स पार्थिवः

paurajānapadā yasya savanuraktāḥ supūjitāḥ sadhanā dhānyavantaśa ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साथ्वसाधु च

English

A king whose townsfolk and country folk are devoted and well honoured, rich and with grain, is firm-rooted.

अध्याय 12

श्लोक 95.6

परभावकालाव अधिकौ यदा मन्येत चात्मनः तदा लिप्सेत मेधा वी परभूमिं धनान्य उत

parabhāvakālāva adhikau yadā manyeta cātmanaḥ tadā lipseta medhā vī parabhūmiṃ dhanānya uta

हिन्दी अर्थ

कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किज्चिदाचरेत्

English

When he deems his might and time greater than another's, then a wise man may seek enemy land and wealth.

अध्याय 12

श्लोक 95.7

भॊगेष्व अदयमानस्य भूतेषु च दया वतः वर्धते तवरमाणस्य विषयॊ रक्षितात्मनः

bhògeṣva adayamānasya bhūteṣu ca dayā vataḥ vardhate tavaramāṇasya viṣayò rakṣitātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अमित्रा: संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि

English

The domain of one hasty in enjoyments, merciless, and of one compassionate to beings, increases when he guards himself.

अध्याय 12

श्लोक 95.8

तक्षत्य आत्मानम एवैष वनं परशुना यथा यः सम्यग वर्तमानेषु सवेषु मिथ्या परवर्तते

takṣatya ātmānama evaiṣa vanaṃ paraśunā yathā yaḥ samyaga vartamāneṣu saveṣu mithyā paravartate

हिन्दी अर्थ

मित्रेष्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशसि तिष्ठति

English

One who acts falsely among his own who act rightly cuts himself, as one cuts a forest with an axe.

अध्याय 12

श्लोक 95.9

न वै दविषन्तः कषीयन्ते राज्ञॊ नित्यम अपि घनतः करॊधं नियन्तुं यॊ वेद तस्य दवेष्टा न विद्यते

na vai daviṣantaḥ kaṣīyante rājñò nityama api ghanataḥ karòdhaṃ niyantuṃ yò veda tasya daveṣṭā na vidyate

हिन्दी अर्थ

मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते

English

Enemies of a king are not diminished even when he kills them constantly; one who knows how to restrain anger has no enemy."

अध्याय 12

श्लोक 95.10

यद आर्य जनविद्विष्टं कर्म तन नाचरेद बुधः यत कल्याणम अभिध्यायेत तत्रात्मानं नियॊजयेत

yada ārya janavidviṣṭaṃ karma tana nācareda budhaḥ yata kalyāṇama abhidhyāyeta tatrātmānaṃ niyòjayeta

हिन्दी अर्थ

अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणा: परस्परम्

English

" Vaisampayana continued, 'Then Vyasa, O monarch, that foremost of all persons conversant with the Vedas, casting his eyes upon that ancient

अध्याय 12

श्लोक 95.11

नैनम अन्ये ऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते कृत्यशेषेण यॊ राजा सुखान्य अनुबुभूषति

nainama anye 'vajānanti nātmanā paritapyate kṛtyaśeṣeṇa yò rājā sukhānya anububhūṣati

हिन्दी अर्थ

उपराजेव राजर्धि ज्ञातिर्न सहते सदा

English

and all-knowing person, viz., Narada, said, If, O king, thou wishest to hear of duties and morality in full, then ask Bhishma, O mighty-armed one, that old grandsire of the Kurus. Conversant with all duties and possessed of universal knowledge, that son of Bhagirathi will remove all the doubts in thy heart on the difficult subject of duties. That goddess, viz., the genius of the celestial river of three courses brought him forth. He saw with his physical eyes all the gods with Indra at their head. Having gratified with his dutiful services the celestial Rishis having Vrihaspati at their head, he acquired a knowledge of the duties of kings. That foremost one among the Kurus obtained a knowledge also of that science, with its interpretations, with Usanas and that regenerate one who is the preceptor of the celestials know. Having practised rigid vows, that mighty-armed one acquired a knowledge of all the Vedas and their branches, from Vasishtha and from Chyavana of Bhrigu's race. In olden days he studied under the eldest-born son of the Grandsire himself, viz., Sanatkumara of blazing splendour, well conversant with the truths of mental and spiritual science. He learnt the duties in full of the Yatis from the lips of Markandeya. The bull among men obtained all weapons from Rama and Sakra. Although born among human beings, his death itself is still under his own control. Although childless, yet he has many regions of bliss hereafter as heard by us. Regenerate Rishis of great merit were always his courtiers. There is nothing among objects that should be known that is unknown to him. Conversant with all duties and acquainted with all the subtle truths of morality, even he will discourse to thee upon duty and morality. Go unto him before he abandons his life breath. Thus addressed by him, the high-souled son of Kunti, of great wisdom, said the following words unto Satyavati's son Vyasa, that first of eloquent men.'

अध्याय 12

श्लोक 95.12

इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यॊ महीपतिः उभौ लॊकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते

idaṃ vṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yò mahīpatiḥ ubhau lòkau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार एक कुट॒म्बी दूसरे कुटुम्बीका अभ्युदय कभी नहीं सह सकता

English

"Yudhishthira said, 'Having caused a great and horrid slaughter of kinsmen, I have become an offender against all and a destroyer of the earth. Having caused that Bhishma himself, that warrior who always fought fairly, to be slain by the aid of deceit, how shall I approach him for asking him (about duties and

अध्याय 12

श्लोक 95.13

इत्य उक्तॊ वामदेवेन सर्वं तत कृतवान नृपः तथा कुर्वंस तवम अप्य एतौ लॊकौ जेता न संशयः

itya uktò vāmadevena sarvaṃ tata kṛtavāna nṛpaḥ tathā kurvaṃsa tavama apya etau lòkau jetā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति

English

Told so by Vamadeva, the king did all that. Doing likewise, you too will surely conquer both worlds.

अध्याय 12

श्लोक 96.1

अथ यॊ विजिगीषेत कषत्रियः कषत्रियं युधि कस तस्य धर्म्यॊ विजय एतत पृष्टॊ बरवीहि मे

atha yò vijigīṣeta kaṣatriyaḥ kaṣatriyaṃ yudhi kasa tasya dharmyò vijaya etata pṛṣṭò baravīhi me

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके भूतपूर्व संवादरूप इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

English

" Vaisampayana continued, 'Moved by the desire of benefiting all the four orders, the mighty armed and high-souled chief of Yadu's race once more addressed that foremost of kings (in the following words).'

अध्याय 12

श्लोक 96.2

स सहायॊ ऽसहायॊ वा राष्ट्रम आगम्य भूमिपः बरूयाद अहं वॊ राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा

sa sahāyò 'sahāyò vā rāṣṭrama āgamya bhūmipaḥ barūyāda ahaṃ vò rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तो दूसरेकी भी पराजय नहीं चाहता

English

"A king, with or without allies, coming to the kingdom, should say: "I am your king, and I shall always protect you.

अध्याय 12

श्लोक 96.3

मम धर्म्यं बलिं दत्तकिं वा मां परतिपत्स्यथ ते चेत तम आगतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत

mama dharmyaṃ baliṃ dattakiṃ vā māṃ paratipatsyatha te ceta tama āgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

अक्र्ूरभोजप्रभवा सर्वे होते त्ववन्वया:

English

What lawful tax will you give me? Will you accept me?" If they choose him who has come, it would be well.

अध्याय 12

श्लोक 96.4

ते चेद अक्षत्रियाः सन्तॊ विरुध्येयुः कथं चन सर्वॊपायैर नियन्तव्या वि कर्म सथा नराधिप

te ceda akṣatriyāḥ santò virudhyeyuḥ kathaṃ cana sarvòpāyaira niyantavyā vi karma sathā narādhipa

हिन्दी अर्थ

आपके ही वंशके हैं

English

If they, though not kshatriyas, oppose in any way, they are to be restrained by all means, lord of men, as those standing in wrong deeds.

अध्याय 12

श्लोक 96.5

अशक्तं कषत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्य अथापरः तराणायाप्य असमर्थं तं मन्यमानम अतीव च

aśaktaṃ kaṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇātya athāparaḥ tarāṇāyāpya asamarthaṃ taṃ manyamānama atīva ca

हिन्दी अर्थ

आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम्

English

Another, deeming the kshatriya powerless, takes up a weapon, thinking him incapable even of protection.

अध्याय 12

श्लोक 96.6

अथ यः कषत्रियॊ राजा कषत्रियं परत्युपाव्रजेत कथं स परतियॊद्धव्यस तन मे बरूहि पिता मह

atha yaḥ kaṣatriyò rājā kaṣatriyaṃ paratyupāvrajeta kathaṃ sa paratiyòddhavyasa tana me barūhi pitā maha

हिन्दी अर्थ

न शक्‍यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव त्वया

English

"Then, grandsire, a kshatriya king who approaches a kshatriya—how should he be opposed? Tell me that."

अध्याय 12

श्लोक 96.7

नासंनद्धॊ नाकवचॊ यॊद्धव्यः कषत्रियॊ रणे एक एकेन वाच्यश च विसृजस्व कषिपामि च

nāsaṃnaddhò nākavacò yòddhavyaḥ kaṣatriyò raṇe eka ekena vācyaśa ca visṛjasva kaṣipāmi ca

हिन्दी अर्थ

हुए ऐश्वर्यको वापस नहीं ले सकते

English

"A kshatriya should not be fought in battle unarmed or without armour; he should be told one by one, "Let go and I strike."

अध्याय 12

श्लोक 96.8

स चेत संनद्ध आगच्छेत संनद्धव्यं ततॊ भवेत स चेत स सैन्य आगच्छेत स सैन्यस तम अथाह्वयेत

sa ceta saṃnaddha āgaccheta saṃnaddhavyaṃ tatò bhaveta sa ceta sa sainya āgaccheta sa sainyasa tama athāhvayeta

हिन्दी अर्थ

ज्ञातिभेदभयात् कृष्ण त्वया चापि विशेषत:

English

If he comes armoured, one should be armoured; if he comes with an army, one with an army should challenge him.

अध्याय 12

श्लोक 96.9

स चेन निकृत्या युध्येत निकृत्या तं परयॊधयेत अथ चेद धर्मतॊ युध्येद धर्मेणैव निवारयेत

sa cena nikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ parayòdhayeta atha ceda dharmatò yudhyeda dharmeṇaiva nivārayeta

हिन्दी अर्थ

वापस नहीं ले सकते

English

If he fights with deceit, one should fight him with deceit; if he fights by dharma, one should resist him only by dharma.

अध्याय 12

श्लोक 96.10

नाश्वेन रथिनं यायाद उदियाद रथिनं रथी वयसने न परहर्तव्यं न भीताय जिताय च

nāśvena rathinaṃ yāyāda udiyāda rathinaṃ rathī vayasane na parahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca

हिन्दी अर्थ

अपण्डितो वापि सुहृत् पण्डितो वाप्यनात्मवान्

English

" Vasudeva said, 'It behoveth thee not to show such pertinacity in grief. Do that, O best of kings, which the holy Vyasa has said. The Brahmanas, O mighty-armed one, and these thy brothers of great energy, stand before thee beseechingly like persons beseeching the deity of the clouds at the close of summer. The unslain remnant of the assembled kings, and the people belonging to all the four orders of thy kingdom of Kurujangala, O king, are here. For the sake of doing what is agreeable to these high-souled Brahmanas, in obedience also to the command of thy revered senior Vyasa of immeasurable energy, and at the request of out-selves that are thy well-wishers, and of Draupadi, O scorcher of foes, do what is agreeable to us, O slayer of foes, and what is beneficial to the world.'

अध्याय 12

श्लोक 96.11

नेषुर लिप्तॊ न कर्णी सयाद असताम एतद आयुधम जयार्थम एव यॊद्धव्यं न करुध्येद अजिघांसतः

neṣura liptò na karṇī sayāda asatāma etada āyudhama jayārthama eva yòddhavyaṃ na karudhyeda ajighāṃsataḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्स्नं बुद्धिबल प्रेक्ष्य सम्पृच्छेस्त्रेदिवंगम

English

"Vaisampayana continued. 'Thus addressed by Krishna, the high-souled

अध्याय 12

श्लोक 96.12

साधूनां तु मिथॊ भेदात साधुश चेद वयसनी भवेत सव्रणॊ नाभिहन्तव्यॊ नानपत्यः कथं चन

sādhūnāṃ tu mithò bhedāta sādhuśa ceda vayasanī bhaveta savraṇò nābhihantavyò nānapatyaḥ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

जिज्ञासा प्रकट करता है

English

king (Yudhishthira) of eyes like lotus petals, rose from his seat for the good of the whole world. The tiger among men, viz., Yudhishthira of great fame, besought by Krishna himself, by the Island-born (Vyasa), by Devasthana, by Jishnu, by these and many others, cast off his grief and anxiety. Fully conversant with the declarations of the Srutis, with the science that treats of the interpretation of those declarations, and with all that men usually hear and all that deserve to be heard, the son of Pandu obtained peace of mind and resolved upon that he should next do. Surrounded by all of them like the moon by the stars, the king, placing Dhritarashtra at the head of the train, set out for entering the city. Desirous of entering the city, Kunti's son Yudhishthira, conversant with every duty, offered worship unto the gods and thousands of Brahmanas. He then ascended a new and white car covered with blankets and deerskins, and unto which were yoked sixteen white bullocks possessed of auspicious marks, and which had been sanctified with Vedic mantras. Adored by panegyrists and bards, the king mounted upon that car like Soma riding upon his own ambrosial vehicle. His brother Bhima of terrible prowess took the reins. Arjuna held over his head a white umbrella of great effulgence. That white umbrella held upon the car looked beautiful like a star-decked white cloud in the firmament. The two heroic sons of Madri, viz., Nakula and Sahadeva, took up two yak- tails white as the rays of the moon and adorned with gems for fanning the king. The five brothers decked with ornaments, having ascended the car, O king, looked like the five elements (that enter into the composition of everybody). Riding upon another white car unto which were yoked steeds fleet as thought, Yuyutsu, O king, followed the eldest son of Pandu behind. Upon his own brilliant car of gold unto which were yoked Saivya and Sugriva, Krishna, with Satyaki, followed the Kurus. The eldest uncle of Pritha's son, O Bharata, accompanied by Gandhari, proceeded at the head of the train, upon a vehicle borne on the shoulders of men. The other ladies of the Kuru household, as also Kunti and Krishna, all proceeded on excellent vehicles, headed by Vidura. Behind followed a large number of cars and elephants decked with ornaments, and foot-soldiers and steeds. His praises chanted by sweet- voiced panegyrists and bards, the king proceeded towards the city called after the elephant. The progress, O mighty-armed one, of king Yudhishthira, became so beautiful that its like had never been on earth. Teeming with healthy and cheerful men, thy busy hum of innumerable voices

अध्याय 12

श्लोक 96.13

भग्नशस्त्रॊ विपन्नाश्वश छिन्नज्यॊ हतवाहनः चिकित्स्यः सयात सवविषये पराप्यॊ वा सवगृहान भवेत निर्व्रणॊ ऽपि च मॊक्तव्य एष धर्मः सनातनः

bhagnaśastrò vipannāśvaśa chinnajyò hatavāhanaḥ cikitsyaḥ sayāta savaviṣaye parāpyò vā savagṛhāna bhaveta nirvraṇò 'pi ca mòktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्ध भोक्तास्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे

English

One with weapon broken, horses lost, bowstring cut and vehicle destroyed should be healed in his own country or sent to his own house; even an unwounded one should be released: this is the eternal dharma.

अध्याय 12

श्लोक 96.14

तस्माद धर्मेण यॊद्धव्यं मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत सत्सु नित्यं सतां धर्मस तम आस्थाय न नाशयेत

tasmāda dharmeṇa yòddhavyaṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta satsu nityaṃ satāṃ dharmasa tama āsthāya na nāśayeta

हिन्दी अर्थ

वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मे दहति नित्यदा

English

Therefore one should fight by dharma, said Manu Svayambhuva; in the good the dharma of the good is ever, and relying on it one should not destroy it.

अध्याय 12

श्लोक 96.15

यॊ वै जयत्य अधर्मेण कषत्रियॊ वर्धमानकः आत्मानम आत्मना हन्ति पापॊ निकृतिजीवनः

yò vai jayatya adharmeṇa kaṣatriyò vardhamānakaḥ ātmānama ātmanā hanti pāpò nikṛtijīvanaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हुए भी मैं असहाय हूँ

English

A kshatriya who conquers by unrighteousness, growing, kills himself by himself, a sinner living by deceit.

अध्याय 12

श्लोक 96.16

कर्म चैतद असाधूनाम असाधुं साधुना जयेत धर्मेण निधनं शरेयॊ न जयः पापकर्मणा

karma caitada asādhūnāma asādhuṃ sādhunā jayeta dharmeṇa nidhanaṃ śareyò na jayaḥ pāpakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

नित्योत्थानेन सम्पन्ना नारदान्धकवृष्णय:

English

This is the work of the wicked: the good should conquer the wicked; death by dharma is better than victory by sin.

अध्याय 12

श्लोक 96.17

नाधर्मश चरितॊ राजन सद्यः फलति गौर इव मूलान्य अस्य परशाखाश च दहन समनुगच्छति

nādharmaśa caritò rājana sadyaḥ phalati gaura iva mūlānya asya paraśākhāśa ca dahana samanugacchati

हिन्दी अर्थ

द्वाभ्यां निवारितो नित्यं वृणोम्पेकतरं न च

English

Adharma practised, O king, does not bear fruit at once like a cow; burning its roots and branches, it follows.

अध्याय 12

श्लोक 96.18

पापेन कर्मणॊ वित्तं लब्ध्वा पापः परहृष्यति स वर्धमानः सतेयेन पापः पापे परसज्जति

pāpena karmaṇò vittaṃ labdhvā pāpaḥ parahṛṣyati sa vardhamānaḥ sateyena pāpaḥ pāpe parasajjati

हिन्दी अर्थ

यस्य चापि न तौ स्यातां कि नु दुःखतरं ततः

English

Having obtained wealth by sinful action, the sinner is delighted; growing by theft, the sinner clings to sin.

अध्याय 12

श्लोक 96.19

न धर्मॊ ऽसतीति मन्वानः शुचीन अवहसन्न इव अश्रद्दधान भावाच च विनाशम उपगच्छति

na dharmò 'satīti manvānaḥ śucīna avahasanna iva aśraddadhāna bhāvāca ca vināśama upagacchati

हिन्दी अर्थ

एकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्यापराजयम्

English

Thinking "There is no dharma," as if laughing at the pure, by lack of faith he goes to destruction.

अध्याय 12

श्लोक 96.20

स बद्धॊवारुणैः पाशैर अमर्त्य इव मन्यते महादृतिर इवाध्मातः सवकृतेन विवर्धते

sa baddhòvāruṇaiḥ pāśaira amartya iva manyate mahādṛtira ivādhmātaḥ savakṛtena vivardhate

हिन्दी अर्थ

वक्तुमहसि यच्छेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा

English

Bound by Varuna's nooses, he thinks himself immortal, swelling like a great bellows, he grows by his own deed.

अध्याय 12

श्लोक 96.21

ततः स मूलॊ हरियते नदीकूलाद इव दरुमः अथैनम अभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भम इवाश्मनि तस्माद धर्मेण विजयं कामं लिप्सेत भूमिपः

tataḥ sa mūlò hariyate nadīkūlāda iva darumaḥ athainama abhinindanti bhinnaṃ kumbhama ivāśmani tasmāda dharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रादुर्भवन्ति वाष्णेय स्वकृता यदि वान्यत:

English

Then he is uprooted like a tree from a river bank; and then they revile him like a pot broken on a stone; therefore a king should seek victory by dharma as he wishes."

अध्याय 12

श्लोक 97.1

नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः अधर्मविजयं लब्ध्वा कॊ ऽनुमन्येत भूमिपः

nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ adharmavijayaṃ labdhvā kò 'numanyeta bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

महाक्षयं व्ययो वा स्याद् विनाशो वा पुनर्भवेत्

English

was heard there. During the progress of Pritha's son, the city and its streets were adorned with gay citizens (all of whom had come out for honouring the king). The spot through which the king passed had been decked with festoons of flowers and innumerable banners. The streets of the city were perfumed with incense. The place was overlaid with powdered perfumes and flowers and fragrant plants, and hung over with garlands and wreaths. New metallic jars, full of water to the brim, were kept at the door of every house, and bevies of beautiful maidens of the fairest complexion stood at the particular spots. Accompanied by his friends, the son of Pandu, adored with sweet speeches, entered the city through its well-adorned gate.'"

अध्याय 12

श्लोक 97.2

अधर्मयुक्तॊ विजयॊ हय अध्रुवॊ ऽसवर्ग्य एव च सादयत्य एष राजानं महीं च भरतर्षभ

adharmayuktò vijayò haya adhruvò 'savargya eva ca sādayatya eṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते यादवा: सुखम्

English

"Victory joined to adharma is impermanent and does not lead to heaven; it ruins the king and the earth, bull of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 97.3

विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम कृताञ्जलिं नयस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत

viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinama kṛtāñjaliṃ nayastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayeta

हिन्दी अर्थ

उसी प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

English

One with broken armour, saying "I am yours", with joined palms and weapons laid down should be taken and not harmed.

अध्याय 12

श्लोक 97.4

बलेनावजितॊ यश च न तं युध्येत भूमिपः संवत्सरं विप्रणयेत तस्माज जातः पुनर भवेत

balenāvajitò yaśa ca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ saṃvatsaraṃ vipraṇayeta tasmāja jātaḥ punara bhaveta

हिन्दी अर्थ

मुनि: कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्

English

One conquered by force should not be fought by the lord of the earth; he should be kept for a year; then he may become one born anew.

अध्याय 12

श्लोक 97.5

नार्वाक संवत्सरात कन्या सप्रष्टव्या विक्रमाहृता एवम एव धनं सर्वं यच चान्यत सहसाहृतम

nārvāka saṃvatsarāta kanyā sapraṣṭavyā vikramāhṛtā evama eva dhanaṃ sarvaṃ yaca cānyata sahasāhṛtama

हिन्दी अर्थ

दिनों कालक-वृक्षीय मुनि उस राज्यमें पधारे थे

English

A maiden carried off by force should not be asked for before a year; likewise all wealth and anything else seized suddenly.

अध्याय 12

श्लोक 97.6

न तु वन्ध्यं धनं तिष्ठेत पिबेयुर बराह्मणाः पयः युञ्जीरन वाप्य अनडुहः कषन्तव्यं वा तदा भवेत

na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭheta pibeyura barāhmaṇāḥ payaḥ yuñjīrana vāpya anaḍuhaḥ kaṣantavyaṃ vā tadā bhaveta

हिन्दी अर्थ

सर्व पर्यचरद् युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः: पुन:

English

Barren wealth should not stay; let Brahmanas drink the milk; oxen may be yoked, or it should be forgiven.

अध्याय 12

श्लोक 97.7

राज्ञा राजैव यॊद्धव्यस तथा धर्मॊ विधीयते नान्यॊ राजानम अभ्यसेद अराजन्यः कथं चन

rājñā rājaiva yòddhavyasa tathā dharmò vidhīyate nānyò rājānama abhyaseda arājanyaḥ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

अनागतमतीतं च यच्च सम्प्रति वर्तते

English

A king should fight a king, so is dharma ordained; one who is not a king should never attack a king.

अध्याय 12

श्लोक 97.8

अनीकयॊः संहतयॊर यदीयाद बराह्मणॊ ऽनतरा शान्तिम इच्छन्न उभयतॊ न यॊद्धव्यं तदा भवेत मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद बराह्मणं यॊ ऽभिलङ्घयेत

anīkayòḥ saṃhatayòra yadīyāda barāhmaṇò 'natarā śāntima icchanna ubhayatò na yòddhavyaṃ tadā bhaveta maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyāda barāhmaṇaṃ yò 'bhilaṅghayeta

हिन्दी अर्थ

सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्करं परिदृष्टवान्

English

If a Brahmana comes between two armies that have met, wishing peace, then there should be no fighting on either side; one who crosses a Brahmana would break the eternal boundary.

अध्याय 12

श्लोक 97.9

अथ चेल लङ्घयेद एनां मर्यादां कषत्रिय बरुवः अप्रशस्यस तद ऊर्ध्वं सयाद अनादेयश च संसदि

atha cela laṅghayeda enāṃ maryādāṃ kaṣatriya baruvaḥ apraśasyasa tada ūrdhvaṃ sayāda anādeyaśa ca saṃsadi

हिन्दी अर्थ

राजकार्यमें लगे हुए समस्त कर्मचारियोंका दुष्कर्म अपनी आँखों देखा

English

If a kshatriya, so called, crosses this boundary, he is thereafter not praised and not to be admitted to assembly.

अध्याय 12

श्लोक 97.10

या तु धर्मविपॊपेन मर्यादा भेदनेन च तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर महीपतिः धर्मलब्धाद धि विजयात कॊ लाभॊ ऽभयधिकॊ भवेत

yā tu dharmavipòpena maryādā bhedanena ca tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣura mahīpatiḥ dharmalabdhāda dhi vijayāta kò lābhò 'bhayadhikò bhaveta

हिन्दी अर्थ

जिद्दामुद्धर सर्वेषां परिमृज्यानुमृज्य च

English

A king desiring victory should not follow a livelihood that breaks dharma and boundaries; what gain greater than victory won by dharma?

अध्याय 12

श्लोक 97.11

सहसा नाम्य भूतानि कषिप्रम एव परसादयेत सान्त्वेन भॊगदानेन स राज्ञां परमॊ नयः

sahasā nāmya bhūtāni kaṣiprama eva parasādayeta sāntvena bhògadānena sa rājñāṃ paramò nayaḥ

हिन्दी अर्थ

येनैषामुद्धरे जिह्नलां परिमृज्यानुमृज्य च

English

He should quickly appease beings who are suddenly overwhelmed, by conciliation and gifts of enjoyments; that is the highest policy of kings.

अध्याय 12

श्लोक 97.12

भुज्यमाना हय अयॊगेन सवराष्ट्राद अभितापिताः अमित्रान पर्युपासीरन वयसनौघप्रतीक्षिणः

bhujyamānā haya ayògena savarāṣṭrāda abhitāpitāḥ amitrāna paryupāsīrana vayasanaughapratīkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम्

English

Those afflicted from their own kingdom by mismanagement would serve the enemies, waiting for a flood of calamity.

अध्याय 12

श्लोक 97.13

अमित्रॊपग्रहं चास्य ते कुर्युः कषिप्रम आपदि संदुष्टाः सर्वतॊ राजन राजव्यसनकाङ्क्षिणः

amitròpagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kaṣiprama āpadi saṃduṣṭāḥ sarvatò rājana rājavyasanakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

लोहेका बना हुआ शस्त्र है

English

They would quickly give assistance to his enemies in a calamity, being everywhere disaffected, O king, wishing the king's misfortune.

अध्याय 12

श्लोक 97.14

नामित्रॊ विनिकर्तव्यॊ नातिछेद्यः कथं चन जीवितं हय अप्य अति छिन्नः संत्यजत्य एकदा नरः

nāmitrò vinikartavyò nātichedyaḥ kathaṃ cana jīvitaṃ haya apya ati chinnaḥ saṃtyajatya ekadā naraḥ

हिन्दी अर्थ

गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्व मनांसि च

English

An enemy should not be cut off utterly in any way; for a man cut off excessively may give up life at once.

अध्याय 12

श्लोक 97.15

अल्पेनापि हि संयुक्तस तुष्यत्य एवापराधिकः शुद्धं जीवितम एवापि तादृशॊ बहु मन्यते

alpenāpi hi saṃyuktasa tuṣyatya evāparādhikaḥ śuddhaṃ jīvitama evāpi tādṛśò bahu manyate

हिन्दी अर्थ

महतीं धुरमाधत्ते तामुद्यम्योरसा वह

English

An offender is pleased with even a little; such a person values even pure life greatly.

अध्याय 12

श्लोक 97.16

यस्य सफीतॊ जनपदः संपन्नः परिय राजकः संतुष्टभृत्यसचिवॊ दृढमूलः स पार्थिवः

yasya saphītò janapadaḥ saṃpannaḥ pariya rājakaḥ saṃtuṣṭabhṛtyasacivò dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्गे प्रतीत: सुगवो भारं वहति दुर्वहम्

English

A king whose country is prosperous, rich, whose king is dear, whose servants and ministers are content, is firm-rooted.

अध्याय 12

श्लोक 97.17

ऋत्विक पुरॊहिताचार्या ये चान्ये शरुतसंमताः पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लॊकजिद उच्यते

ṛtvika puròhitācāryā ye cānye śarutasaṃmatāḥ pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lòkajida ucyate

हिन्दी अर्थ

षाड्गुण्यस्य विधानेन यात्रायानविधौ तथा

English

Priests, household priests, teachers and others esteemed by the learned, who are worthy of honour and honoured by him—he is called a world-conqueror.

अध्याय 12

श्लोक 97.18

एतेनैव च वृत्तेन महीं पराप सुरॊत्तमः अन्व एव चैन्द्रं विजयं वयजिगीषन्त पार्थिवाः

etenaiva ca vṛttena mahīṃ parāpa suròttamaḥ anva eva caindraṃ vijayaṃ vayajigīṣanta pārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

क्या परिणाम निकलेगा? यह सब आपसे छिपा नहीं है

English

By this very conduct the best of gods obtained the earth, and kings after him wished to conquer, following Indra.

अध्याय 12

श्लोक 97.19

भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानम आहवे अमृताश चौषधीः शश्वद आजहार परतर्दनः

bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānama āhave amṛtāśa cauṣadhīḥ śaśvada ājahāra paratardanaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वय्यासक्ता महाबाहो लोका लोकेश्षुराक्ष ये

English

Having conquered in battle a king's city excepting the land, Pratardana ever brought the nectar of herbs.

अध्याय 12

श्लोक 97.20

अग्निहॊत्राण्य अग्निशेषं हविर भाजनम एव च आजहार दिवॊदासस ततॊ विप्रकृतॊ ऽभवत

agnihòtrāṇya agniśeṣaṃ havira bhājanama eva ca ājahāra divòdāsasa tatò viprakṛtò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

नामैकाशीतितमोध्याय:

English

Divodasa brought the agnihotras, the fire's remains and the oblation vessels, and was then wronged.

अध्याय 12

श्लोक 97.21

सराजकानि राष्ट्राणि नाभागॊ दक्षिणां ददौ अन्यत्र शरॊत्रिय सवाच च तापस सवाच च भारत

sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgò dakṣiṇāṃ dadau anyatra śaròtriya savāca ca tāpasa savāca ca bhārata

हिन्दी अर्थ

यः कश्चिज्जनयेदर्थ राज्ञा रक्ष्य:ः सदा नर:

English

In kingdoms with kings Nabhaga gave fees, except from learned Brahmanas and ascetics, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 97.22

उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर आसन राज्ञां पुराणानां सर्वं तन मम रॊचते

uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira āsana rājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tana mama ròcate

हिन्दी अर्थ

अमात्या हापहर्तारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत

English

The conduct of the kings of old who knew dharma was high and low, Yudhishthira; all that pleases me.

अध्याय 12

श्लोक 97.23

सर्वविद्यातिरेकाद वा जयम इच्छेन महीपतिः न मायया न दम्भेन य इच्छेद भूतिम आत्मनः

sarvavidyātirekāda vā jayama icchena mahīpatiḥ na māyayā na dambhena ya iccheda bhūtima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षित:

English

A lord of the earth should not wish for victory through superior knowledge, nor by illusion or hypocrisy, who wishes his own prosperity."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।